• Αθήνα
    Σποραδικές νεφώσεις
    31°C 28.7°C / 33.0°C
    3 BF
    46%
  • Θεσσαλονίκη
    Σποραδικές νεφώσεις
    32°C 29.7°C / 34.1°C
    2 BF
    45%
  • Πάτρα
    Αίθριος καιρός
    31°C 31.0°C / 35.4°C
    2 BF
    54%
  • Ιωάννινα
    Αίθριος καιρός
    34°C 33.9°C / 33.9°C
    4 BF
    29%
  • Αλεξανδρούπολη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.9°C / 28.9°C
    4 BF
    51%
  • Βέροια
    Αίθριος καιρός
    33°C 29.0°C / 33.2°C
    2 BF
    44%
  • Κοζάνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 29.4°C / 31.5°C
    3 BF
    26%
  • Αγρίνιο
    Αίθριος καιρός
    35°C 34.6°C / 34.6°C
    3 BF
    25%
  • Ηράκλειο
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 27.8°C / 31.5°C
    4 BF
    49%
  • Μυτιλήνη
    Ελαφρές νεφώσεις
    30°C 29.9°C / 30.1°C
    4 BF
    39%
  • Ερμούπολη
    Αίθριος καιρός
    28°C 27.8°C / 28.4°C
    4 BF
    47%
  • Σκόπελος
    Ελαφρές νεφώσεις
    28°C 27.7°C / 27.9°C
    2 BF
    51%
  • Κεφαλονιά
    Αίθριος καιρός
    31°C 30.9°C / 30.9°C
    0 BF
    84%
  • Λάρισα
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 31.2°C / 32.9°C
    2 BF
    35%
  • Λαμία
    Ελαφρές νεφώσεις
    33°C 29.5°C / 32.8°C
    3 BF
    38%
  • Ρόδος
    Ελαφρές νεφώσεις
    29°C 28.8°C / 28.8°C
    4 BF
    44%
  • Χαλκίδα
    Ελαφρές νεφώσεις
    32°C 31.0°C / 31.8°C
    3 BF
    31%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    27°C 26.3°C / 27.1°C
    3 BF
    69%
  • Κατερίνη
    Αίθριος καιρός
    30°C 27.3°C / 33.9°C
    3 BF
    64%
  • Καστοριά
    Αίθριος καιρός
    32°C 31.9°C / 31.9°C
    0 BF
    36%
EUROKINISSI/ΠΑΝΑΓΟΠΟΥΛΟΣ ΓΙΑΝΝΗΣ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Δρομέας ποιητικών «αντιδότων»

  • A-
  • A+

Ο Τίτος Πατρίκιος από την αρχή της ποιητικής του δημιουργίας είχε στραφεί προς τους «δρόμους» ως πεδίο για τη δημόσια αναζήτηση του νέου κόσμου. Στις πλατείες οδηγούν οι δρόμοι, όποιον κι αν πάρεις:

Χίλιοι δρόμοι οδηγούν στη λευτεριά (Ι, 24).

Αυτήν την αίσθηση του νέου κόσμου αποδίδει ο «δρόμος που πάει κι απλώνει πάει κι απλώνει». Μάλιστα, όπου και «να στρίψεις πάει κι απλώνει» (Ι, 97), έστω κι αν πρόκειται για «ενδόμυχο τραγούδι» που απλώς «άνοιγε έναν καινούργιο δρόμο» (Ι, 105). Διαχέεται η ίδια διαβεβαίωση προς όσους συγκατανεύουν στους «ανεμόμυλους που αλέθουνε το χρόνο μας»:

Οι ανοιχτοί δρόμοι έχουν γίνει
για τα βήματά μας […]
Δε θ’ αφήσω να χαθεί τίποτα.
Ακόμη κι η βεβαιότητα μιας διαδρομής
που έγινε (Ι, 118)
Κι αν το ταξίδι εμφανίζεται «μακρύ κι αγαπημένο», όμως «πιο μπροστά από την αγάπη του ταξιδιού» είναι
το στάρι των ανθρώπων
που πρέπει να κατέβει απ’ τους μεγάλους κάμπους
ν’ αλεστεί και να γενεί ψωμί.
Ετσι, στον «ατέλειωτο χωματόδρομο του χρόνου»,
εμείς χαράζουμε τα καινούργια χνάρια
στο δρόμο που ζητάει να πατηθεί (Ι, 128/129).

Κι αν λοιπόν «πρέπει να προχωρήσουμε», η «δυνατή ανάσα» του συντρόφου «κρατάει το ρυθμό του ταξιδιού μας» (Ι, 163, 215). Πρόκειται για τον «δρόμο που ξεκινάει πριν από μας» και που «συνεχίζεται πέρα από μας», μολονότι στις δυνατότητες του υποκειμένου καταγράφεται «μακρύς δρόμος απ’ την επιθυμία στην απόφαση» (Ι, 223 και 227).

Η γενιά που στη συνέχεια σκόρπισε, βαδίζοντας πια ο καθένας με «χωριστή περπατησιά» μέσα στους «δρόμους που μονομιάς αδειάζουν», χωρίστηκε σε όσους δεν πολυπίστευαν πως είχαν «αποχρωματιστεί» και σε όσους κρατούσαν την «καταφρονημένη ελπίδα» (Ι, 235/236).

Κι αν προέκυψε νέα σηματοδότηση, δηλαδή «σ’ όλους τους δρόμους βάλαν πινακίδες», χρήσιμη φαίνεται η υπόδειξη που στοιχειοθετείται «με τον τρόπο» του Κατσαρού «μετά τη διαδήλωση»:

προφυλαχτείτε από τ’ αδιάφορα πλήθη
που θα ξαναγεμίσουνε τους δρόμους (Ι, 299 και 311).

Τούτο σημαίνει πως επιβάλλεται «κάθε στιγμή να ξαναβρίσκουμε το δρόμο» (ΙΙ, 196), ιδίως όταν «ακόμα κι οι αγέρηδες χάσανε το δρόμο» και «πράγματα αλλοπρόσαλλα» ξεπηδούν στους «αλλαγμένους δρόμους» (ΙΙ, 16 και 33). Από μια τέτοια βίωση των ιδεών που «έρχονται όλο πιο αραιά / σαν τα πουλιά που λιγόστεψαν» ο ποιητής καραδοκεί πάλι

με δίχτυα, ξόβεργες, απόχες
μες στη συμφόρηση των δρόμων
μήπως για μια στιγμή περάσουν (ΙΙ, 222).

Ετσι, με «τόση αζήτητη ωριμότητα» κατεβαίνει κάποτε από το πεζοδρόμιο κι ακολουθεί την πορεία:

Φωνάζοντας ρυθμικά
ένιωθε ν’ απομακρύνεται
η αναγνώριση ενός επιπλέον τέλους (ΙΙ, 300).

Οι πλατείες, οι δρόμοι και τα σταυροδρόμια επιτρέπουν στην ποίηση να σκηνοθετεί «συναντήσεις» ως συμπυκνωμένη έκφραση του τρόπου λειτουργίας των θεσμών δημοσιότητας. Ακόμη και στην επιτέλεση μιας «παράνομης συνεδρίασης» διακρίνεται ότι «πέρα απ’ το παράθυρο αρχίζει ο κόσμος» (Ι, 24). Επίσης, κι αν δεν μιλήσαμε στους «άγνωστους περαστικούς διαβάτες», με τους οποίους μόνον «κάποτε για λίγο κοιταχτήκαμε», αυτοί συνθέτουν τους

χιλιάδες άγνωστους φίλους
που έδωσαν τη ζωή τους
για μένα (Ι, 29).

Και χωρίς ν’ ανοίξει η πόρτα του ποιητή «μπαίνουν σκιές οι φίλοι» του που χάθηκαν (Ι, 35), έτσι που η «ασίγαστη συζήτηση» να «διώχνει την παγωνιά»:

δεν ονειρεύεται κανείς μας μοναχός (Ι, 36).

Ακόμη και η επαφή μ’ ένα «σύννεφο θαμπό του βραδινού ουρανού» γίνεται για να «μιλήσουμε σα φίλοι»:

μαζί να διασχίσουμε
την πόλη.
Δε θα χάσουμε το δρόμο.
Θα μας οδηγούν οι φωνές
από μια παλιά διαδήλωση (Ι, 55).

Με θυμόσοφη κατακλείδα:


όπου βρίσκονται άνθρωποι
υπάρχουμε κι εμείς (Ι, 73).

Γενικότερα, η πρακτική του «ταξιδεύειν» που εκτυλίσσεται κατά την οικείωση ανθρώπων και πραγμάτων συνιστά κατεξοχήν συμπεριφορά διακινδύνευσης, κατά την οποία η κυβεία αφορά το απροσδιόριστο τίμημα που παρεμπίπτει ανάμεσα στον επιθυμητό στόχο και την αβεβαιότητα ως προς την επίτευξή του. Στο επισκεπτόμενο «τοπίο» η εμπιστοσύνη στο «τυχαίο» σημαίνει ότι γίνεται αποδεκτή η διακινδύνευση από όσους στοιχηματίζουν παίζοντας μαζί της.

Το ταξίδι χωρίς φόβο αποτελεί μιαν ακόμη προσπάθεια υπερνίκησης της «αγοραφοβίας» που καλλιεργεί η κατεστημένη κοινωνία και στο πεδίο της λογοτεχνικής σύλληψης της «ετεροτοπίας». Από το «sapere aude» στο «τόλμα να ταξιδέψεις» εδραιώνεται μια «νέα ηθική» στη θέση της ισχύουσας που συνιστά τη ρίζα όλων των αναστολών μπροστά στο «ασυνήθιστο», όπως το αντιλαμβάνεται ακόμη και την «ώρα που ξεκινάει η αμαξοστοιχία / για τον επόμενο προορισμό σου» (ΙΙ, 278).

Αυτή η συνάντηση των ανθρώπων συντελείται πρωτίστως στο πεδίο της καθημερινής ζωής. Πρόκειται για την αναγνώριση διαδοχικών κύκλων αναγκών με σημείο εστίασης τις «καθημερινές φροντίδες» συγκεκριμένων υποκειμένων:

κάθε δέντρο έχει κλωνιά.
Πολλά κλωνιά (Ι, 95).

Και όμως, μέσα από τις «μόνιμες καθημερινές κουβέντες» και κατά την ώρα που «τρώμε το συνηθισμένο φαγητό μας», «βουβά κι αναπότρεπτα» ετοιμάζονται οι «μεγάλες αλλαγές», κι αυτές ακόμη που περιμένουμε (Ι, 183). Οι «γυμνές» λέξεις κατορθώνουν την «ανατομία των καθημερινών πραγμάτων», όσων δηλαδή έχουν φθαρεί από τη φωτιά και τον ιδρώτα ή έχουν λιώσει «από μικροφθορές της κάθε μέρας» (ΙΙ, 259 και 319). Ο «λεηλατημένος» χρόνος από «χίλιες καθημερινές ανάγκες» τέμνεται με τον θάνατο της «κάθε μέρας» που

σωριάζεται σα λάσπη πάνω
στους ανθρώπους (ΙΙ, 261 και 340).

Και τώρα να προσδοκούμε ότι «κάθε στιγμή» θα «ξαναβρίσκουμε το δρόμο» (ΙΙ, 399); Ποια είναι τα «αντίδοτα» που μας σφυρίζει στο αφτί ο Χωματόδρομος (1954· Ι, 125) «ζώντας την ιστορία του κόσμου απ’ την αρχή»; Ή, στη Νέα χάραξη (2007· ΙΙ, 447): «Στις πόλεις / όλα ξαναρχίζουν / ίδια μαζί και διαφορετικά» (έως εδώ οι παραπομπές αφορούν: Ι. Ποιήματα Α', 1943-1959 και ΙΙ. Ποιήματα Β' 1959-2017, Αθήνα, «Κίχλη» 2017 και 2018 · βλ. και το βιβλίο μου: «Κοινωνία, πολιτική στράτευση και ποίηση. Για τον Τίτο Πατρίκιο», Αθήνα, εκδ. Σαββάλας 2006).

Στο φρεσκοτυπωμένο βιβλίο η αφόρμηση εντοπίζεται στον Χωματόδρομο (Ι, 129):

Προχωρώντας στον ατέλειωτο χωματόδρομο του χρόνου απαντούμε τις χιλιάδες ροδεσιές απ’ τ’ άλλα κάρα.

Οι «ροδεσιές» (=«πατησιές» κάρων) μπορεί να προκύπτουν από τους «μεγάλους κάμπους» της Θεσσαλίας, αλλά εμείς χαράζουμε τα καινούργια χνάρια στον δρόμο που ζητάει να πατηθεί εμείς υψώνουμε τα όνειρά μας σε μεγάλα οδόσημα της ιστορίας (Ι, 128/129, 224).

Αποτυπώνεται ευδιάκριτα και τώρα η αντιθετική σύσταση της πραγματικότητας, μέσα από διαδοχικές διαλεκτικές δυάδες βιωμάτων που ωθούνται σε «άρνηση της άρνησης»: η «αλήθεια» και το «ψέμα» ως «αντίπαλες δυνάμεις», από το «καλοστημένο ψέμα» ώς «μια νέα αλήθεια»· «τέλος άρτιο και σωστό» αλλά και «τέλος κλειστό και οριστικό» που «αρνείται ν’ ανοιχτεί στην περιπέτεια μιας νέας αρχής»· η «ακινησία μιας μόνο νύχτας του ύπνου» και η «παντοτινή ακινησία του θανάτου» ως «δυο γείτονες»· το «φως της μέρας» που «όλο και κάτι καινούργιο αποκαλύπτει» και της «νύχτας το σκοτάδι» που «σκεπάζει, προσωρινά ευτυχώς, τα πάντα»· η «απουσία» που δεν «πρόκειται να ξανάρθει» όσο «επιμένεις να την σκέφτεσαι με κάθε λεπτομέρεια»· η «ελπίδα» στρέφεται στον «πόνο να ’ναι πρόσκαιρος» και στην «αγάπη να ’ναι αιώνια»· οι «συναντήσεις», παρά τις «ίδιες συμπεριφορές», με «πρόσωπο βαθιά αλλαγμένο», ενώ με «αλλαγμένες τις συμπεριφορές» το «πρόσωπο τεχνητά αμετάλλαχτο»· «ταξίδια ονείρων» από το «ίδιο λιμάνι πάντα ξεκινάνε» ώσπου να φτάσουν σε «άλλο, άγνωστο και ξένο»· «κελαηδίσματα πουλιών» που ζευγαρώνουν «όσο κρατάει βέβαια το κάθε λογής ζευγάρωμα»· ο «προσωπικός ορισμός» της «ευτυχίας» προβάλλει «μονάχα μια μικρή αλλαγή στην ιεράρχηση των “πρέπει”» και με τον φόβο να μην «πέσει στο κενό» όποιος τον υιοθετήσει. Σε κάθε περίπτωση τα «ταξίδια ονείρων» στην «κεντρική πλατεία της δικής μας πόλης καταλήγουν». Οσοι/ες προσπαθούν ν’ «ανοίξουν καινούργιους δρόμους» στρέφονται σε «ζωή με χίλια πρόσωπα, ζωή μοναδική, ζωή δική μας και των άλλων». Για να μην ξεχνούμε το δοκιμασμένο «αντίδοτο»: «κάθε στιγμή να ξαναβρίσκουμε το δρόμο» (Ι, 399). Ή, ο «δρόμος και πάλι»…

*Ομότιμος καθηγητής Κοινωνικής και Πολιτικής φιλοσοφίας του Παν/μίου Ιωαννίνων

Ακολουθήστε μας στο Google news
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποίηση. Ετσι απλά
Ο λυρισμός στην ποίηση του Νίκου Βλαχάκη δεν φαίνεται να είναι επιτηδευμένος. Ετσι είναι και ο ίδιος. Σοβαρός μεν, με κοστούμι και γραβάτα, λυρικός δε, σαν «βαριά οχήματα [που] διατρέχουν το εωθινό μυστικών...
Ποίηση. Ετσι απλά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενα «δείπνο» με το αναπόφευκτο
Η νέα ποιητική συλλογή της Δάφνης Νικήτα με τίτλο «Το Μπλε Δείπνο» κυκλοφόρησε με την έννοια της απώλειας να αποτελεί βασικό θέμα της.
Ενα «δείπνο» με το αναπόφευκτο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Δημήτρης Παναγιωτάτος: «Μπορεί η τέχνη ν’ αλλάξει τον κόσμο;»
Μέσα σε 200 σελίδες ανασυνθέτει όλα εκείνα τα στοιχεία, κρυμμένα στον φακό του σκηνοθέτη ή στο μυαλό του συγγραφέα, τα οποία μπορούν να απαντήσουν στο ερώτημα που θέτει στον τίτλο του βιβλίου.
Δημήτρης Παναγιωτάτος: «Μπορεί η τέχνη ν’ αλλάξει τον κόσμο;»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας