Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο αλυσοδεμένος Τιτάνας του Ρούμπενς

Αποψη της γκαλερί, με τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Ρούμπενς στο βάθος

© Philadelphia Museum of Art
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο αλυσοδεμένος Τιτάνας του Ρούμπενς

  • A-
  • A+
Το αριστούργημα «Προμηθέας Δεσμώτης» του Φλαμανδού δημιουργού, ένα από τα σημαντικότερα εκθέματα του ιστορικού ιδρύματος στη μεγαλύτερη πόλη της αμερικανικής Κοινοπολιτείας της Πενσιλβάνια, αντιπροσωπεύει τον βιρτουόζο καλλιτέχνη και τον ανυψώνει στο ανώτατο βάθρο στην ιστορία της τέχνης. Δουλεύοντας το έργο σε συνεργασία με τον ζωγράφο Φρανς Σνάιντερς –ο οποίος αποτύπωσε παραστατικά τον αετό– και οι δυο μαζί αποδίδουν το αιώνιο μαρτύριο του αθάνατου ήρωα με εξαιρετικά χρώματα, υπέροχες φωτοσκιάσεις αλλά και με περισσή βία που διαχέεται έξω από τον καμβά

«Collection Highlight: Prometheus Bound» στο Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας

Στην ελληνική μυθολογία υπάρχει μια μορφή που έχει αποτυπωθεί ανεξίτηλα στη συλλογική μας μνήμη. Μια μορφή που εναντιώθηκε στην Ολύμπια εξουσία για να βοηθήσει το ανθρώπινο γένος. Είναι ο δημιουργός του πρώτου ανθρώπου με την αρωγή της θεάς Αθηνάς (Χρυσό Γένος, κατά την εποχή της κυριαρχίας του Κρόνου, γιου του Ουρανού και της Γαίας) και με τις συνεχείς ενέργειές του γίνεται ο προστάτης, ο αρωγός και ευεργέτης του ανθρώπου, άδολα και χωρίς ανταλλάγματα. Είναι ο Προμηθέας, του οποίου η επικρατέστερη ετυμολογία του ονόματός του είναι από το «προμηθής» –λέξη ομόρριζη του μανθάνω– που σημαίνει «προνοητικός».

Ο Προμηθέας είναι αυτός λοιπόν που σκέφτεται και μετρά τις πράξεις του πριν από κάθε ενέργεια, ο μυαλωμένος, ο συνετός, ο διορατικός και θεωρούνταν ο πιο σοφός Τιτάνας. Ηταν γιος του Τιτάνα Ιαπετού και της Ωκεανίδας Ασίας ή Κλυμένης. Αδέλφια του ήταν οι Ιαπετίδες Επιμηθέας, Ατλας και Μενοίτιος.

Ο μύθος αναφέρει πως ο πανούργος και φιλόδοξος Κρόνος, μικρότερος σε ηλικία και δύναμη από τους Τιτάνες, αναρριχήθηκε στην εξουσία του κόσμου αφού ανέτρεψε τον πατέρα του Ουρανό, με την βοήθεια της μητέρας του Γαίας. Φοβούμενος πως θα έχει την ίδια μοίρα κατάπιε τα παιδιά του, όμως η γυναίκα και αδελφή του, Ρέα, έκρυψε το τελευταίο τους παιδί, τον Δία, και έδωσε στον Κρόνο μια φασκιωμένη πέτρα για να καταπιεί. Το μωρό μεγάλωσε στο όρος Ιδη της Κρήτης από την κατσίκα Αμάλθεια και μόλις ενηλικιώθηκε διεκδίκησε την εξουσία. Ελευθερώνει τα αδέρφια του από το στομάχι του πατέρα του και με τη βοήθειά τους, με τους Γίγαντες, τους Κύκλωπες και τους Εκατόγχειρες, ανατρέπει τον Κρόνο και τους άλλους Τιτάνες σε έναν αγώνα που ονομάστηκε Τιτανομαχία.

Κατά τη διάρκεια του δεκάχρονου πολέμου, ο Τιτάνας Προμηθέας τάχθηκε υπέρ του Δία και γι’ αυτό δεν τιμωρήθηκε όπως οι άλλοι Τιτάνες που πετάχτηκαν και φυλακίστηκαν στα Τάρταρα.

Ο πρώτος άνθρωπος δημιουργείται και πλάθεται από τα χέρια του αθάνατου ήρωα, με πηλό από το χώμα που ποτίστηκε από το αίμα των Τιτάνων που κατά τον Πλάτωνα ήταν ένα ον σφαιρικό διακρινόμενο σε τρία γένη. Την ίδια εποχή δημιουργήθηκαν και τα ζώα με μίξη υλικών της γης σφυρηλατημένα με φωτιά. Τα όντα κλήθηκαν μέσα από τη γη να βγουν στον ελεύθερο αέρα και το φως. Από τους ολύμπιους θεούς ανατέθηκε στον Προμηθέα και τον αδελφό του, Επιμηθέα, να ονοματίσουν και να δώσουν τα χαρακτηριστικά στα όντα. Ο Επιμηθέας έπεισε τον αδελφό του και ανέλαβε αυτή τη δουλειά μόνος του. Ετσι, απέδωσε τα χαρακτηριστικά σε κάθε ον με τρόπο που εκείνος ήθελε και στο τέλος της διαδικασίας, όταν ήρθε η ώρα του ανθρώπου, δεν του έδωσε παρά μόνο λίγες τρίχες και νύχια, όργανα ευπαθή και ανίσχυρα. Ο Προμηθέας βλέπει το λάθος και αμέσως από τότε αναλαμβάνει την προστασία του ανθρώπου.

Ο Προμηθέας προβληματίζεται με την αδύναμη ανθρώπινη φύση και αποφασίζει να του χαρίσει την πολύτιμη φωτιά. Την κλέβει από το εργαστήρι του θεού Ηφαιστου μέσα σε έναν κούφιο κορμό ξύλου Νάρθηκα (γιγαντιαίος μάραθος) και την παραδίδει στους ανθρώπους στη Σικυώνα, δυτικά της Κορίνθου στην Πελοπόννησο (Δωριείς). Τους διδάσκει να χειρίζονται τη φωτιά, να δημιουργούν εργαλεία, κλέβει από τη θεά Αθηνά τις επιστήμες και άοκνα τις προσφέρει κι αυτές μαζί με τα γράμματα στην ανθρωπότητα.

Για να εξευμενίσει τους θεούς μαθαίνει τους ανθρώπους να κάνουν θυσίες με σφάγια για τη χάρη τους καθώς θα παίρνουν από εκεί το μερίδιό τους. Ο Δίας ξεγελιέται και, αντί να διαλέξει το λαχταριστό κρέας, διαλέγει τα κόκαλα τα σκεπασμένα με λίπος που ο Προμηθέας έντεχνα είχε δημιουργήσει.

Ο νεφεληγερέτης εξοργίζεται και φτιάχνει τη χαρισματική και όμορφη Πανδώρα στα εργαστήρια του Ηφαιστου. Ο Ερμής την οδηγεί και την προσφέρει δώρο στον Επιμηθέα που την κάνει γυναίκα του. Στο πιθάρι (πυξίς-μπιζουτιέρα) που έχει μαζί της και έπρεπε να μην ανοίξει κρύβονται όλα τα κακά, αρρώστιες και θάνατος. Το ανοίγει, τα δεινά τυλίγουν τον κόσμο και το μόνο που προλαβαίνει να μείνει εντός του είναι η ελπίδα. Ο Προμηθέας είναι πάλι παρών και διδάσκει στον κόσμο την Ιατρική και την χρήση των ιατρικών βοτάνων.

Ο Δίας έξαλλος με τους ανθρώπους που πιστεύει πως είναι κακοί και άδικοι αλλά και με αφορμή την επίσκεψή του στους γιους του Λυκάονα, με μεταμφίεση ταξιδιώτη, όπου του προσφέρεται ως φίλεμα μια σούπα φτιαγμένη από τα μέλη του σκοτωμένου αδελφού τους, του Νύκτιμου, αποφασίζει να τους εξαφανίσει από το πρόσωπο της γης.

Στέλνει κατακλυσμό, όμως ο Προμηθέας ενημερώνει τον γιο του, Δευκαλίωνα, βασιλιά της Φθίας, που μαζί με την γυναίκα του Πύρρα, κόρη του αδερφού του Επιμηθέα, φτιάχνουν μια κιβωτό που γεμίζουν με εφόδια και ζώα για να περάσει το κακό και να παραμείνουν ασφαλείς. Πραγματικά, οι δυο τους σώοι καταφέρνουν να αναδημιουργήσουν την ανθρωπότητα με το Γένος των Ηρώων.

Η αγάπη και η αλληλεγγύη του Τιτάνα προς τους ανθρώπους φυσικά εξοργίζει τον Δία που τον τιμωρεί παραδειγματικά. Δένει τον Προμηθέα στο όρος Καύκασος και βάζει έναν τεράστιο αετό να του κατασπαράζει και να του τρώει το συκώτι. Εκείνος όμως είναι αθάνατος και κάθε βράδυ που το αρπακτικό λουφάζει, τα σπλάχνα και οι πληγές του γιατρεύονται. Το αιώνιο μαρτύριο γίνεται καθημερινή κόλαση για τον ήρωα ευεργέτη. Κατά τον Αισχύλο, στον «Προμηθέα Δεσμώτη» ο Τιτάνας διαπραγματεύεται με τον Δία την απελευθέρωσή του από τα μαρτύρια. Γνωρίζει τον πόθο του θεού για τη Νηρηίδα Θέτιδα, έχει όμως και το χάρισμα να «βλέπει» στο μέλλον. Ξέρει το μυστικό πως η ερωτική ένωση θα έφερνε στον κόσμο γιο ο οποίος θα ήταν δυνατότερος από τον πατέρα του. Το αποκαλύπτει, κάνοντας τον Δία να φοβηθεί για την εξουσία του, με αποτέλεσμα να παντρέψει τη Θέτιδα με έναν θνητό, τον βασιλιά Πηλέα, και από τον γάμο τους γεννήθηκε ο ήρωας της Τροίας Αχιλλέας.

Πραγματικά μετά από αυτό, ο μυθικός ήρωας Ηρακλής, γιος του Δία και της Αλκμήνης, περνά από τον Καύκασο, ηρωικά σκοτώνει τον αετό και σπάει τις άθραυστες αλυσίδες που είχε κατασκευάσει ο Ηφαιστος. Ο Τιτάνας ελευθερώνεται και με ευγνωμοσύνη αποκαλύπτει στον Ηρακλή τον τρόπο με τον οποίο θα ξεγελάσει τον Ατλαντα για να πάρει τα Χρυσά Μήλα των Εσπερίδων που έπρεπε να παραδώσει με τον ενδέκατο άθλο του στον Ευρυσθέα, βασιλιά της Τίρυνθας και των Μυκηνών.

Ο ελεύθερος πλέον αθάνατος ήρωας από τότε φορούσε πάντα στο κεφάλι του στεφάνι και σιδερένιο δαχτυλίδι στο χέρι του για να δηλώνει την πλήρη υποταγή του στον ολύμπιο θεό. Οι άνθρωποι τον λάτρευαν ως θεό της φωτιάς και ήταν ευγνώμονες για τη στάση του και τις προσφορές του.

Η τέχνη με κάθε μορφή τίμησε τον μύθο του και πολλά έργα καλλιτεχνών αποτύπωσαν τα μαρτύριά του. Γλυπτά, εικαστικές συνθέσεις, ξυλόγλυπτα, σχέδια, σκίτσα και φυσικά ζωγραφικά έργα αποθέωσαν τον ήρωα. Υπάρχει όμως κι ένας πίνακας με το θέμα, τον οποίον ο Φλαμανδός δάσκαλος Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς (1577-1640) θεωρούσε ένα από τα σημαντικότερα έργα του. Είναι το αριστουργηματικής έμπνευσης έργο «Prometheus Bound» («Προμηθέας Δεσμώτης»), (1611-18) που αντιπροσωπεύει τον βιρτουόζο καλλιτέχνη και τον ανυψώνει στο ανώτατο βάθρο στην ιστορία της τέχνης.

Πέτερ Πάουλ Ρούμπενς, «Προμηθέας Δεσμώτης», (1611-18), ο αετός ζωγραφίστηκε από τον Φρανς Σνάιντερς

© Philadelphia Museum of Art

Ενας μυώδης Προμηθέας βρίσκεται πεσμένος στα κοφτερά βράχια. Το κορμί του σφιγμένο αντανακλά τον πόνο και την αγωνία που βιώνει. Το αριστερό του χέρι είναι αλυσοδεμένο στον βράχο, τεντωμένο, σε μια νευρώδη ένταση για να αντέξει. Το εύρωστο, γυμνασμένο σώμα είναι απλωμένο πάνω σε ένα μπλε και ένα άσπρο γυαλιστερό πανί με όμορφες πτυχώσεις που ελαφρά και περίτεχνα μόλις καλύπτει το επίμαχο σημείο του ήρωα.

Ο Προμηθέας στον πίνακα βρίσκεται λουσμένος στο φως και υπάρχει έντονη χρωματική αντίθεση ανάμεσα σε αυτόν και τα σκούρα χρώματα γύρω του. Ο αετός στέκει πάνω του χρωματισμένος με μουντά χρώματα καθώς αντιπροσωπεύει το κακό, την τιμωρία. Τα φτερά του είναι απλωμένα, φτάνει σε μήκος σχεδόν το ύψος του ήρωα, τα πόδια του στηρίζονται το ένα στο πρόσωπο του Προμηθέα κρατώντας το κεφάλι του στο έδαφος και το άλλο κοντά στη βουβωνική χώρα για να τονιστεί ο πόνος του, τα νύχια του γαμψά και κοφτερά σαν λεπίδες τραυματίζουν τη σάρκα, ο Τιτάνας τον κοιτάζει κατάματα υπομένοντας το μαρτύριο. Αν ο ήρωας δεν ήταν αλυσοδεμένος σίγουρα το κορμί του θα υποχωρούσε κάτω από το υπέρογκο βάρος του αρπακτικού. Το μεγάλο ράμφος του αετού σχίζει το δέρμα του Προμηθέα και βγάζει το συκώτι από το σώμα του. Ο πόνος τονίζεται από την έκφραση αγωνίας στο πρόσωπό του, τη σφιγμένη γροθιά του αριστερού του χεριού και τα σφιγμένα σε σπασμωδικές κινήσεις δάχτυλα των ποδιών του. Κάτω αριστερά διακρίνουμε μια μικρή φωτιά να καίει, η οποία είναι το στοιχείο του «εγκλήματος», είναι η φωτιά που χάρισε ο Προμηθέας στους ανθρώπους.

Ο Φλαμανδός ζωγράφος γεννήθηκε στο Siegen, το οποίο ανήκει τώρα στη Γερμανία, και πέθανε στην Αμβέρσα του Βελγίου. Μαζί με τον Καραβάτζο (1571-1610), ο Ρούμπενς υπήρξε ένας από τους πιο γνωστούς ζωγράφους στην εποχή του. Χρησιμοποίησε μπαρόκ στιλ στη ζωγραφική του.

Το 1600, ταξίδεψε στην Ιταλία, όπου έμεινε για οκτώ χρόνια. Πέρασε χρόνο στη Βενετία, τη Φλωρεντία και τη Ρώμη και εμπνεύστηκε από έργα καλλιτεχνών, όπως ο Μιχαήλ Αγγελος (1475-1564), ο Ραφαήλ (1483-1520), ο Καραβάτζο και ο Τιτσιάνο (1490-1576). Επειτα από αυτή τη δημιουργική περίοδο επέστρεψε πίσω στο Βέλγιο, όπου δημιούργησε το στούντιο του. Μαζί με πολλούς μαθητές και μαθητευόμενους, δημιούργησε έναν πολύ μεγάλο αριθμό έργων ζωγραφικής.

Ο Ρούμπενς, ο οποίος είχε μελετήσει εντατικά την τέχνη που είδε στα ταξίδια του στην Ιταλία, κατόπιν στην Ισπανία και την Αγγλία, κατάφερε αριστοτεχνικά να συγχωνεύσει και να προσαρμόσει αυτές τις πηγές με τις δικές του μπαρόκ ευαισθησίες για να δημιουργήσει το αξεπέραστο ζωγραφικό του στιλ.

Σε αυτόν τον πίνακα η κυρίαρχη φιγούρα του Προμηθέα, με τον υπερβολικό όγκο και τους έντονους μυς, «έρχεται» σαν σύλληψη από τα πρωτότυπα έργα του Μιχαήλ Αγγελου. Το αριστερό χέρι που πέφτει κάτω και σχεδόν βγαίνει έξω από τον καμβά το εμπνεύστηκε από το έργο του Τιτσιάνο για τον γίγαντα «Tityus» (1565), που βρίσκεται στο Μουσείο Πράδο της Μαδρίτης.

Ο υπέροχος αετός όμως αποτυπώθηκε παραστατικά πάνω στο έργο του Ρούμπενς από τον Φλαμανδό ζωγράφο Φρανς Σνάιντερς (1579-1657), ο οποίος ήταν ειδικός στη ζωγραφική ζώων, σκηνών κυνηγιού και νεκρής φύσης. Γεννήθηκε και πέθανε στην Αμβέρσα και συνεργάστηκε με ζωγράφους όπως οι Jacob Jordaens (1593-1678) και Anthony van Dyck (1599-1641) σε έργα τους.

Βοήθησε αρκετά συχνά τον Ρούμπενς, ζωγραφίζοντας τα φρούτα και τα ζώα στους πίνακές του. Ο Ρούμπενς έφτιαχνε πρώτα τον υπόλοιπο πίνακα και σχεδίαζε την περιοχή όπου ο Σνάιντερς θα έπρεπε να συνεισφέρει το ζωγραφικό συμπληρωματικό του έργο. Ωστόσο, για τον πίνακα του Προμηθέα, ο Σνάιντερς ξεκίνησε ζωγραφίζοντας τον αετό και έπειτα ο Ρούμπενς ολοκλήρωσε το έργο.

Ο αριστουργηματικός πίνακας είναι ένα από από τα σημαντικότερα εκθέματα στο Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφεια, στην κοινοπολιτεία της Πενσιλβάνια των ΗΠΑ. Αυτήν την εποχή λόγω της πανδημίας COVID-19 το ιστορικό ίδρυμα παραμένει κλειστό για το κοινό, αλλά εξακολουθεί να διοργανώνει διαδικτυακές εκθέσεις και εικονικές ξεναγήσεις στις συλλογές του σε όλες τις πτέρυγες.

Οργάνωσε, λοιπόν, με δύο επιμελητές μάλιστα μια ιδιαίτερη διαδικτυακή ξενάγηση για τον υπέροχο «Προμηθέα Δεσμώτη» του Ρούμπενς που φέρνει στο πλατύ κοινό ένα έργο γεμάτο με εξαιρετικά χρώματα, υπέροχες φωτοσκιάσεις αλλά και με περισσή βία που διαχέεται έξω από τον καμβά και πλημμυρίζει τον χώρο και την ατμόσφαιρα, ακόμη και μέσα από την οθόνη του υπολογιστή ή του κινητού μας.

Οσμιζόμαστε τον πόνο, βιώνουμε την αγωνία, σχεδόν ακούμε το θρόισμα και το πετάρισμα των φτερών του αρπακτικού καθώς η θεότητα που έδωσε στους ανθρώπους αυτή τη σπίθα δημιουργικότητας τιμωρείται και υποφέρει αιώνια κάτω από το βάρος της επιλογής του ενάντια στην εξουσία, που είναι μια πράξη αλληλεγγύης και αγάπης για την ανθρωπότητα.

INFO «Collection Highlight: Prometheus Bound», Μουσείο Τέχνης της Φιλαδέλφειας (https://philamuseum.org/calendar/exhibition/collection-highlight-prometheus-bound)

Μένουμε ασφαλείς!

Λόγω της πανδημίας ξεναγούμαστε και απολαμβάνουμε διαδικτυακά εκθέσεις και συλλογές στο μουσείο και παίρνουμε μέρος σε online εκδηλώσεις εδώ: https://philamuseum.org/

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η Αιώνια Πόλη αποκαλύπτεται στην Πόλη των Αγγέλων
Μια μεγάλη έκθεση, από τις μόνιμες συλλογές του μεγαλύτερου μουσείου στις δυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, του Μουσείου Τέχνης της Κομητείας του Λος Αντζελες, διερευνά τη Ρώμη ως τόπο, ιδέα, κέντρο καλλιτεχνικής...
Η Αιώνια Πόλη αποκαλύπτεται στην Πόλη των Αγγέλων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αντισταθείτε!...
Αντάρτες, επαναστάτες συνείδησης, καταπιεσμένοι, τυραννική εξουσία, η καρδιά του σκότους, θάνατος. Οι εφιάλτες στην τέχνη της Sue Coe απλώνονται στις αποθήκες του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στο Λονγκ Αϊλαντ...
Αντισταθείτε!...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οράματα πίστης και... αστρολογικά διαγράμματα
Δύο θρύλοι της τέχνης συναντιούνται με δύο έργα τους στον πέμπτο όροφο του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης στη Νέα Υόρκη (ΜοΜΑ). Το κοινό υποκύπτει στη γοητεία του πολυπράγμονος Ιταλού ουμανιστή της Αναγέννησης...
Οράματα πίστης και... αστρολογικά διαγράμματα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εκεί που ο χρόνος σταματά...
Χρονικά αντιδιαμετρικές στιγμές της μέρας η Ανατολή και η Δύση του φωτοδότη Ηλιου μας. Από την απαρχή του κόσμου, συμβαίνουν καθημερινά, χιλιάδες χρόνια τώρα σε όλα τα μήκη και πλάτη του κόσμου μας. Τα μάτια...
Εκεί που ο χρόνος σταματά...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Φως, περισσότερο φως...
Τα παιδιά της πρωτεύουσας στην Πολιτεία της Μασαχουσέτης εξερεύνησαν το χρώμα, τις αντανακλάσεις, τις διαφάνειες και τα φωτεινά λαμπυρίσματα και δημιούργησαν μια εξαιρετικής αντίληψης και ομορφιάς, μεγάλης...
Φως, περισσότερο φως...
ΝΗΣΙΔΕΣ
Σαν καλοκαιρινές καρτ ποστάλ
Ειδυλλιακές εικόνες, ήσυχες ακτές, πίνακες με φανταστικές αποδράσεις. Ενα σπίτι χαμένο στο πράσινο μιας αυλής, ο ουρανός και η θάλασσα. Οι άπειρες όψεις του ωκεανού γίνονται νοσταλγικές συνθέσεις που...
Σαν καλοκαιρινές καρτ ποστάλ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας