Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το ελληνικό σύμπτωμα πίσω από την Αγία Σοφία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το ελληνικό σύμπτωμα πίσω από την Αγία Σοφία

  • A-
  • A+
Επρεπε να πρωταγω­νιστήσουμε σε μια διεθνή εκστρατεία για την προάσπιση του οικουμενικού πολιτιστικού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας και να καταδικάσουμε τον ιστορικό αναθεωρητισμό αντί να σπεύσουμε να επαναφέρουμε θρησκευτικά απωθημένα και να ασπαστούμε τον κούφιο λόγο της προγονολατρίας

Πριν από κάποια χρόνια, ο Μάικλ Χέρτσφελντ είχε θίξει στην «Πολιτισμική οικειότητα» την ανάγκη των κρατών να δικαιολογούνται-απολογούνται μπροστά στις άλλες χώρες, κυρίως στο πολιτισμικό επίπεδο. Ο καθηγητής Ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ είχε αποδώσει αυτήν την ανάγκη στην «παγκόσμια ιεραρχία αξίας», μια υπάρχουσα πολιτισμική ιεραρχία όπου η Δύση προσδιορίζει τι είναι καλό και τι όχι για τον εκάστοτε τόπο. Και αυτό ισχύει πρωτίστως για την Ελλάδα, η οποία δημιουργήθηκε ως ανεξάρτητο κράτος αρκετά πρόσφατα με τη συγκατάθεση των Μεγάλων Δυνάμεων.

Ποια είναι η θέση της χώρας μας στον παγκόσμιο χάρτη; Ποιο είναι το ελληνικό σύμπτωμα και το ελληνικό ιδεώδες; Κατά πόσο είναι επιζήμια η διασύνδεση της σύγχρονης Ελλάδας με την αρχαία Ελλάδα; Γιατί οι Ελληνες έχουν την ανάγκη να παίζουν τον ρόλο του αποκλειστικού θεματοφύλακα και ταυτοχρόνως ιδιοκτήτη του πολυσήμαντου γεγονότος που εκπροσωπεί η Αγία Σοφία, ένα μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς;

Ελλάδα, μια κρυπτο-αποικία

Οι απαντήσεις στα παραπάνω ερωτήματα θα πρέπει να αναζητηθούν τόσο στη θέση της θρησκείας στη σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα και στα ανεπούλωτα ψυχικά τραύματα της υποδούλωσης στην οθωμανική αυτοκρατορία όσο και στον ρόλο του «κράτους» που έχει εγγραφεί στο ελληνικό ασυνείδητο ως «αντώνυμο» της «πατρίδας» και στο καθεστώς «κρυπτο-αποικίας» κάτω από το οποίο βρίσκεται η χώρα μας, σύμφωνα με τον Βρετανό ανθρωπολόγο. Ο όρος αφορά χώρες ανεξάρτητες, των οποίων η ανεξαρτησία πραγματώνεται με πολιτισμικούς όρους που υπαγορεύονται από τη Δύση.

Το φαινόμενο δεν μπορεί, συνεπώς, παρά να εντείνει το εκάστοτε σύνδρομο εθνικής υπερηφάνειας, με στόχο –συνειδητό ή ασυνείδητο– την εξάλειψη του όποιου αισθήματος κατωτερότητας. Αυτό, συνήθως, επιτυγχάνεται μέσω της υιοθέτησης μιας εθνικιστικής ρητορικής, ικανής να ικανοποιεί τα εθνικιστικά ανακλαστικά και να τρέφει το σύμπτωμα της ελληνικής υπεροχής. Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί υπενθύμισε, λοιπόν, πως ο εθνικισμός παραμένει σύμπτωμα της συλλογικής εθνικής ταυτότητας και πως οι φαντασιώσεις επιθετικής παντοδυναμίας εμφανίζονται για να καλύψουν ένα κενό, όπως σημειώνει ο Θάνος Λίποβατς.

Φιλοδοξία μας δεν είναι να αναλύσουμε τα ήδη πολυσυζητημένα κίνητρα και τις ευθύνες του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν ως κλέφτη ενός Μουσείου από όλη την ανθρωπότητα. Αλλά να δούμε πώς εμείς ως κοσμικό κράτος διαχειριστήκαμε πολιτικά τη μετατροπή ενός μνημείου, που βρίσκεται στην τουρκική επικράτεια, σε τζαμί.

Οι μισαλλόδοξες τοποθετήσεις τύπου Σαμαρά («Η Ευρώπη κοιμάται. Η Δύση αυτοκτονεί») και οι εισηγήσεις για αντίποινα τύπου Βορίδη («Να μετατρέψουμε το μουσείο του Κεμάλ στη Θεσσαλονίκη σε μουσείο μνήμης των γενοκτονιών») καταδεικνύουν την ιδεολογική επιρροή που ασκεί ακόμα και σήμερα η Εκκλησία στα στελέχη του κυβερνώντος κόμματος. Το εύρος της αποδοχής και ταύτισης που είχαν αυτές οι κυβερνητικές θέσεις αποκαλύπτει την ανάγκη ηρωοποίησης του παρελθόντος και εκείνης της επιθετικής οριοθέτησης απέναντι στον Αλλο (εν προκειμένω στον Τούρκο). Την ίδια στιγμή ο κυρίαρχος πολιτικομιντιακός λόγος πολλαπλασιάζει την εχθρότητα εμποδίζοντας τους ανθρώπους να σκεφτούν δημιουργικά και ενισχύοντας την αλληλοφαγία...

Η ιστορία, ωστόσο, μιλάει από μόνη της και είναι σαφής. Η Αγία Σοφία υπήρξε βυζαντινός χριστιανικός καθεδρικός ναός της Κωνσταντινούπολης, από το 537 έως το 1453, ρωμαιοκαθολικός ναός από το 1204 μέχρι το 1261, ισλαμικό τέμενος από το 1453 έως το 1934 και μουσειακός χώρος από το 1934 μέχρι σήμερα. Είναι, συνεπώς, ένα παγκόσμιο πολιτιστικό μνημείο, που ως μουσείο υπενθύμιζε την άνοδο και την πτώση αυτοκρατοριών και τις κατακτήσεις του κοσμικού κράτους.

Γιατί λοιπόν αντί να πρωταγωνιστήσουμε σε μια διεθνή εκστρατεία για την προάσπιση του οικουμενικού πολιτιστικού χαρακτήρα της Αγίας Σοφίας και να καταδικάσουμε τον ιστορικό αναθεωρητισμό, σπεύσαμε να επαναφέρουμε θρησκευτικά απωθημένα και να ασπαστούμε τον κούφιο λόγο της προγονολατρίας;

Ενδεχομένως γιατί δεν έχουμε διεργαστεί τα τραύματα του παρελθόντος, με αποτέλεσμα να έχουμε καθηλωθεί σε έναν διχασμό που γιγαντώνεται μέσα από τον ηγεμονικό λόγο. Αποτελεί, άλλωστε, κοινή παραδοχή το γεγονός πως η μη διάκριση της Εκκλησίας από το Κράτος καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο η χώρα παίζει το παιχνίδι του λαϊκισμού.

Σύνδρομο κατωτερότητας ή υπεροχής;

Στη θεωρία του Χέρτσφελντ, όπου θίγεται η ανάγκη της χώρας μας να υιοθετήσει μια εικόνα της αρχαίας Ελλάδας για να υπάρξει ισότιμα, αναδεικνύεται στην πραγματικότητα η ανάγκη του τέλους των εθνικών μύθων και κυρίως της δημιουργίας μιας νέας εθνικής αυτοπεποίθησης.

Διαφορετικά, δεν θα μπορέσουμε να αλλάξουμε «υποκειμενική θέση» ως κράτος –δηλαδή να μετατοπιστούμε από τη θέση κατωτερότητας– και να οικοδομήσουμε μια νέα συλλογική εθνική φαντασίωση, όπου ο εθνικολαϊκισμός δεν θα είναι πια εγγενές στοιχείο ύφους της ελληνικής πολιτικής.

Πού έχει τις ρίζες του, ωστόσο, το σύμπτωμα της ελληνικής υπεροχής που συνυπάρχει με ένα αίσθημα κατωτερότητας απέναντι στην πολιτισμένη Δύση; Ο Μάικλ Χέρτσφελντ, στην «Πολιτισμική οικειότητα», αποδίδει αυτό το «ψυχικό στάτους» στο γεγονός πως η Ελλάδα μένει υποδουλωμένη στα στερεότυπα που επιβάλλει η Δύση, νιώθοντας πως οτιδήποτε έχει αξία στον ελληνικό πολιτισμό έχει να κάνει με το πολύ μακρινό παρελθόν. Ταυτοχρόνως, όλα όσα έχουν πολιτισμική αξία σήμερα, αφορούν τον «ευρωπαϊκό τρόπο ζωής». Χαρακτηριστικό παράδειγμα που επιβεβαιώνει τη θεωρία Χέρτσφελντ; Πριν από κάποιους μήνες το χαρτοφυλάκιο του Ελληνα αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Μαργαρίτη Σχοινά, έφερε την ονομασία «Προστασία του Ευρωπαϊκού Τρόπου Ζωής»… απορρίπτοντας αυτομάτως τον όποιο μη ευρωπαϊκό τρόπο ζωής.

Πόσο διαφέρουμε, άραγε, από τους Τούρκους; Ο Τζεμίλ Κιλίτς, Τούρκος θεολόγος-ειδικός στα θέματα του Ισλάμ, απέδωσε πρόσφατα τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί στο σύνδρομο κατωτερότητας του ισλαμικού κόσμου απέναντι στη Δύση και στην ανάγκη κυριαρχίας της Τουρκίας. Ποια είναι η δική μας κυρίαρχη τάση; Προβάλλουμε αδιάκοπα τις ευθύνες μας στην εποχή της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας ενώ παράλληλα διατηρούμε διαχρονικά μια αμφίρροπη στάση απέναντι στη Δύση και στη νεωτερικότητα.

Η επίκληση του ένδοξου παρελθόντος, η οποία προσδίδει πάντα μια φαντασιακή ταυτότητα, είναι ο εύκολος δρόμος. Η πολιτική που διαπερνά τη φαντασίωση –όπως μας διδάσκει η ψυχανάλυση– θα έπρεπε, ωστόσο, να είναι ο στόχος.

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Τα δίδυμα αρχοντικά
Η Παλιά Πόλη της Ξάνθης, που απλώνεται σε περίπου 380 στρέμματα, είναι στην ουσία ένα ανοιχτό μουσείο που αποτυπώνει με ιδιαίτερο τρόπο την ιστορία της πολυπολιτισμικής θρακιώτικης πόλης.
Τα δίδυμα αρχοντικά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι άνθρωποι της πέτρας, πηγή έμπνευσης και μύησης
Ο διαρκής ήχος από το πελέκημα της πέτρας κυριαρχεί στα Λαγκάδια Γορτυνίας, στο κυριότερο μαστοροχώρι της Νότιας Ελλάδας. Της πατρίδα των Λαγκαδινών μαστόρων που άφησαν σπάνια ίχνη ομορφιάς «τα άνθη της...
Οι άνθρωποι της πέτρας, πηγή έμπνευσης και μύησης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εικονική περιήγηση στο Μουσείο
Η εικονική περιήγηση στους χώρους του Μουσείου της Πόλεως των Αθηνών είναι πραγματικότητα, με τη βοήθεια της τεχνολογίας –μέσω Γυαλιών Επαυξημένης Πραγματικότητας (VR glasses)–, δίνοντας τη δυνατότητα σε...
Εικονική περιήγηση στο Μουσείο
ΝΗΣΙΔΕΣ
(Η Αγία του Θεού) Σοφία
«Σοφία», σύμφωνα με το Μείζον Ελληνικό Λεξικό, είναι η ιδιότητα κάποιου να συνθέτει πείρα και γνώσεις για να σχηματίσει ορθές κρίσεις και να παίρνει σωστές αποφάσεις. Είναι επίσης η πολυμάθεια, η πολυγνωσία,...
(Η Αγία του Θεού) Σοφία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Hasta la vista companero!
Ο Μοσκώφ δεν βολεύτηκε στην καλοπέραση και στην αδράνεια. Ζούσε με την αρρώστια του, μα πάλευε σε διαδηλώσεις και συμμετείχε ενεργώς σε πολιτικά σχήματα του ΚΚΕ αποσπώντας την εμπιστοσύνη του λαϊκού κόσμου στο...
Hasta la vista companero!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας