Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Διαφωτισμός και η αέναη διαμάχη επιστήμης και θρησκείας

Ο συγγραφέας Μηνάς Παπαγεωργίου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Διαφωτισμός και η αέναη διαμάχη επιστήμης και θρησκείας

  • A-
  • A+
Το βιβλίο έρχεται σε μια εποχή ιδιαίτερα κρίσιμη ως προς τις σχέσεις θρησκείας και επιστήμης εξ αφορμής της πανδημίας του κορονοϊού.

Το βιβλίο του Μηνά Παπαγεωργίου Ηλιοκεντρικό Σύστημα και ζωή στο Διάστημα το 1821 ασχολείται με ένα θέμα το οποίο συντίθεται επί δύο βασικών αξόνων. Αφενός τη διαμάχη ηλιοκεντριστών και γεωκεντριστών και αφετέρου την πιθανότητα ύπαρξης ζωής σε άλλους πλην της Γης πλανήτες.

Και αν για τον πρώτο άξονα ο αναγνώστης ενδέχεται να γνωρίζει έστω και μέσες-άκρες ορισμένα επιστημονικά και ιστορικά στοιχεία, ο δεύτερος αν μη τι άλλο ξενίζει, όχι τόσο ως ευρύτερο ερευνητικό αντικείμενο, προφανώς, αλλά ως πεδίο μελέτης και αντιπαράθεσης μεταξύ Χριστιανών λογίων και Διαφωτιστών στα σύγχρονα της Ελληνικής Επανάστασης χρόνια.

Το βιβλίο αποτελείται από τρία κεφάλαια τα οποία συνδέονται με τρόπο ιδανικό καθώς, θέτοντας ως βάση το ιστορικό υπόβαθρο του κεντρικού αντικειμένου (πρώτο κεφάλαιο), εν συνεχεία εξετάζεται η θεωρία του ηλιοκεντρισμού και οι αντιδράσεις που προκάλεσε από τους γεωκεντριστές, καθώς και η συζήτηση περί ύπαρξης ζωής εκτός Γης (δεύτερο κεφάλαιο) και ακολουθεί το πέρασμα και η σύνδεση με τον 20ό αιώνα (τρίτο κεφάλαιο) που ολοκληρώνει την ερευνητική αναζήτηση του συγγραφέα.

Αναδιφώντας ποικίλες ιστορικές πηγές και κείμενα και καταγράφοντας με δόκιμο και συνθετικό τρόπο τις εκατέρωθεν θέσεις και αντιθέσεις, ο συγγραφέας οδηγεί τον αναγνώστη σε ορισμένες άγνωστες πτυχές της υπό εξέταση διαμάχης.

Με λόγο ρέοντα και εύληπτο καταφέρνει να μεταφέρει το κλίμα της εποχής και να καταστήσει γνωστά ή να υπενθυμίσει καταστάσεις και γεγονότα που συνήθως η κυρίαρχη ιστορική αφήγηση και η δημόσια συζήτηση παραβλέπουν. Ενα εξ αυτών των περιστατικών είναι η έγκληση και η δίκη στην Κωνσταντινούπολη στα τέλη του 1723 του Μεθόδιου Ανθρακίτη, μαθηματικού, θεολόγου και κληρικού, υπό το πρίσμα της προγενέστερης Συνοδικής του καταδίκης, που προέβλεπε την καθαίρεσή του από το ιερατικό αξίωμα, την απαγόρευση να διδάσκει και τον αναθεματισμό του έργου του, το οποίο και παραδόθηκε στην πυρά. Μεταξύ των «αμαρτημάτων» του ήταν η διδασκαλία των μαθηματικών, του Ντεκάρτ, του Μαλμπράνς, αλλά και της δημώδους γλώσσας, όπως και η υποστήριξη των θεωριών του Γαλιλαίου.

Αν και ενδεχομένως μια σύγκριση Ανατολής και Δύσης ως προς την ύπαρξη Ιεράς Εξέτασης και καταλόγου απαγορευμένων βιβλίων είναι άνευ ουσίας, εντούτοις ο συγγραφέας μάς κάνει να αναστοχαστούμε την υποτιθέμενη ανεκτικότητα και δεκτικότητα επί των νεοφανών επιστημονικών θεωριών και ανακαλύψεων, αλλά και της Δυτικής φιλοσοφίας από την Ανατολική Ορθόδοξη Εκκλησία. Εκτός αυτού, επισημαίνει με δηκτικό τρόπο ότι παρά τις καταγεγραμμένες εξαιρέσεις θεολόγων και κληρικών που μελέτησαν με ανοιχτό πνεύμα και προώθησαν την επιστημονική γνώση, η θρησκευτική εξουσία του Πατριαρχείου υπήρξε αμείλικτη στην καταδίκη τους.

Η δεύτερη και πιο ενδιαφέρουσα διάσταση του βιβλίου είναι εκείνη που αφορά την ύπαρξη άλλων κόσμων και ζωής εκτός της παρούσας. Στην περίπτωση αυτή ο αναγνώστης έρχεται σε επαφή με πηγές και κείμενα τα οποία είτε δεν είναι ευρύτερα γνωστά είτε δεν είναι γνωστή η εν λόγω παράμετρος του περιεχομένου τους. Ενα παράδειγμα είναι το κείμενο του Ρήγα Φεραίου Απάνθισμα Φυσικής, (1790), όπου διαβάζει κανείς τον προβληματισμό του σχετικά με το εν λόγω θέμα. «Εκείνα (δηλαδή τα άστρα) στέκονται, και καθένα απ’ αυτά είναι ένας ήλιος, το οποίον ίσως φωτίζει τόσους πολλούς πλανήτας, όσους και ο ήλιος μας», σημειώνει χαρακτηριστικά, προσπαθώντας να υπογραμμίσει τον ρόλο που διαδραματίζει το άστρο του ηλιακού μας συστήματος για την εμφάνιση της ζωής στη Γη.

Παρ’ όλα αυτά η σκέψη του πηγαίνει ακόμα μακρύτερα. Για τον Ρήγα, πλανήτες όπως ο Ερμής ή ο Κρόνος φιλοξενούν νοήμονα ζωή και μάλιστα οι κάτοικοί τους είναι προσαρμοσμένοι στις κλιματολογικές συνθήκες που επηρεάζονται άμεσα από την απόσταση που τους χωρίζει με τον ήλιο, γράφοντας ότι «εις τους Ερμήτας από την ζέστην θέλει καίονται τα πωρικά, εις δε τους Κρονίους, θέλει ξεπαγιάζουν από την ψύχραν», ενώ επίσης φαίνεται να τον απασχολεί η διατροφή των εξωγήινων: «Αραγε δεν είναι δυνατόν να ευρίσκονται φυτεμένοι άνθρωποι εις κανέναν πλανήτην, και να ζουν μόνον με αέρα μην έχοντες χρείαν από φαγί; Και οι κάτοικοι του Ερμού να είναι μιας φύσεως όπου να ημπορούν να υποφέρουν την φωτιά, καθώς λέγουν πως και η σαλαμάνδρα ζη εις το πυρ; Και εκ του εναντίου πάλιν οι κάτοικοι του Κρόνου να έχουν διά τροφήν τους κρύσταλλον και χιώνι και να ευρίσκωνται πολλά καλά εις μίαν τοιαύτη ψύχραν;».

Ολοκληρώνοντας το εγχείρημά του ο συγγραφέας κάνει και μια σύντομη στάση στον 20ό αιώνα με επίκεντρο τη διαστημική αντιπαράθεση μεταξύ Αμερικανών και Σοβιετικών, αλλά κυρίως την προσσελήνωση του 1969. Εκείνο που μπορεί να διαπιστώσει κανείς σε αυτό το καταληκτικό κεφάλαιο είναι αφενός η ιδεολογική-πολιτική προκατάληψη της Ορθόδοξης Εκκλησίας και η αναγκαστική υποχώρησή της ενώπιον των επιστημονικών επιτευγμάτων. Ενώ, δηλαδή, αρχικά στράφηκε εναντίον της απόπειρας των Σοβιετικών να ταξιδέψουν στο διάστημα και να ανακαλύψουν νέους κόσμους ως βλάσφημη, εντούτοις αποδέχτηκε ασμένως και διθυραμβικά το αμερικανικό επίτευγμα της προσσελήνωσης μέσω Συνοδικών Εγκυκλίων.

Το βιβλίο του Μηνά Παπαγεωργίου έρχεται σε μια εποχή ιδιαίτερα κρίσιμη ως προς τις σχέσεις θρησκείας και επιστήμης εξ αφορμής της πανδημίας του κορονοϊού, αλλά και ιστορικά σημαίνουσα λόγω της συμπλήρωσης 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821. Την ίδια στιγμή κατά την οποία καλύπτει ένα υπαρκτό βιβλιογραφικό κενό επί του συγκεκριμένου θέματος, επιτυγχάνοντας μια συστηματική καταγραφή, προσφέρει σημαντικά ερεθίσματα για δύο καίρια ζητήματα. Το πρώτο συνδέεται με τον Διαφωτισμό και την υποδοχή των Διαφωτιστικών ιδεών στην ελληνική επικράτεια τόσο κατά την εξεταζόμενη στο βιβλίο περίοδο όσο ακόμα και σήμερα, ζήτημα το οποίο αποκρυσταλλώνεται στο ερώτημα εάν η ελληνική κοινωνία διήλθε ποτέ και βίωσε κάποιας μορφής Διαφωτισμό. Το δε δεύτερο, προκύπτει μάλλον συγκυριακά λόγω της πανδημίας, καθώς η συγγραφή του βιβλίου ξεκίνησε πολύ νωρίτερα αυτής, και αφορά τη διαχρονική διαμάχη επιστήμης και θρησκείας, καθώς και τη στάση της Ορθόδοξης Εκκλησίας έναντι των επιστημονικών επιτευγμάτων.

*Δρ Κοινωνιολογίας, διδάσκων Ελληνικού Ανοικτού Πανεπιστημίου & Ερευνητής Παντείου Πανεπιστημίου


Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected]

ΝΗΣΙΔΕΣ
Μεταξύ λογοτεχνίας και καθημερινότητας
Ο συγγραφέας Νίκος Αδάμ Βουδούρης μιλά στην «Εφ.Συν.» για την περίοδο της καραντίνας και πως επηρέασε ο κορονοϊόςτην κοινωνία και το έργο του.
Μεταξύ λογοτεχνίας και καθημερινότητας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μπορούμε να σώσουμε τον πλανήτη;
Το βιβλίο της Alice Bell με απλό και κατανοητό τρόπο παρουσιάζει το πρόβλημα της κλιματικής αλλαγής αλλά και τις ριζικές αλλαγές που πρέπει να κάνουμε για να οικοδομήσουμε έναν εντελώς νέο κόσμο.
Μπορούμε να σώσουμε τον πλανήτη;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η συνωμοσία του Παύλου
Βρισκόμαστε στα μέσα του 1ου μεταχριστιανικού αιώνα. Κεντρικό πρόσωπο της ιστορίας μας, ο Απόστολος Παύλος που παρουσιάζεται ως ο σημαντικότερος κήρυκας των χριστιανών.
Η συνωμοσία του Παύλου
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ
Το «τίποτα»
«Δεν μπορούμε να λύσουμε θέματα πνευματικά της ορθόδοξου πίστεως με λογική. Το μεταφυσικό, συμφωνώ απόλυτα, δεν αποδεικνύεται» * Πάντως, ο...
Το «τίποτα»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η επιστήμη αρωγός της δημοκρατίας
Το περιοδικό τεχνολογίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Cordis» αναφέρεται σε μια σειρά καινοτόμων προσπαθειών με βάση τις κοινωνικές επιστήμες που μας βοηθούν να κατανοήσουμε καλύτερα τα μείζονα πολιτικά ζητήματα.
Η επιστήμη αρωγός της δημοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας