Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αντιγόνη, ή τα «αντί» που κυοφορούν το αύριο

Σάββας Μιχαήλ: Αντι-γόνη, Αντί-θεος, Αντι-τύραννος, Εκδόσεις Αγρα

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αντιγόνη, ή τα «αντί» που κυοφορούν το αύριο

  • A-
  • A+
Η ανατολή του νέου κόσμου δεν είναι κάτι που θα έρθει μηχανιστικά, σαν φυσικό φαινόμενο, με τον άνθρωπο απλώς σε στάση αναμονής/υπομονής. Ο νέος κόσμος θα ανατείλει με τη διαμεσολάβηση της ανθρώπινης πράξης, και στη μαρξιστική οπτική η πράξη που θα κάνει μπορετό το σπάσιμο του κύκλου είναι η επανάσταση.

Ο Σάββας Μιχαήλ (φωτ.) είναι από τους λιγοστούς διανοούμενους που πορεύονται στους μπαξέδες του κόσμου και κορφολογούν, αντί να βαλτώνουν σε μονοκαλλιέργεια. Δεν εννοώ ότι το έργο του είναι συμπίλημα. Το αντίθετο!

Εννοώ ότι η ισχυρή ραχοκοκαλιά του, η οπτική του για την ανθρώπινη απελευθέρωση, ανταμώνει ματιές φιλοσόφων, πολιτικών, θεολόγων, λογοτεχνών, μέσα σε διαδρομές αιώνων. Η ανθρώπινη δημιουργικότητα (έχει γράψει ο ίδιος) «απαιτεί την ενσωμάτωση και υπέρβαση όλης της μέχρι τώρα αναπτυσσόμενης συνολικής ιστορικής πράξης και κληρονομιάς του Πνεύματος της ανθρωπότητας»1.

Με τον τρόπο αυτό δουλεύει και στο πρόσφατο βιβλίο του «Αντι-γόνη, Αντί-θεος, Αντι-Τύραννος» (εκδ. Αγρα, Αθήνα 2020). Με σελίδες ευάριθμες (53), αλλά μεγάλης νοηματικής πυκνότητας, ο Σάββας Μιχαήλ προσεγγίζει την Αντιγόνη του Σοφοκλή, ένα κείμενο τόσο σφοδρής διαχρονικότητας, που να μοιάζει σαν μιας ανάσας δρόμος η απόσταση 26 αιώνων από τη συγγραφή του.

Το βιβλίο έχει προέλθει από μια ολοζώντανη συγκυρία: τη συζήτηση μετά το ανέβασμα της τραγωδίας από τη θεατρική ομάδα «Σημείο Μηδέν» σε σκηνοθεσία Σάββα Στρούμπου και μετάφραση Δ. Δημητριάδη, στις 10-5-2020, δηλαδή καταμεσής της τρέχουσας πανδημίας.

Ποια είναι η καρδιά του βιβλίου; Η ανειρήνευτη σύγκρουση δυο διαφορετικών νοηματοδοτήσεων του βίου. Η Αντιγόνη εκπροσωπεί αυτό που εκπηγάζει από τη φύση και εκδηλώνεται ως ζωή και ως θάνατος -κοινά σε όλους- και πάνω στο οποίο συντίθενται πολιτισμός, κοινωνικοί δεσμοί, φροντίδα για ζωντανούς και νεκρούς, «ζωή ανθρώπων κι όχι αλληλοσπαρασσόμενων άγριων θηρίων» (σ. 15). Από την άλλη, ο Κρέοντας εκπροσωπεί τη συγκρότηση της κρατικής εξουσίας σε μια κοινωνία με αποκλεισμούς, ταξική δόμηση και σύμφυτες ανελέητες συγκρούσεις.

H γνωστή, συγκλονιστική απάντηση της Αντιγόνης, λοιπόν, «ούτοι συνέχθειν, αλλά συμφιλείν έφυν» («δεν γεννήθηκα να μοιράζομαι μίσος, αλλά αγάπη»), εκφράζει μια ριζικά άλλη πολιτική πρόταση. Και δεν υπονοεί τη συμφιλίωση με τους κρεόντειους ολοκληρωτισμούς, αλλά μια ανθρώπινη συνύπαρξη όπου το μίσος και η απόρριψη δεν αποτελούν δομικά στοιχεία της πολιτείας.

Ο Μιχαήλ αναπτύσσει αυτό τον συλλογισμό ψηλαφώντας τις αναγνώσεις της Αντιγόνης από τρεις σπουδαίους στοχαστές του γερμανικού ιδεαλισμού, στο πέρασμα από τον 18ο στον 19ο αιώνα: του Χέλντερλιν, του Σέλινγκ και του Χέγκελ. Και συζητά τρία «αντί» της παρρησιασμένης γυναίκας, αμφίσημα και τα τρία.

Πρώτα απ’ όλα, η Αντι-γόνη είναι γόνος αντ-άξια του γένους της, καθόσον «δεν έμαθε να υποχωρεί στα κακά» (σ. 31), όπως κι ο σπαραχτικός πατέρας της Οιδίποδας. Ταυτόχρονα όμως η Αντιγόνη (είπαμε ότι τα «αντί» είναι αμφίσημα) ξεπερνά το αιματηρό δούναι και λαβείν του γένους της. Οδηγείται σε τάφο, αλλά ζώσα. Γίνεται μεθόριος ζωής και θανάτου, αυτή που επέμενε στην αδιάκριτη φροντίδα ζωντανών και νεκρών.

Δεύτερο, η Αντιγόνη είναι αμφίσημα αντί-θεος. Δρα δηλαδή, κατά τον Χέλντερλιν, σε συμφωνία με τον θεό, μα ταυτόχρονα αμφισβητεί κάθε νόμο διαμεσολάβησης μαζί του, κι έτσι, με αυτή τη «βλασφημία» γίνεται αντ-άξια του θεού και σηκώνει η ίδια το βάρος της σύγκρουσης με το άδικο. Αυτή την επισήμανση του Μιχαήλ την εισπράττω ως γοητευτική πρόσκληση για διάλογο με χριστιανικές αντηρίδες: με την κένωση του Θεού (όχι σαν περαντζάδα του από την ιστορία, αλλά ως ενανθρώπισή του με τους όρους του τεθραυσμένου ανθρώπου), και με τη σύστοιχη αποστροφή του αγίου Μαξίμου του Ομολογητή (7ος αι.) ότι ο αναγκαιμένος άνθρωπος λογίζεται θεός, μα θεός λογίζεται και ο αλληλέγγυος που συνδράμει τον αναγκαιμένο όχι με μια αφ’ υψηλού ευεργεσία, αλλά συμμετέχοντας στις οδύνες του κι έτσι απεργαζόμενος ένα απελευθερωτικό, σωστικό έργο όπως αυτό του Θεού2.

Τρίτο, η Αντιγόνη είναι αντι-τύραννος, καθώς αντιτίθεται όχι μόνο στην τυραννική άσκηση της κρατικής εξουσίας, αλλά, όπως είπαμε, στο καθαυτό Κράτος. Η ανάδυση του Κράτους βέβαια σημαίνει την προτεραιότητα του πολιτικού επί των συγγενικών σχέσεων και των μυθικών θεμελίων τους. Ωστόσο συνοδεύεται από το ταξικό άδικο, την πατριαρχία και τον διαβρωτικό ρόλο του χρήματος.

Το βιβλίο έχει κάτι ακόμη σημαντικότερο, το οποίο όμως ο συγγραφέας δεν το αρθρώνει σε ιδιαίτερη ενότητα, αλλά το εκτινάσσει κατά τόπους, σαν αρτεσιανό φρέαρ, μέσα από δασύ και σχεδόν λακωνικό λόγο. Η ανάγνωση χρειάζεται ακέραιη την προσοχή του αναγνώστη, μακάρι και τη γνώση του προηγούμενου έργου του Μιχαήλ ή, τουλάχιστον, φιλοσοφική ευαισθησία για τις έννοιες της ιστορίας και του μέλλοντος, της φύσης και της πράξης. Εξηγούμαι:

Η στάση της Αντιγόνης μπορεί να θεωρηθεί νοσταλγία της αρχαϊκής κοινότητας της θεμελιωμένης στη φύση και στους δεσμούς αίματος, σε αντίθεση με τις πολιτικές σχέσεις που συγκροτούν το Κράτος χωρίς να πηγάζουν από τη συγγένεια (σ. 37, 47). Το να αφουγκραστεί κανείς σεβαστικά τη φύση είναι σπουδαίο ζήτημα. Αλλά δεν αρκεί. Τι υποβόσκει σε όλο τον αρχαίο κόσμο, και ειδικά στη φυσιοκρατία της Αντιγόνης; Υποβόσκει η αντίληψη περί κυκλικής πορείας της ιστορίας, δηλαδή η πεποίθηση ότι ο τρόπος ύπαρξης του κόσμου παραμένει αιωνίως ο ίδιος.

Οι όποιες αλλαγές δεν θίγουν το μοτίβο του πνιγηρού κύκλου, πράγμα που σημαίνει ότι για τον αρχαίο άνθρωπο η ανάδυση του ριζικά νέου, ενός κόσμου πραγματικά αλλιώτικου ήταν κάτι αδιανόητο. Το σπάσιμο του κύκλου και την εννόηση της ιστορίας ως σπειροειδούς πορείας που κινείται προς ένα μέλλον το οποίο δεν έχει ξαναϋπάρξει, τα κόμισε στην ανθρωπότητα η Βιβλική σκέψη. Φρονώ ότι ο Μιχαήλ τα προϋποθέτει αυτά αρρήτως, και γι’ αυτό λέει: «Το Μεσσιανικό και η Ενσάρκωση μέσα στην Ιστορία είναι αδιανόητα στον παγανιστικό κόσμο της Αντιγόνης» (σ. 28).

Ταυτόχρονα όμως ο παθιασμένος με την απελευθέρωση Μιχαήλ διαβάζει έτσι την Αντιγόνη ώστε να αλιεύσει από τα μύχιά της το μη-προφανές πολύτιμο: όχι την επιθυμία της για παλινόρθωση, αλλά την ανομολόγητη στον κόσμο της δίψα για το άλμα στο μέλλον, για το τάνυσμα προς έναν νέο κόσμο. Αλλά η ανατολή του νέου κόσμου δεν είναι κάτι που θα έρθει μηχανιστικά, σαν φυσικό φαινόμενο, με τον άνθρωπο απλώς σε στάση αναμονής/υπομονής. Ο νέος κόσμος θα ανατείλει με τη διαμεσολάβηση της ανθρώπινης πράξης, και στη μαρξιστική οπτική η πράξη που θα κάνει μπορετό το σπάσιμο του κύκλου είναι η επανάσταση (πρβλ. σ. 26-30).

Η ονειρεμένη συμφιλίωση των αντιθέσεων δεν σημαίνει την καταλλαγή εντός του παλιού κόσμου, αλλά τη ρήξη μαζί του. Ο κόσμος του συμφιλείν είναι αυτός που θα ανατείλει. Τα τανύσματα προς αυτόν σηματοδοτούν την «άγια δυνατότητα ενός Κόσμου Αλλου» (σ. 33), «το πανάρχαιο όνειρο της συμφιλίωσης μιας νέας Κοινότητας των ίσων ανθρώπων και της Φύσης» (σ. 53), μιας κοινότητας με βασική αρετή την ανύστακτη έγνοια να μην απιστήσει στην ελευθερία.

Το ιδιαίτερο, λοιπόν, που προσφέρει ο Μιχαήλ με το βιβλίο του είναι η απελευθέρωση της ίδιας της Αντιγόνης από τον κύκλο, με τη βοήθεια της δικής της δίψας – του «σπερματικού λόγου», θα έλεγα, ο οποίος φλογίζει πάντα και παντού την ανθρώπινη εναντίωση στο άδικο. Ετσι ο συγγραφέας σοφά μας ζητά να δούμε την Αντιγόνη να ενεργεί, κατά τη ρήση του Νίτσε, μέσα στην εποχή της, μα και «ενάντια στην εποχή και συνεπώς επί της εποχής και είθε υπέρ μιας μελλοντικής εποχής» (σ. 49, 53). Νιώθω πως στο υπέροχο «είθε» του παραπάνω αποσπάσματός του χτυπούν οι καρδιές που λαχταρούν το μέλλον ως χαρά και αναπέμπουν άσματα καινά και ποικίλα για χάρη της ανυπόταχτης Ελπίδας.
 

1. Σ. Μιχαήλ, «Συζήτηση για τον υλισμό και τον ιδεαλισμό», Επαναστατική Μαρξιστική Επιθεώρηση 6 (2001), σ. 75.
2. Βλ. το μελέτημά μου «Ο πάσχων Θεός, ο σύντροφος Θεός», Σύναξη τ. 129 (2014), σ. 17-27.

* Δρ Θεολογίας, διευθυντής του περιοδικού «Σύναξη»


Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].

ΝΗΣΙΔΕΣ
Γενοκτονίες ζώων και ρηχότητα του κακού
Οπως το ναζιστικό Ολοκαύτωμα δεν υπήρξε μια ξαφνική έκρηξη του παραλόγου, έτσι και οι γενοκτονίες ζώων έχουν όλα τα χαρακτηριστικά μιας συστηματοποιημένης ορθολογικής σφαγής.
Γενοκτονίες ζώων και ρηχότητα του κακού
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ολοι οι καλοί έχουν πεθάνει;
Ο Γ. Μπέκας ζει στο Βερολίνο, είναι πολιτολόγος, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Τα έργα του έχουν ανέβει στις σκηνές του Maxim Gorki Theater, του Theater Augsburg, καθώς και στην Πειραματική Σκηνή του...
Ολοι οι καλοί έχουν πεθάνει;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι συγγραφείς του Εύμαρου γράφουν 42 κείμενα καραντίνας
Eνα ενδιαφέρον, ιδιαίτερο και επίκαιρο βιβλίο κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Εύμαρος με 42 κείμενα που έγραψαν συγγραφείς, φίλοι και συνεργάτες των εκδόσεων με την έναρξη του εγκλεισμού.
Οι συγγραφείς του Εύμαρου γράφουν 42 κείμενα καραντίνας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οψεις και ρίζες της λαϊκιστικής Ακρας Δεξιάς
Στο νέο του βιβλίο «Ανομος κόσμος - Πώς φτάσαμε στην εποχή Τραμπ» (εκδόσεις Καστανιώτη), ο Γιάννης Λούλης αναλύει το σκοτεινό φαινόμενο του ακροδεξιού λαϊκισμού που επικράτησε στην Αμερική και κερδίζει έδαφος...
Οψεις και ρίζες της λαϊκιστικής Ακρας Δεξιάς

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας