Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο καπιταλισμός της ψηφιακής εθελοδουλίας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο καπιταλισμός της ψηφιακής εθελοδουλίας

  • A-
  • A+
Σύμφωνα με τη Γαλλική Εταιρεία Χρυσόψαρου (υπάρχει!), το χρυσόψαρο είναι ένα ζώο που προορίζεται να ζει «σε ομάδες», κατά κανόνα από είκοσι έως τριάντα χρόνια, και το μήκος του μπορεί να φτάσει έως και τα είκοσι εκατοστά. Οι γυάλες έχουν αποδεκατίσει το είδος, μειώνοντας το προσδόκιμο ζωής του και καταστρέφοντας την κοινωνικότητά του

Ο Μπρινό Πατινό παρατηρεί από το 1999 τον ραγδαίο μετασχηματισμό του ψηφιακού σύμπαντος. Στο νέο βιβλίο του (Εκδόσεις Καστανιώτη, μτφρ, Αγγελος Μουταφίδης) μιλάει για τον εφιάλτη του ψηφιακού εθισμού μας και την εκμετάλλευση της εθελόδουλης υποταγής μας από τους αυτοκράτορες του διαδικτύου. Για το πώς αναλύονται τα δεδομένα με τα οποία τροφοδοτούμε τους αδηφάγους αλγόριθμους, τους νέους «θηρευτές του χρόνου», προκειμένου να μιμηθούν, να προβλέψουν και να επηρεάσουν την καταναλωτική, πολιτική και κοινωνική συμπεριφορά μας. Η «Εφημερίδα των Συντακτών» δημοσιεύει χαρακτηριστικά αποσπάσματα από την παρουσίαση και το περιεχόμενο του βιβλίου.

Μπρινό Πατινό

Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου: Μικρή πραγματεία για την αγορά της προσοχής

Εκδόσεις Καστανιώτη

«Το εικοσιτετράωρο της καθημερινότητάς μας; Μια κόλαση περισπασμού. Περνάμε ώρες ολόκληρες μπροστά σε οθόνες, με συνεχείς ειδοποιήσεις, ατέλειωτα μηνύματα, αιτήματα, πληροφορίες, ανεξακρίβωτες ειδήσεις, φωτογραφίες, βίντεο. Οι συσκευές που κρατάμε μας καλούν, μας καταδιώκουν, μας κατέχουν. Εχουμε άραγε μετατραπεί σε χρυσόψαρα, στερούμενοι κάθε δυνατότητα να ζήσουμε διαφορετικά, ανίκανοι να σκεφτούμε ή να ελπίσουμε, δεσμώτες της απόλυτης διαφάνειας, βυθισμένοι στον ωκεανό του Ιντερνετ και των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, υποκείμενοι στον έλεγχο των αλγόριθμων; Η εξέλιξη αυτή δεν είχε προβλεφθεί ακριβώς. Ωστόσο, με αταλάντευτη αποφασιστικότητα, οι νέες αυτοκρατορίες οικοδόμησαν ένα μοντέλο ψηφιακής εθελοδουλίας, χωρίς μέτρα προφύλαξης και χωρίς στρατηγικές πρόληψης. Στον πυρήνα τούτης της εξέλιξης δεν βρίσκεται κάποιος τεχνολογικός ντετερμινισμός αλλά ένα πρόγραμμα που σηματοδοτεί τη μετάβαση σε μια νέα μορφή καπιταλισμού. Αυτή είναι η οικονομία της προσοχής, η οικονομία των εννέα δευτερολέπτων, η οποία επιχειρεί να αυξήσει την παραγωγικότητα του χρόνου ώστε να εξαγάγει από αυτόν ακόμη περισσότερη αξία. Ο χρόνος, λοιπόν, παρατείνεται διά της συμπίεσής του, έχει γίνει ένα ατέρμονο τώρα. Η επιτάχυνση έχει αντικαταστήσει τη συνήθεια με την προσοχή και την ικανοποίηση με τον εθισμό. Ηρθε ο καιρός να στοχαστούμε έξω από τη γυάλα μας». […]

[…] «Η οικονομία της προσοχής καταλύει, λίγο-λίγο, όλα τα σημεία αναφοράς μας: τη σχέση μας με τα μέσα ενημέρωσης, με τον δημόσιο χώρο, με τη γνώση, με την αλήθεια, με την πληροφορία. Δεν υπάρχει τίποτα που να της ξεφεύγει... Η απορρύθμιση της πληροφόρησης, οι “ψευδείς ειδήσεις”, η υστερία της δημόσιας συζήτησης και η γενικευμένη καχυποψία δεν συνιστούν προϊόντα ενός τεχνολογικού ντετερμινισμού ούτε απορρέουν από την απώλεια των πολιτισμικών σημείων αναφοράς των ανθρώπινων κοινοτήτων. Η κατάρρευση της πληροφόρησης είναι η κύρια συνέπεια του οικονομικού καθεστώτος που επιλέχθηκε από τους μεγιστάνες του Ιντερνετ. Η οικονομία της προσοχής σφυρηλατεί την κοινωνία της πληροφοριακής και δημοκρατικής ατονίας. Σβήνει τα φιλοσοφικά φώτα προς όφελος των ψηφιακών σημάτων. Πρόκειται όμως για μια οικονομική τάξη, και όπως κάθε τάξη επιδέχεται αντιπαράθεση και βελτίωση. Δεν είναι ταυτόσημη ούτε με την ψηφιακή κοινωνία ούτε με την ανάπτυξη της οικονομίας των δεδομένων». […]

[…] «Ο αγώνας ενάντια στην κυριαρχία της οικονομίας της προσοχής, που μας βυθίζει στον εθισμό, δεν ισοδυναμεί με απόρριψη της ψηφιακής κοινωνίας. Ισοδυναμεί, απεναντίας, με μια προσπάθεια επαναφοράς της στον αρχικό ουτοπικό της ορίζοντα, και στην ανασύσταση μιας μακρόπνοης προοπτικής έναντι του κοντόθωρου σημερινού εφιάλτη. Με μια προσπάθεια υπενθύμισης του απίστευτου χειραφετητικού δυναμικού ενός ψηφιακού κόσμου, που θα επέτρεπε την οικουμενική πρόσβαση στην πληροφορία, στη γνώση και στη δημόσια έκφραση, την ανάπτυξη μιας οικονομίας του διαμοιρασμού, την υπέρβαση των χωρικών και χρονικών συνόρων, την πρόοδο στον τομέα της υγείας, την οικοδόμηση μιας νέας μορφής δημοκρατίας θεμελιωμένης στην κινητοποίηση των πολιτών και στην από κοινού λήψη αποφάσεων. Με την ανεπιφύλακτη αντικατάσταση της μετα-ανθρωπιστικής μυθοπλασίας με έναν νέο ψηφιακό ανθρωπισμό. Τίποτα από τα παραπάνω δεν είναι ανέφικτο. Και, σε ό,τι με αφορά, δεν πρόκειται να εγκαταλείψω αυτό τον αγώνα. Το να θέσουμε, όμως, τέρμα στην αχαλίνωτη κυριαρχία της οικονομίας της προσοχής δεν ισούται, από μόνο του, με την ανασυγκρότηση των ψηφιακών μας ελπίδων και την οικοδόμηση ενός νέου μοντέλου. Πρόκειται ωστόσο για ένα αναγκαίο και αναπόδραστο βήμα: πριν προχωρήσουμε στη χειραφέτηση, πρέπει να βάλουμε τέλος στη δουλεία. Και η απελευθέρωσή μας έχει δυο συμπληρωματικά προαπαιτούμενα: την καταπολέμηση και τη θεραπεία. Ο καθένας θα δώσει τη δική του προσωπική απάντηση. Η δράση, όμως, δεν μπορεί παρά να είναι συλλογική και τα θέματα που θίξαμε σ’ αυτό το βιβλίο πρέπει να βρουν τη θέση τους στον δημόσιο χώρο. Η καταπολέμηση του καπιταλισμού της προσοχής είναι ένα πολιτικό πρόταγμα· η θεραπεία από αυτόν, ένα κοινωνικό πρόταγμα. Ο ψηφιακός κόσμος ανήγαγε την “κουλτούρα της λίστας” σε μία από τις σημαντικότερες μορφές έκφρασης. Μοιάζει, λοιπόν, εύλογο που καταφεύγω σ’ αυτήν κλείνοντας. Ο καθένας μπορεί να καταρτίσει τη δική του λίστα εξόδου από τον πολιτισμό του χρυσόψαρου».

 

Ο Μπρινό Πατινό γεννήθηκε το 1965 στο Κουρμπεβουά. Σπούδασε πολιτικές επιστήμες και οικονομικά στο Παρίσι και ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο Τζονς Xόπκινς των ΗΠΑ. Τα ερευνητικά του ενδιαφέροντα εστιάζονται κυρίως στα μέσα ενημέρωσης και στις προκλήσεις της ψηφιακής εποχής. Ξεκίνησε την καριέρα του ως ανταποκριτής της εφημερίδας Le Monde στο Σαντιάγο της Χιλής, στη συνέχεια εργάστηκε στον εκδοτικό χώρο και κατόπιν ως υψηλόβαθμο στέλεχος σε όλο το φάσμα της μιντιακής βιομηχανίας. Σήμερα είναι διευθυντής σύνταξης του Arte France και πρόεδρος στο Τμήμα Δημοσιογραφίας του SciencesPο στο Παρίσι. Εχει συγγράψει, από κοινού με τον Jean-François Fogel, τα βιβλία: Une Presse sans Gutenberg (Grasset, 2005) και La Condition Numérique (Grasset, 2013). Το 2016 κυκλοφόρησε η μελέτη του Télévisions και τον Απρίλιο του 2019 το τελευταίο του βιβλίο με τίτλο «Ο πολιτισμός του χρυσόψαρου: Μικρή πραγματεία για την αγορά της προσοχής», και τα δυο από τον εκδοτικό οίκο Grasset.

Δ.Φ.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Εξ αποστάσεως κενά(;) δαιμόνια
Το υπουργείο Παιδείας έχει εξαγγείλει τη χρήση μεθόδων ασύγχρονης και σύγχρονης τηλεκπαίδευσης, με στόχο να μην αποκοπούν τα παιδιά, οι έφηβοι και οι νέοι από τη μαθησιακή διαδικασία.
Εξ αποστάσεως κενά(;) δαιμόνια
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Μαγικό ψυγείο»: γεύμα με δύο κλικ
Πόσες φορές την ημέρα ανοίγετε το ψυγείο σας; Πλέον χάρη στην γαλλική εφαρμογή «Frigo magic», το ψυγείο σας καθίσταται «εξυπνότερο», προσφέροντάς σας δεκάδες συνταγές βασισμένες στο περιεχόμενό του.
«Μαγικό ψυγείο»: γεύμα με δύο κλικ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας τα ίχνη της τρομοκρατίας
Οι πλατφόρμες «μεγάλης εικόνας» ενισχύουν την καταπολέμηση της ηλεκτρονικής τρομοκρατικής δραστηριότητας, σύμφωνα με το τεχνολογικό περιοδικό της Ευρωπαϊκής Ενωσης «Horizon». Οπως επισημαίνει, η καταπολέμηση...
Αναζητώντας τα ίχνη της τρομοκρατίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενα δισ. χρήστες έως το 2025
Πριν από τρία χρόνια ο διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας ηλεκτρονικών παιχνιδιών Epic Games, Τιμ Σουίνι, προέβλεψε ότι τα γυαλιά ενισχυμένης πραγματικότητας (τα οποία προβάλλουν τρισδιάστατες εικόνες) θα...
Ενα δισ. χρήστες έως το 2025
ΝΗΣΙΔΕΣ
Παραμένει σοβαρή απειλή το διαδίκτυο
​Καθώς ο συνιδρυτής του Facebook Μαρκ Ζάκερμπεργκ αντιμετώπιζε πριν από λίγες ημέρες σχεδόν το ήμισυ της Γερουσίας στην προσπάθειά του να εξηγήσει τι πήγε στραβά στο Facebook, με αποτέλεσμα να διαρρεύσουν τα...
Παραμένει σοβαρή απειλή το διαδίκτυο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Xρονιά της εικονικής πραγματικότητας
Το 2016 υπήρξε η χρονιά όπου μπήκαν στα σπίτια μας τα αληθινά συστήματα Εικονικής Πραγματικότητας (Virtual Reaity). Οσο για το 2017 μπορεί να χαρακτηριστεί εύκολα ως χρονιά όπου τα συγκεκριμένα συστήματα...
Xρονιά της εικονικής πραγματικότητας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας