Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Εκστρατεία αλλοίωσης μνημείων

Η Αγία Σοφία της Νίκαιας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εκστρατεία αλλοίωσης μνημείων

  • A-
  • A+
Πριν από την Αγία Σοφία είχαν μετατρέψει σε τζαμιά άλλες τρεις εκκλησίες - μουσεία

Η εφαρμογή του σχεδίου της μετατροπής της Αγίας Σοφίας σε τζαμί ξεκίνησε το 2006 με τη μετατροπή σε τζαμί της Αγίας Σοφίας στη Βιζύη της Θράκης, η οποία ώς τότε ήταν μουσείο. Συνεχίστηκε με τη μετατροπή σε τζαμιά δύο άλλων βυζαντινών ναών αφιερωμένων στη Σοφία του Θεού, που ώς τότε ήταν επίσης μουσεία: της Αγίας Σοφίας στη Νίκαια της Βιθυνίας και της Αγίας Σοφίας της Τραπεζούντας στον Πόντο το 2011 και το 2013, αντίστοιχα.

Αυτό αποκαλύπτει, μεταξύ άλλων, δύο βασικά στοιχεία. Πρώτον, το ότι αποτελούσε ένα μακρόπνοο σχέδιο, το οποίο τέθηκε συστηματικά σε εφαρμογή εδώ και χρόνια. Δεύτερον, το ότι διαθέτουμε ήδη τρία χειροπιαστά παραδείγματα για το πώς αυτό επηρέασε την ύπαρξη και λειτουργία τού εκάστοτε μνημείου, που μας πληροφορούν από πρώτο χέρι σχετικά με το τι να περιμένουμε από αυτή την πράξη.

Ορισμένα γεγονότα προετοιμάζονται καιρό. Για τη σωστή ανάγνωση αυτές τις μέρες της απόφασης του Τούρκου προέδρου Ερντογάν να μετατρέψει πάλι την Αγία Σοφία σε τζαμί, ενώ από το 1934 ήταν μουσείο, είναι χρήσιμη μια σειρά πράξεων της κυβέρνησής του για τη μοίρα τριών άλλων βυζαντινών ναών της Τουρκίας, αφιερωμένων στην Αγία Σοφία.

Η Αγία Σοφία της Κωνσταντινούπολης ήταν για περίπου εννιά αιώνες ο κεντρικός ναός της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, η Μεγάλη Εκκλησία, και ίσως ο εμβληματικότερος ναός του χριστιανικού κόσμου. Αφιερωμένη στη Σοφία του Θεού, που οι Βυζαντινοί ήλπιζαν να εμπνέει την κεντρική εξουσία, απέκτησε θρυλικές διαστάσεις, υποβοηθούμενη βέβαια και από την αρχιτεκτονική ευφυΐα που μαρτυρεί ακόμη. Αυτό εξηγεί και το γεγονός ότι αμέσως μετά την οθωμανική κατάκτηση το 1453 μετατράπηκε σε τζαμί. Ηταν και είναι ακόμη η έμπνευση και η απόλυτη πρόκληση για την κατασκευή σειράς χριστιανικών ναών και οθωμανικών ή νεο-οθωμανικών τζαμιών (όπως το γιγαντιαίο τζαμί που έχτισε ο Ερντογάν στην Çamlıca).

Σε πολλές χριστιανικές πρωτεύουσες του Μεσαίωνα, όπως το Κίεβο, η Αχρίδα, η Νίκαια, η Θεσσαλονίκη και η Τραπεζούντα, ο καθεδρικός ναός αφιερώθηκε στην Αγία Σοφία ως σαφής αναφορά στην Κωνσταντινούπολη. Το γυναικείο όνομα Σοφία διαδόθηκε.

Οι ψηφιδωτές παραστάσεις που ξεκίνησαν να αποκαλύπτονται το 1931 έπεισαν αμέσως την τότε τουρκική κυβέρνηση για την οικουμενική σημασία του μνημείου, πολύ πριν διαμορφωθεί η έννοια του μνημείου παγκόσμιας κληρονομιάς από την UNESCO. Ηταν λοιπόν αναμενόμενο να αναλάβει νωρίς καίριο ρόλο στο νέο αφήγημα της κατάκτησης που προώθησε το κίνημα του Ερντογάν.

Η Αγία Σοφία στη Βιζύη της Θράκης είναι ένα σημαντικό οικοδόμημα του 8ου αιώνα. Εχει ιδιαίτερη σημασία στην ιστορία της αρχιτεκτονικής, γιατί χρονολογείται σε μια περίοδο αναζητήσεων από την οποία διασώζονται ελάχιστα δείγματα. Αν και είχε το status μουσείου, το 2006 (δύο χρόνια μετά την ανάληψη της εξουσίας από τον Ερντογάν) αναστηλώθηκε και τέθηκε σε λειτουργία ως τζαμί αποσιωπώντας εντελώς τον ιστορικό χαρακτήρα του μνημείου.

Ανάμεσα σε άλλες σοβαρές παρατυπίες, καταστράφηκαν ολοκληρωτικά τα αυθεντικά αρμολογήματα, καθιστώντας την ανάγνωση της τοιχοποιίας, και επομένως της οικοδομικής ιστορίας, αδύνατη. Η εικόνα του μνημείου αλλοιώθηκε σοβαρά με τρόπο μη αναστρέψιμο, ακυρώνοντας οριστικά την οποιαδήποτε δυνατότητα μελέτης του κτιρίου. Επιπλέον η επιγραφή που τοποθετήθηκε αναφέρει αποκλειστικά την υπόσταση του μνημείου ως τζαμιού, αποσιωπώντας την ιστορία του, την οποία μπορούν να γνωρίζουν πια μόνον οι ειδικοί. Μετά την ενεργό καταστροφή της ιστορικής μαρτυρίας, η αποσιώπηση της ιστορίας ενός μνημείου αποτελεί σαφώς τη μεγαλύτερη απειλή για την επιβίωσή του.

Η Αγία Σοφία της Νίκαιας, στη Βιθυνία, είναι ο ναός στον οποίο το 787 συγκλήθηκε η Εβδομη Οικουμενική Σύνοδος που αποκατέστησε την τιμή προς τις εικόνες, μετά την πρώτη φάση της Εικονομαχίας. Το 2011 από μουσείο μετατράπηκε σε τζαμί. Υπέστη εκτενή αναστήλωση και συμπλήρωση, η οποία ωστόσο σεβάστηκε σε μεγάλο βαθμό την ιστορία του κτιρίου, διατηρώντας το αρμολόγημα που επιτρέπει την ανάγνωση των διαφορετικών φάσεων, αν και προστέθηκαν πολλά παράταιρα στοιχεία.

Ο επισκέπτης βλέπει πρώτα απ' όλα ένα τζαμί, αυτή ήταν άλλωστε η σαφής πρόθεση των αρχών, μπορεί ωστόσο να επισκεφθεί τα βυζαντινά τμήματα και τον διάκοσμο και ο ειδικός είναι σε θέση να το μελετήσει ακόμη. Πρόκειται και σ' αυτή την περίπτωση για ιδιοποίηση και εξισλαμισμό του μνημείου, αλλά ο αναστηλωτής είχε την ευαισθησία και τη γνώση να μη βλάψει υλικά το μνημείο, τοποθετώντας για παράδειγμα λιτά παράθυρα που επιτρέπουν τον σωστό εξαερισμό. Παρ' όλο που οι αρχές είχαν δεδηλωμένα την πρόθεση να αναστηλώσουν το μνημείο ως τζαμί, η υλική του υπόσταση διασώθηκε από αγαθή τύχη χάρη στον αναστηλωτή.

Η Αγία Σοφία της Τραπεζούντας είχε λιγότερη τύχη. Καθεδρικός ναός της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, των Μεγάλων Κομνηνών, κατάγραφος από μοναδικής τέχνης τοιχογραφίες του 13ου αιώνα και διακοσμημένος με ανάγλυφα, μετατράπηκε από μουσείο σε τζαμί το 2013.

Οι τοιχογραφίες καλύφθηκαν από λευκά πανό, τα στηρίγματα των οποίων προξένησαν φθορές. Προστέθηκαν πολλά παράταιρα στοιχεία. Είναι αδύνατο πια να δει κανείς ως σύνολο τον εκτενή εσωτερικό διάκοσμο, αναγκάζεται να αρκεστεί σε μερικές όψεις, από συγκεκριμένες οπτικές γωνίες, παρακάμπτοντας τον κεντρικό χώρο. Ο χαρακτήρας του μνημείου είναι σαφώς αλλοιωμένος, γιατί παρ' όλο που δεν καταστράφηκε, είναι ουσιαστικά μη προσβάσιμος.

Ο κατάλογος των βυζαντινών μνημείων της Τουρκίας που αναστηλώθηκαν βάναυσα τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια είναι δυστυχώς πολύ μακρύτερος και θλιβερός, περιλαμβάνοντας τα τείχη της Κωνσταντινούπολης, τα τείχη της Προύσας, τον ναό των Αγίων Σεργίου και Βάκχου του 6ου αι., το βυζαντινό ανάκτορο γνωστό ως Τekfur Sarayi, τη Μονή Παντοκράτορος (το μαυσωλείο των Κομνηνών), τη Μονή Λιβός, τους Αγίους Θεοδώρους (Vefa Kilise Camii) και πολλά άλλα.

Κοινά χαρακτηριστικά είναι η αδιαφορία για τα διεθνή πρωτόκολλα αποκατάστασης ιστορικής αρχιτεκτονικής, δεδομένου πως τις εργασίες αναλαμβάνουν συνήθως απλές κατασκευαστικές εταιρείες, χωρίς μελέτες, και η πρόθεση των αρχών να εξισλαμίσουν το εκάστοτε μνημείο. Παρόμοιας αντιμετώπισης τυγχάνουν και τα οθωμανικά μνημεία, εκεί όμως δεν υπάρχει το δεύτερο χαρακτηριστικό, του εξισλαμισμού. Πρόκειται χωρίς αμφιβολία για μια εκστρατεία αλλοίωσης του χαρακτήρα των μνημείων εκείνων η πατρότητα των οποίων δεν θεωρείται τουρκική ή ισλαμική.

Το γεγονός ότι μαζί με τη μετατροπή κι επαναλειτουργία της Αγίας Σοφίας ως τζαμιού, η δικαιοδοσία της θα περάσει από έναν διευθυντή μουσείου σε έναν ιμάμη μειώνει ακόμη περισσότερο τις επιστημονικές εγγυήσεις για τη διατήρησή της. Οπως άλλωστε επισημάνθηκε, ήδη όλες οι αναστηλώσεις βυζαντινών μνημείων στην Τουρκία τα τελευταία δεκαπέντε χρόνια έγιναν αντιεπιστημονικά και αντιδεοντολογικά, δεδομένου ότι το κύριο μέλημα δεν ήταν, ως όφειλε, η διατήρηση και ανάδειξη των αυθεντικών στοιχείων του ιστορικού τους χαρακτήρα, αλλά αντίθετα η εξάλειψη και αποσιώπησή τους για να εξυπηρετηθεί τεχνητά ο ισλαμοτουρκικός χαρακτήρας μέσω μιας νέας «άλωσης».

Το ζήτημα φυσικά συνδέεται άμεσα με το πρόβλημα του σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα, ουσιαστικά του σεβασμού της διαφορετικότητας. Οτιδήποτε, όπως και οποιοσδήποτε, έχει άλλη από ισλαμική τουρκική ταυτότητα, υπόκειται στην κατάκτηση, την υποταγή δηλαδή στην κυρίαρχη ταυτότητα που επιβάλλει το καθεστώς και η οποία ικανοποιεί την αυτοπεποίθηση ορισμένων υπηκόων του. Υπό αυτή την οπτική δεν μπορεί βέβαια να ισχυρίζεται κανείς πως η αντιμετώπιση των βυζαντινών μνημείων είναι εσωτερική υπόθεση της Τουρκίας, διότι η μνήμη που σβήνεται εκεί συστηματικά, ανήκει και στην υπόλοιπη ανθρωπότητα.

Η Αγία Σοφία, το πιο εμβληματικό μνημείο της Τουρκίας, στέκεται ακόμη ως μάρτυρας ενός ιστορικού παρελθόντος που δεν είναι καθαρά ισλαμικό τουρκικό. Κάθε εξάμηνο κάποιοι φοιτητές μου στον Βόσπορο έλεγαν πως ο λόγος για τον οποίο επέλεξαν το μάθημα της Βυζαντινής Τέχνης ήταν για να μπορούν να καταλάβουν τι είναι η Αγία Σοφία.

Η πρόσφατη παραδοχή του προέδρου Ερντογάν, που επιβεβαιώνεται από τη δράση του καθεστώτος του σε άλλους ναούς της Αγίας Σοφίας, πως ονειρευόταν από παιδί τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, δηλώνει απλά ότι η μόνη αντιμετώπιση για οτιδήποτε διαφορετικό προς τις ιδέες του είναι η κατάκτηση. Θα με εξέπληττε αν στεκόταν σε αυτή την εμβληματική πράξη, που προσεκτικά προετοίμασε, και δεν τη χρησιμοποιούσε για την έναρξη μιας νέας ένδοξης εποχής, όπως είχε κάνει το πρότυπό του, ο Μωάμεθ ο Κατακτητής. Πού τοποθετείται άραγε το όριο;

* Επισκέπτης καθηγητής Βυζαντινής Ιστορίας Τέχνης και Αρχιτεκτονικής στο Πανεπιστήμιο του Βοσπόρου από το 2006 ώς το 2018

ΝΗΣΙΔΕΣ
Νομικές και ηθικές διαστάσεις
Η UNESCO εξέφρασε άμεσα τη βαθύτατη λύπη και την ανησυχία της για την ενδεχόμενη απώλεια της οικουμενικότητας του εμβληματικού αυτού μνημείου, κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου γι’ αυτή τη συμπεριφορά που...
Νομικές και ηθικές διαστάσεις
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Ξεχωριστή και ως κτίριο
Η Μονή Αρκαδίου δεν είναι μόνο σημείο αναφοράς στους απελευθερωτικούς αγώνες της Κρήτης, αλλά και ένα θαυμάσιο αρχιτεκτονικό σύνολο, γι’ αυτό και έχει ανακηρυχθεί παγκόσμιο μνημείο από την UNESCO....
Ξεχωριστή και ως κτίριο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Σύμμαχοι ή αντίπαλοι η επιστήμη και η Ορθοδοξία;
Ποιο είναι το νόημα της ζωής και η θέση του ανθρώπου στον κόσμο; Τι απαντούν επιστήμονες και τι θεολόγοι; Ο διάλογος ανοίγει με το 1ο διεθνές συνέδριο με αυτό το θέμα, στο Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών, όπου θα...
Σύμμαχοι ή αντίπαλοι η επιστήμη και η Ορθοδοξία;
ΝΗΣΙΔΕΣ
(Η Αγία του Θεού) Σοφία
«Σοφία», σύμφωνα με το Μείζον Ελληνικό Λεξικό, είναι η ιδιότητα κάποιου να συνθέτει πείρα και γνώσεις για να σχηματίσει ορθές κρίσεις και να παίρνει σωστές αποφάσεις. Είναι επίσης η πολυμάθεια, η πολυγνωσία,...
(Η Αγία του Θεού) Σοφία
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας
Η μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί συνιστά την κραυγαλέα εκδοχή της συγκυριακής λογικής του Ερντογάν. Εναν χρόνο πριν, η μετατροπή της αποκλειόταν κατηγορηματικά, για να αναιρεθεί πανηγυρικά έναν χρόνο...
Ερντογάν: ο προβλέψιμος «απρόβλεπτος» γείτονας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Μερόνυχτα παλεύανε να βρούνε συμφωνία και το κακό που έπληξε, φευ, την οικονομία από κοινού όλοι μαζί να τ’ αντιμετωπίσουν τις μεταξύ τους διαφορές μοχθώντας για να λύσουν. Μετρούσανε οι «φειδωλοί», σφιχτοί,...
Ποιητής... εκ του προχείρου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας