Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ιστορίας των ιδεών «δραγουμάνοι»;

Ιων Δραγούμης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ιστορίας των ιδεών «δραγουμάνοι»;

  • A-
  • A+
Ο Ιων Δραγούμης αναζητούσε τη σύζευξη των ιδανικών της πατρίδας και της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Ποιο από τα δυο είναι απολύτως ακριβές: «Μεταξύ του ξενοδοχείου Hilton και της οδού Παπαδιαμαντοπούλου, στο απέναντι πεζοδρόμιο, υπάρχει ένα μνημείο, όπου στις 31 Ιουλίου 1920 εκτελέστηκε ο Ιων Δραγούμης» (Θ.Ν. Σωτηρόπουλος, «Ιων Δραγούμης, ο αταξινόμητος», «Η Καθημερινή», 18.10.2020) ή «Σήμερα στο σημείο που έγινε η δολοφονία, επί της λεωφόρου Βασιλίσσης Σοφίας, λίγο πιο πάνω και απέναντι από το ξενοδοχείο Hilton, περίπου 500 μέτρα από την Αμερικανική Πρεσβεία και το Μέγαρο Μουσικής, υπάρχει μια λευκή στήλη σε ανάμνηση του γεγονότος» (Γ. Μάζης, βλ. παρακάτω, 44); Λίγα βήματα από τη νέα γειτονιά μας η «Θων»: από τη μία ο Δραγούμης υπέστη «κακομεταχείριση», ως προϊόν «συνδυασμού» «σπασμωδικής επιστήμης» (Μάζης) και «εμμονικού μαρξισμού» (Σπ. Μαρκέτος), ενώ από την άλλη εμφανίστηκε μια «πρόσφατη μελέτη» που με «ευστοχία αναλύει την ίδια εποχή και τις νέες ιδεολογίες» (Θ.Ν. Σωτηρόπουλος, ό.π.);

Εντρυφώ (βλ. Για το Πανεπιστήμιο, Αθήνα 2018, 251-252) στην «πρόσφατη» μονογραφία (2017) του συναδέλφου από το Πανεπιστήμιο Κύπρου Παντελή Βουτουρή: Ιδέες της σκληρότητας και της καλοσύνης. Εθνικισμός, Σοσιαλισμός, Ρατσισμός (1897-1922), που προέκυψε από ομόλογο ερευνητικό πρόγραμμα των ετών 2011-2012. Μάταια προσπαθώ να διακριβώσω αν έλαβε υπόψη μακρά σειρά παρατηρήσεων που διατύπωσα για το προηγούμενο βιβλίο του: Αγαπημένε μου Ζαρατούστρα (Παλαμάς-Νίτσε) (2006) στις Προστρίψεις στο πεδίο της λογοτεχνίας (2008: 75/76,77-82,87-88· βλ. επίσης: Για το ιστορικό «υπόβαθρο» της λογοτεχνίας, Αθήνα 2017, 366-372). Απλώς μία και μόνη φορά (185) μνημονεύει τον Βα τόμο της Σοσιαλιστικής σκέψης.

Να επαναλάβω ότι και τώρα αγνοείται το έργο του J. Le Rider, Nietzsche en France (1999) και να ελέγξω μία μία τις δεκάδες των «ερωτήσεων» που είχα υποβάλει; Ή να καταγράψω τι «νέο» συναφώς έχει προστεθεί; Να περιοριστώ σε ό,τι αποδίδεται στον Αλ. Παπαναστασίου (125,127-128,192-196, passim) ως «εγκώμιο του εθνικισμού» και εντελώς από τρίτο χέρι στον Renan (201-202,243-244); Αρκούμαι και για τα δύο αυτά σημεία στο: «Αριστερά» και «στίβος» (2016:351-369). Μήπως τέλος να οδηγηθώ και σε ό,τι αποδίδεται στον Mαρξ (68,134-138,140,147,227) ως προς τα «βάρβαρα έθνη»; Ισως χρειαστεί να επανέλθω (βλ. Ο Marx στον καθρέφτη, Αθήνα 2014:376,408, passim)…

Για τον τρόπο «συμπόρευσης» του Σκληρού με τον Πλεχάνωφ όπως τον αποτυπώνει ο Βουτουρής (Ιδέες της σκληρότητας, 2017:141-142, 134-135) μάλλον πρέπει να ανατρέξουμε στο άρθρο μου: «Εκπαιδευτικός δημοτικισμός και κοινωνική μεταρρύθμιση», Τα Ιστορικά, τχ. 10 (Ιούν. 1989) 186-198, αφού ο Β΄ τόμος -των δύο μερών του ]- της Σοσιαλιστικής σκέψης δεν ξεφυλλίζεται.

Αρκετοί γαλλικοί τόνοι έχουν ανεμιστεί, Παντελή… Για τον τρόπο αντιμετώπισης του Δραγούμη από τον Θεοτοκά γιατί δεν ανατρέχεις στο: Η «γενιά των ιδεών» (2013:181, passim); Τι είναι το «Einflub» (67,115,304) της Ursula ή η «pholosophie (60) του Ηenri; Χρηματοδοτούμενο «ερευνητικό πρόγραμμα» ήταν… Ή, ποιος ήταν ο «Α. Ντέλος» (24,308); «Γιάννης» ή Γιάνης ο Κορδάτος (26); Ο «Κ. Παρορίτης» (48-50,308) μήπως ήταν ψευδώνυμο; Μήπως πρέπει να ανοίξουν περισσότερο οι μπάρες -βλ. και παρακάτω- ως προς τον Barrès (βλ. Η «γενιά των ιδεών», 2013: 43,53,63,90,96,159,180);

Επιβάλλεται μάλλον να επιστρέψω στην ελληνική μετάφραση της μονογραφίας του Γιάννη Μάζη: Ιων Δραγούμης. Ο ασυμβίβαστος, μτφρ. Α. Παππά, Αθήνα 2016. Από δεύτερο χέρι και τώρα καταχωρίζονται δεκάδες θέσεις του Fr. Nietzsche και του Barrès, αλλά και των Gobineau, H. Bergson και H. Spencer. Δεν αποσιωπώ ό,τι αφορά -όχι απευθείας- τον Rousseau, τον Hegel, τον Darwin, τον Sorel… Το ίδιο συμβαίνει με ό,τι μνημονεύεται για τον Γ. Σκληρό και τον Π. Αργυριάδη. Ειδικότερα ο δεύτερος, που καταγράφεται ως «ένας μάλλον περιθωριακός σοσιαλιστής» (360), υπογράμμιζε ότι είναι «Ελλην το γένος» (και όχι «μίγμα Ελληνος και Βουλγάρου») και ελπίζει ότι θα έλθει η εποχή, όπου θα εξαφανισθούν προλήψεις που καθιστούν εχθρικά τα έθνη αντί να συνεργάζονται «προς ευτυχίαν πάντων» («Επιστολή», Νέαι Ιδέαι, αρ. 1760 και 1771, 26.1.1884, 4 και 8.2.1884, 7).

Οι θέσεις αυτές ήσαν σύμφωνες με το πρόγραμμα της «Δημοκρατικής Ανατολικής Ομοσπονδίας», ήδη είχαν συζητηθεί στα συνέδρια της «Ligue internationale de la Paix et de la Liberté» και της «Comité des orientalistes» και αποτέλεσαν την ιδεολογική ζύμη για τη συγκρότηση της «Ligue pour la Confédération Balkanique» (1894) υπό την προεδρία του Αργυριάδη. Από το 1885 ο Argyriadès μετέχει στην «Comité révolutionnaire central» και στη συνέχεια αναδεικνύεται ηγετικό στέλεχος του Parti socialiste révolutionnaire (του οποίου συχνά ήταν υποψήφιος στις δημοτικές και κοινοβουλευτικές εκλογές), συμβάλλοντας με τα περιοδικά που διηύθυνε στην ενοποίηση των ρευμάτων του γαλλικού σοσιαλισμού.

Το δοκίμιό του για τον επιστημονικό σοσιαλισμό, που είναι ενδεικτικό της σκέψης του και του βαθμού αφομοίωσης των θέσεων του Mαρξ, μεταφράστηκε στα βουλγαρικά (βλ. «La propagande en Bulgare», La Question Sociale, III, 1892, 391-393), στα ιταλικά (Che cosa é il socialismo, Napoli 1901) και στα ελληνικά. Στη γλώσσα μας αποδόθηκε, σε συνέχειες και ημιτελώς, από τον Σοσιαλιστή που συγκαταλέγει τον συγγραφέα του στους «διασημότερους κοινωνιολόγους» της εποχής. Ηδη ο Δρακούλης ήλθε σε επαφή μαζί του και αντάλλαξε το Αρδην με το La Question Sociale, για να ακολουθήσει ο Καλλέργης, που τον επέλεξε ανταποκριτή του Σοσιαλιστή και ανέπτυξε φιλικούς δεσμούς, στους οποίους θα βασιστεί κατά την αναχώρησή του στη Γαλλία το 1895 (Επιστολή, 12-13· βλ. Από την πρόσφατη ελληνική σκέψη, «έξω»/«μέσα», Αθήνα 2019, 27-37).

Επιπλέον, η φευγαλέα μνεία (363) του «παμβαλκανικού οράματος» του Ρήγα, σε συνδυασμό μάλιστα με «Βούλγαρους λογίους», δεν αφιερώνεται στη μελέτη της Νέας Πολιτικής Διοικήσεως, όπου η «Ελληνική Δημοκρατία» είναι «μία, με όλον όπου συμπεριλαμβάνει εις τον κόλπον της διάφορα γένη και θρησκείας» (βλ. Χρόνοι επανεκκίνησης, Αθήνα 2019, 169-177).

Οσο για την απειλή: «Θα επανέλθω εν καιρώ με τα μυστικά του εμμονικού μαρξισμού και τον βάλτο των αναλύσεών του» (Σωτηρόπουλος, ο.π.), με ό,τι μόλις έχω συνοπτικά σημειώσει εδώ πώς θα ευοδωθεί; Για την αφόρμηση πάντως μιας τέτοιας περιδίνησης «δημόσιας ιστορίας» βλ. Σπ. Μαρκέτος, Πώς φίλησα τον Μουσσολίνι! Τα πρώτα βήματα του ελληνικού φασισμού, τ.1, Αθήνα 2006,82: «χωρίς ουσιαστικά επιχειρήματα» προτείνεται από τον Θ.Ν. Σωτηρόπουλο (1987) η αποτίναξη του Δραγούμη από τον κύκλο των «προπολεμικών εθνικοσοσιαλιστών»… Ομως στο «Εισαγωγικό σημείωμά» του ο εγκαλούμενος (Ι. Δραγούμης, Φύλλα Ημερολογίου Στ΄ [1918-1920], Αθήνα 1987, στη σελ. ιβ΄ και όχι στις σελ. ιβ΄ - ιγ΄) διατυπώνει ως εξής την πρότασή του: «Μήπως εδώ θα πρέπει να προβάλουμε την ένσταση ότι πιθανόν ο Δραγούμης αναζητούσε τη σύζευξη των ιδανικών της πατρίδας και της κοινωνικής δικαιοσύνης (ό,τι και αν σημαίνει αυτός ο όρος), σύζευξη που αγωνίστηκαν και αγωνίζονται να πετύχουν ποικίλα ιδεολογικά ρεύματα και όχι, βέβαια, οι προπολεμικοί εθνικοσοσιαλιστές;». Στις σημειώσεις του ίδιου κειμένου (1987:172) παρατίθεται η σχετική μαρτυρία του Γ. Κορδάτου. Στην πρόσφατη επιφυλλίδα του ο Θ.Ν. Σωτηρόπουλος σημειώνει τις «θετικές γνώμες για τον Δραγούμη, ιδίως μαρξιστών, όπως των Κορδάτου, Γιαννιού, Βουρνά, Μοσκώφ». Για να καταλήξει: «είναι πια κοινός τόπος ότι μια σειρά ιστορικών μαρξιστικής κατεύθυνσης συνέβαλε στην ανανέωση της ελληνικής ιστοριογραφίας μετά το 1974».

Μόνο που και τώρα στο Πώς φίλησα προσπαθώ μάταια να οδηγηθώ κατευθείαν στις «πηγές» που αφορούν αντιλήψεις του Nietzsche, του Lukács, του Barrès, του Fichte, του Hegel, για να μείνω μόνο σ’ αυτούς… Δεν βλέπω την αξιοποίηση κειμένων του περιοδικού Ιδέα για να διακριβώσω τι από τα δυο ισχύει: «προβάλλουν συστηματικά τον φασισμό στους διανοούμενους» (19) ή «απευθύνονται κατεξοχήν στα αστικά στρώματα και τους διανοούμενους». Ποιοι αρθρογραφούν στο «Αρχείον Οικονομικών και Κοινωνικών Επιστημών», μάλιστα από τον «κύκλο των επιγόνων των Κοινωνιολόγων» (31), με στόχο να δείξουν «γιατί ο φασισμός αποτελεί τη μόνη ενδεδειγμένη λύση στα σύνθετα και δυσεπίλυτα προβλήματα της νέας εποχής» (19);

Ο Κορδάτος, ο Σίδερις (και όχι ο «Σίδερης») ή ο Δανιηλίδης; Το Σήμερα είναι απλώς του Ξ. Λευκοπαρίδη (30); Ποιος ήταν ο Κώστας «Αθάνατος» (31) και ποια είναι τα υπονοούμενα δημοσιεύματα του Ελευθερόπουλου; Ισως τα δούμε στον δεύτερο τόμο αυτού του βιβλίου. Γιατί το 80% περίπου των γαλλικών λέξεων έχει απο-τονιστεί; Οσο για την «πλήρη άγνοια των πηγών» που είχε καταλογιστεί (1994), βλ. την απάντηση: Κόμβοι στη συζήτηση για το έθνος (Αθήνα 2006:314). Με ένα παράδειγμα: αν ίσχυε τούτο ως προς τη «σχέση σοσιαλισμού και εθνικισμού στους στοχαστές που προηγήθηκαν του Σκληρού», τότε από πού αντλήθηκαν οι πηγές που αφορούν τη σύζευξη εθνικού και κοινωνικού ζητήματος στην ελληνική σοσιαλιστική σκέψη (για τον Αργυριάδη βλ. αμέσως παραπάνω) των τελευταίων δεκαετιών του 19ου αιώνα; Υπαινίσσομαι την εργασία μου στο Αφιέρωμα στη μνήμη του Ν. Σβορώνου (1992:47-62) που σε λίγο θα δημοσιευτεί στην αγγλική (1994) και στην τουρκική, χωρίς να παραλείψω τους πρώτους τόμους της Σοσιαλιστικής σκέψης (1995). Επρόκειτο για απόφανση «εισοδιστή» υποψήφιου διδάκτορα…

Κλείνω για την ώρα με την L’ Humanité (τη «διαβάζω με πάθος, από την αρχή ώς το τέλος») και την αξιοποίηση του Labriola (1896) κατά τον χρόνο εξορίας του Δραγούμη στην Κορσική, όπου διάβαζε και έγραφε, με «τρία είδη μελέτης: 1) Οικονομική, 2) Φιλοσοφική, 3) Ιστορική». Και ως «δισυπόστατος» αυτοκατανέμεται σε «περιόδους της ζωής μου»… Αλλά και με μια ερώτηση: τι έγραψαν τα δύο Μ(αρκέτος) και Μ(άζης) για τη «Μακεδονική Νεολαία», που σχηματίστηκε από οπαδούς του Γούναρη στη Θεσσαλονίκη, ως οργάνωση των Ελλήνων «φατσίστι»; Θα παραμείνω στη Σοσιαλιστική σκέψη, τ.Ββ, 328,363.

Για τα υπόλοιπα κάτω στα «Γουναράδικα» της «πανδημίας»; Ισως με την «αίσθηση» του ίδιου του Δραγούμη στη Σκόπελο (11 Οκτωβρίου 2019 · όπ.π.,133): «αφότου δεν πάω στο καφενείο και δε βγαίνω παρά μόνο για να περπατήσω ή για να αγοράσω τίποτε στα μαγαζιά, αισθάνομαι σα να ξαναβρήκα τον εαυτό μου». Και μια τελευταία, για την ώρα, ερώτηση: ποιο κόμμα βάφτισε το «Ινστιτούτο» του «Ιων Δραγούμης»;

* Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η μάχη των Δαρδανελίων
Μια νικηφόρα ναυμαχία, με πρωταγωνιστή το θρυλικό θωρηκτό «Γ. Αβέρωφ», έγραψε, με τον καλύτερο τρόπο για την Ελλάδα, το τέλος του Α’ Βαλκανικού Πολέμου.
Η μάχη των Δαρδανελίων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Γοργοπόταμος στην Αλαμάνα...
Τα τελευταία χρόνια ξεχάστηκε το θαύμα της ενωμένης ελληνικής εθνικής αντίστασης που λέγεται «ανατίναξη της γέφυρας του Γοργοπόταμου»
Ο Γοργοπόταμος στην Αλαμάνα...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Θα νικήσουμε ή θα πεθάνουμε
Στο αρχείο του Μουσείου Εθνικής Αντίστασης στην Ηλιούπολη, υπάρχουν επιστολές στρατιωτών από το μέτωπο της Ηπείρου και τα μακεδονικά οχυρά.
Θα νικήσουμε ή θα πεθάνουμε
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πόλεμος
Ισως η μόνη μας ουσιαστική επιλογή είναι να διαλέξουμε τον πόλεμό μας – παρόλο που «μια άδικη ειρήνη είναι προτιμότερη από έναν δίκαιο πόλεμο», όπως έλεγε κι ο Ρωμαίος ρήτορας και πολιτικός Κικέρων.
Πόλεμος
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Της Αλλοπάρ*
Σαν κάτι να ξέχασαν οι διοργανωτές των εκδηλώσεων (δηλαδή το Ιδρυμα Μαριάννας Βαρδινογιάννη) με τίτλο «Θερμοπύλες-Σαλαμίνα». Είναι ότι οι λεγόμενοι Μηδικοί Πόλεμοι είχαν κι άλλους δύο ιστορικούς σταθμούς.
Της Αλλοπάρ*
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο λήσταρχος που έσπασε το ηθικό Γάλλων και Βρετανών
Ο Χρήστος Νταβέλης έγινε, με τις πράξεις του, σύμβολο αντίστασης των Ελλήνων απέναντι στον γαλλο-αγγλικό στρατό κατοχής που έδρευε στον Πειραιά, στη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου (1853-1856).
Ο λήσταρχος που έσπασε το ηθικό Γάλλων και Βρετανών

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας