• Αθήνα
    Αίθριος καιρός
    25°C 23.9°C / 27.0°C
    1 BF
    39%
  • Θεσσαλονίκη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 22.2°C / 26.1°C
    3 BF
    60%
  • Πάτρα
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.7°C / 25.0°C
    1 BF
    61%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    20°C 19.4°C / 21.0°C
    1 BF
    60%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 24.0°C / 24.0°C
    2 BF
    57%
  • Βέροια
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.3°C / 26.7°C
    2 BF
    50%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.0°C / 22.0°C
    2 BF
    43%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 21.7°C / 25.0°C
    1 BF
    61%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.0°C / 27.2°C
    2 BF
    78%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    24°C 24.0°C / 24.0°C
    2 BF
    69%
  • Ερμούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 25.0°C / 25.0°C
    3 BF
    57%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.9°C / 26.0°C
    3 BF
    53%
  • Κεφαλονιά
    Ελαφρές νεφώσεις
    23°C 23.0°C / 23.0°C
    3 BF
    83%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 24.4°C / 26.0°C
    1 BF
    44%
  • Λαμία
    Αίθριος καιρός
    26°C 24.4°C / 26.7°C
    3 BF
    44%
  • Ρόδος
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.3°C / 24.0°C
    4 BF
    69%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    25°C 23.9°C / 26.1°C
    1 BF
    41%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 21.7°C / 23.0°C
    2 BF
    64%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    24°C 23.3°C / 25.6°C
    0 BF
    69%
  • Καστοριά
    Ελαφρές νεφώσεις
    22°C 22.0°C / 22.0°C
    2 BF
    43%
Το ψυχικό παρασκήνιο της συνωμοσιολογικής σκέψης

Η τρομοκρατική επίθεση στους Δίδυμους Πύργους έγινε αιτία για σειρά ιστοριών συνωμοσίας

AP Photo/Chao Soi Cheong
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το ψυχικό παρασκήνιο της συνωμοσιολογικής σκέψης

  • A-
  • A+
Οσο περισσότερο συνωμοσιολογούμε τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διαχωριστεί η συνωμοσιολογική θεώρηση από τη στοιχειοθετημένη κριτική
Ακολουθήστε μας στο Google news

Σε τι πιστεύουμε; Τι αμφισβητούμε; Σε τι οφείλεται η εμφάνιση των συνωμοσιολογικών κυμάτων και η επιτυχία των συνωμοσιολογικών πίστεων; Και ποιο είναι το κόστος της ανασυγκρότησης μιας μανιχαϊστικής κοσμοαντίληψης τόσο για τις δημοκρατίες μας όσο και για την ψυχικο-νοητική κατάστασή μας;

Στο γαλλικό φιλμ «Hold up», που ανέβηκε στο διαδίκτυο την 11η Νοεμβρίου προκαλώντας την οργή Ευρωπαίων πολιτικών, ο θεατής βυθίζεται στα άδυτα «μιας συνωμοσίας εναντίον της ανθρωπότητας» με φόντο μια αγχωτική μουσική. «Hold up, μια συνωμοσιολογική ταινία που τρέφει την παράνοια γύρω από τον Covid-19» - με αυτό τον τίτλο η βελγική εφημερίδα Echo επέλεξε να αναφερθεί στο ντοκιμαντέρ του Pierre Barnerias, ένα κινηματογραφικό επισφράγισμα της συνωμοσιολογικής σκέψης, όπως χαρακτηρίστηκε από το μεγαλύτερο μέρος του ευρωπαϊκού Τύπου και των ψηφιακών μέσων. Το βελγικό άρθρο, επικαλούμενο την άποψη του Olivier Klein, καθηγητή κοινωνικής ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και μέλος της εξειδικευμένης ομάδας «κορονοϊός και ψυχική υγεία», έκανε λόγο για μια κινηματογραφική ταυτοτική και συναισθηματική προπαγάνδα που ταΐζει το αίσθημα καταδίωξης, που συνιστά απειλή για τις δημοκρατικές κοινωνίες, εν μέσω μιας τεράστιας υγειονομικής κρίσης.

Το ντοκιμαντέρ που ενοχοποιεί τις διεθνείς ελίτ για τον χειρισμό της πανδημίας χαρακτηρίστηκε συνωμοσιολογικό από το Παρατηρητήριο Συνωμοσιολογικής Σκέψης και Θεωριών Συνωμοσίας, λογοκρίθηκε από το Facebook και αποκλείστηκε από την πλατφόρμα Vimeo. Εξακολουθεί, ωστόσο, να κερδίζει διαρκώς νέους θεατές. Σε τι είδους αίτημα απαντά, λοιπόν, μια συνωμοσιολογική πίστη και ποιοι είναι πιο επιρρεπείς στις θεωρίες συνωμοσίας;

Πριν από λίγους μήνες μια έρευνα του γερμανικού Πανεπιστημίου Johannes Gutenberg είχε καταλήξει πως υπήρχε μια συσχέτιση ανάμεσα στις «νοοτροπίες συνωμοσίας» και στην «ανάγκη της μοναδικότητας». Τι σημαίνει αυτό; Η πίστη ενός ανθρώπου σε μια θεωρία συνωμοσίας είναι απόρροια της βαθύτερης ανάγκης του να νιώθει ξεχωριστός.

Συνεπώς, η προσπάθεια να μεταπείσουμε με λογικά επιχειρήματα κάποιον που πιστεύει σε μια θεωρία συνωμοσίας, μπορεί να φέρει τα ακριβώς αντίθετα αποτελέσματα, δηλαδή να αυξήσει τη βεβαιότητά του πως υπάρχει συνωμοσία καθώς αυτό θα τον κάνει να νιώθει ακόμα πιο μοναδικός. Ιδίως σε μια περίοδο κρίσης, που εξ ορισμού συνοδεύεται από παραπλανητικές θεωρίες, οι οποίες εξαπλώνονται με ευκολία εξαιτίας της εγγενούς ροπής του ανθρώπου προς τη συνωμοσιολογία και της ανθρώπινης ανάγκης για εξήγηση του τυχαίου.

Ο Πιερ Αντρέ Ταγκιέφ, στο βιβλίο του «Συνωμοσιολογική Σκέψη - Θεωρίες Συνωμοσίας» (εκδόσεις Επίκεντρο), αναλύει τον τρόπο με τον οποίο οι ψευδαισθήσεις λειτουργούν σαν ψυχικές τροφές, με αποτέλεσμα οι θεωρίες συνωμοσίας να απαντούν σε ένα αίτημα νοήματος και συνοχής. Η κατασκευή ενός δαιμονικού εχθρού -γράφει- αποτελεί μια καθησυχαστική εξήγηση για όλα τα δεινά.

Ο Γάλλος φιλόσοφος και ιστορικός πολιτικών ιδεών αποσαφηνίζει πως η συνωμοσιολογική σκέψη δεν σημαίνει να πιστεύει κανείς στην ύπαρξη συνωμοσιών, που άλλωστε δεν έχουν πάψει ποτέ να υπάρχουν στ’ αλήθεια. «Συνωμοσιολογική σκέψη είναι η τάση να βλέπει κανείς παντού συνωμοσίες και να πιστεύει ότι οι συνωμοσίες είναι το κλειδί σε όλα, ή σχεδόν όλα, όσα συμβαίνουν στον κόσμο».

Αυτό δεν σημαίνει -τονίζει- πως η παγκόσμια ιστορία δεν είναι γεμάτη από πραγματικές συνωμοσίες που πέτυχαν ή απέτυχαν. Σημαίνει όμως, σίγουρα, πως η ιστορία μας είναι «γεμάτη και με φανταστικές συνωμοσίες που υπήρξαν αντικείμενο συλλογικών πεποιθήσεων». Γι' αυτό ο Ταγκιέφ προτιμά να μιλά για συνωμοσιολογικη θεώρηση.

Στη «Σύντομη πραγματεία περί Συνωμοσιολογίας» (εκδόσεις Πατάκη), ο Γάλλος στοχαστής υποστηρίζει πως «η σαγήνη του συνωμοσιολογικού σχήματος έγκειται στην «επεξηγηματική του παντοδυναμία», δηλαδή στην αποκάλυψη των σκοτεινών πρωταγωνιστών που κινούν τα νήματα της ιστορίας. Η συνωμοσιολογική σκέψη -που δεν αποδέχεται τη σύμπτωση ως τυχαίο αλλά ως ένδειξη για μια «μυστική διασύνδεση»- παρέχει στο ψυχικά αποσταθεροποιημένο άτομο τον καθησυχασμό της εξήγησης του ανεξήγητου, αποστερώντας, ωστόσο, από όλους τους υπόλοιπους το δικαίωμα της δημιουργικής αμφισβήτησης.

Διότι, όσο περισσότερο συνωμοσιολογούμε τόσο πιο δύσκολο γίνεται να διαχωριστεί η συνωμοσιολογική θεώρηση από τη στοιχειοθετημένη κριτική και αμφιβολία που οφείλουμε να απευθύνουμε στην εκάστοτε ηγεσία.

Η σχέση της παρανοϊκής- συνωμοσιολογικής κοσμοθεωρίας με την άνοδο των ιδεολογιών των άκρων

Στον αντίποδα της συνωμοσιολογίας βρίσκεται ο πολιτικός-θρησκευτικός Μεσσιανισμός, δηλαδή η δουλική αναμονή λύτρωσης ανθρώπων σε απόγνωση από εξωτερικούς παράγοντες. Αυτό συμβαίνει όταν κάποιος πιστεύει ότι η γνώση -πολιτική, οικονομική, κοινωνική- έτσι όπως χρησιμοποιήθηκε μέχρι τώρα έχει αποτύχει στη διαχείριση των κρίσιμων ζητημάτων. Επιπροσθέτως, όσο περισσότερο ευάλωτος αισθάνεται κάποιος στην επαγγελματική ή προσωπική του ζωή τόσο ευκολότερα εμπλέκεται σε λογικές που μοιάζουν με αίρεση, ακολουθώντας πρόσωπα-ιδέες που θα τον απαλλάξουν από οτιδήποτε βιώνει ως επώδυνο ή ανυπόφορο. Αντίστοιχος είναι ο ψυχικός μηχανισμός που τίθεται σε λειτουργία μπροστά στη συνωμοσιοκρατία.

Η αποδοχή-πίστη συνωμοσιολογικών θεωριών γίνεται ακόμα ευκολότερη όταν το άτομο χαρακτηρίζεται από μια παρανοειδή καχυποψία. Στην πραγματικότητα, δηλαδή, το άτομο προβάλλει πάνω στους άλλους τις δικές του συνωμοτικές επιθυμίες. Λειτουργεί, δηλαδή, ο μηχανισμός της προβολής σε συνδυασμό με τις παρανοϊκές ερμηνείες.

Η καχυποψία, ακόμα και των μη παρανοϊκών ατόμων, εντείνεται σε μια εποχή όπως η δική μας, όπου βιώνουμε μια παρατεταμένη περίοδο αβεβαιότητας και αγωνίας, με αποτέλεσμα τον πολλαπλασιασμό και την ταχεία διάδοση των συνωμοσιολογικών αφηγήσεων.

Αυτές οι αφηγήσεις δίνουν μια εξήγηση σε αυτό που το φοβισμένο υποκείμενο βιώνει ως ανυπόφορο ή τραυματικό, ικανοποιώντας την ανάγκη του για ανανοηματοδότηση της ζωής και της ύπαρξής του, ενισχύοντας ωστόσο τις ιδεολογίες των άκρων.

Ετσι, προσκολλάται σε μορφώματα όπως η Χρυσή Αυγή ή η Ελλήνων Συνέλευσις του Σώρρα, που βρήκαν απήχηση κατά τη διάρκεια της κρίσης λιτότητας. Κάτι ανάλογο συνέβη και σε άλλες χώρες, όπως για παράδειγμα στη Γαλλία, όπου μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις του «Ισλαμικού κράτους» αναπτύχθηκε μια νέα συνωμοσιολογία, η τζιχαντοποίηση του αντισημιτισμού και μια εντυπωσιακή άνοδος του λεπενισμού, όπως καταλήγει ο Πιερ Αντρέ Ταγκέφ στη «Συνωμοσιολογική Σκέψη».

Η κρίση υγείας που διανύουμε τώρα είναι η «τέλεια ευκαιρία» για την εμφάνιση νέων συνωμοσιολογικών απόψεων δεδομένου πως η θεωρία συνωμοσίας συνιστά μια μυθική αφήγηση, η οποία παρέχει μια επεξήγηση πειστική, «πλήρους καθαρότητας, άκαμπτης λογικής και πανίσχυρης αιτιότητας», όπως σημειώνει ο Raoul Girardet στο «Μύθοι και πολιτικές μυθολογίες».

Δεν θα επεκταθούμε στις «συντεταγμένες αυτών των θεωριών» σχετικά με το ποιοι μας ελέγχουν, ποιοι μας ψεκάζουν και ποιο σχέδιο κρύβεται πίσω από το εμβόλιο. Δεν έχει σημασία. Θεωρίες συνωμοσίας υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν. Το ανησυχητικό είναι όταν αρχίζουν να γίνονται «κοινωνικά φυσιολογικές και πολιτισμικά συνηθισμένες»…

ΝΗΣΙΔΕΣ
Covid-19 και παιδιά
Η πανδημία έχει επηρεάσει σε μεγάλο βαθμό τη ζωή και την καθημερινότητα των παιδιών που βρίσκονται αντιμέτωπα με μια σειρά προκλήσεων.
Covid-19 και παιδιά
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Cyberpunk
Ο συνδυασμός τεχνολογίας και περιορισμού είναι το δικό μας cyberpunk σε αυτή την περίοδο της πανδημίας.
Cyberpunk
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το σήμερα και το αύριο
Μακάρι αυτός ο αναγκαστικός εγκλεισμός να μας βοηθήσει να γίνουμε καλύτεροι, όχι μόνο με μια αυστηρή αυτοκριτική αλλά και με μια απόφαση ζωής.
Το σήμερα και το αύριο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Covid-19: Θλίψη και απώλεια
Η κοινωνική αποστασιοποίηση, οι οδηγίες για «παραμονή στο σπίτι» και τα όρια στο μέγεθος των συνευρέσεων έχουν αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο οι φίλοι και η οικογένεια μπορούν να συγκεντρωθούν.
Covid-19: Θλίψη και απώλεια
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ευτυχισμένοι, άρα φυσιολογικοί
Το ζήτημα της ευτυχίας απασχολεί διαχρονικά τον άνθρωπο, αλλά επανέρχεται στον δημόσιο διάλογο σε περιόδους κρίσης όπως στην πανδημία που διανύουμε.
Ευτυχισμένοι, άρα φυσιολογικοί

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας