Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ομαλή μετάβαση σε μια νέα εποχή
AP Photo/Gemunu Amarasinghe
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ομαλή μετάβαση σε μια νέα εποχή

  • A-
  • A+

Η πανδημία από τον κορονοϊό αποτελεί μια πρωτόγνωρη κατάσταση παγκόσμιας υγειονομικής και οικονομικής κρίσης, που επηρεάζει την ψυχική υγεία ολόκληρου του κοινωνικού ιστού. Με την αναγκαστική παραμονή στο σπίτι, υπό τον φόβο μετάδοσης του ιού, δοκιμάστηκε η ψυχική ισορροπία και αντοχή ολόκληρου του οικογενειακού συστήματος. Οι γονείς και τα παιδιά χρειάστηκε να αλλάξουν τον τρόπο της καθημερινής τους ρουτίνας και να προσαρμοστούν στις νέες συνθήκες οικογενειακής ζωής.

Θα χρειαστεί χρόνος για να αποτιμηθεί ο αντίκτυπος του εγκλεισμού στον ψυχισμό των παιδιών και των γονέων. Παλαιότερη επιστημονική μελέτη έδειξε ότι η επίπτωση της διαταραχής του μετατραυματικού στρες, μετά την πανδημία SARS στον Καναδά άγγιξε το 28,9%, ποσοστό ανάλογο με αυτό που εμφανίζεται έπειτα από φυσικές καταστροφές και τρομοκρατικές επιθέσεις (1).

Πώς βίωσαν, όμως, τα παιδιά την καραντίνα ανάλογα με την ηλικία τους; Ποιες είναι οι επιπτώσεις στην ψυχολογία τους από την αιφνίδια και απότομη διακοπή των καθημερινών τους συνηθειών και δραστηριοτήτων; Πώς επηρεάστηκαν ψυχοσυναισθηματικά από την στέρηση αισθητηριακών, ψυχοκινητικών και μαθησιακών ερεθισμάτων, με την μορφή που ήταν εξοικειωμένα έως τώρα; Πώς διαχειρίστηκαν συναισθηματικά τον αποκλεισμό κοινωνικών σχέσεων, την απομάκρυνση από φίλους, γιαγιάδες και παππούδες, υπό την έλλειψη της φυσικής παρουσίας των προσώπων;

Χαρακτηριστικό παράδειγμα για τα συναισθήματα που ενεργοποίησε στα παιδιά και τους εφήβους, η αναγκαστική παραμονή στο σπίτι αποτελούν τα όσα έγραψε ο Ε., μαθητή της Β΄ Γυμνασίου, με Υψηλής Λειτουργικότητας Αυτισμό, στην ερώτηση πως βίωσε το διάστημα της καραντίνας: «Κατά την περίοδο της καραντίνας ήμουν κλεισμένος δύο μήνες στο σπίτι υποχρεωτικά, χωρίς σχολείο ή οτιδήποτε άλλο. Ενιωθα θυμό, που έπρεπε να μείνω σπίτι και επίσης στεναχωριόμουν πολύ που δεν μπορούσα να δω κανένα φίλο μου. Την ημέρα απόφασης της καραντίνας ότι θα μείνουμε σπίτι, θα κλείσουν τα πάντα μαγαζιά, πάρκα, σχολεία κ.λπ. δεν το περίμενα. Εμεινα έκπληκτος και χάρηκα στην αρχή μόνο επειδή δεν θα έκανα μαθήματα. Οι μέρες περνούσαν αργά και βαριόμουν πολύ. Ευτυχώς, μπορούσαμε να βγούμε για λίγο στο πάρκο κοντά στο σπίτι. Ενιωθα τόσο μόνος και απομονωμένος, ακόμη κι αν είχα την οικογένειά μου. ΔΕΝ ΘΕΛΩ ΝΑ ΤΟ ΞΑΝΑΖΗΣΩ ΠΟΤΕ ΚΑΤΙ ΤΕΤΟΙΟ».

Σε καταστάσεις κρίσης αυξάνονται τα επίπεδα στρες και μπορούν να δημιουργηθούν αρνητικά συναισθήματα στα παιδιά και τους εφήβους, αντίστοιχα με αυτά των ενηλίκων και να πυροδοτηθούν ακατάλληλες συμπεριφορές. Κατά τη δυσάρεστη αυτή εμπειρία περιορισμού, περιμένουμε αλλαγές στη συναισθηματική διάθεση με συμπτώματα όπως άγχος και στρες, θυμό, θλίψη, φόβο, απογοήτευση, δυσθυμία, γκρίνια, ευερεθιστότητα, υπερβολική ανησυχία, απώλεια του ενδιαφέροντος, πλήξη, απομόνωση, δυσκολία συγκέντρωσης, δυσκολίες στον ύπνο ή/και το φαγητό. Σε περιπτώσεις παιδιών με ιστορικό ή υπόστρωμα ψυχικής ευαλωτότητας μπορεί, πιθανόν, να εκδηλωθεί υποτροπή ή έναρξη μιας τυπικής ψυχικής διαταραχής.

Παιδιά που αντιμετωπίζουν σημαντικό πρόβλημα υγείας, έχουν βιώσει στο παρελθόν απώλειες και πένθος, ή κάποιο μέλος της οικογένειάς τους πάσχει από σοβαρό πρόβλημα υγείας, είναι, επίσης, πιο ευάλωτα και έχουν περισσότερες πιθανότητες να παρουσιάσουν συμπτώματα άγχους και έντονη συναισθηματική φόρτιση και φόβο. Παιδιά στο Φάσμα του Αυτισμού ή με άλλη Αναπτυξιακή Διαταραχή αναστατώνονται από την αβεβαιότητα και κάθε μεταβολή της ρουτίνας τους, προσπαθώντας μέσα από αλλαγές στη συμπεριφορά τους, όχι πάντα εύκολα διαχειρίσιμες από την οικογένεια, να επικοινωνήσουν τη συναισθηματική τους δυσφορία.

Ανάλογα με το αναπτυξιακό τους στάδιο, τα παιδιά προσλαμβάνουν και κατανοούν διαφορετικά τις συνέπειες της πανδημίας, όποτε και οι αντιδράσεις τους είναι ανάλογες. Συγκεκριμένα, τα παιδιά έως την ηλικία των 2 ετών ενδέχεται να φωνάζουν ή να κλαίνε περισσότερο και να επιζητούν συχνότερα την αγκαλιά και την προσοχή-φροντίδα των γονέων. Τα παιδιά προσχολικής ηλικίας (3-6 ετών) δύναται να εκδηλώσουν την ψυχοσυναισθηματική τους φόρτιση με στοιχεία παλινδρόμησης σε μικρότερη ηλικία και δυσκολία αποχωρισμού από τους γονείς τους. Επίσης, μπορεί να παρουσιάσουν νυχτερινή ενούρηση, δυσκολία να ακολουθήσουν το προηγούμενο διαμορφωμένο πρόγραμμα ύπνου και μειωμένη όρεξη για φαγητό.

Τα παιδιά σχολικής ηλικίας (7-10 ετών), ανάλογα με την ψυχοσύνθεσή τους και το οικογενειακό προφίλ επικοινωνίας και σύνδεσης μεταξύ των μελών, μπορεί να θέτουν πολλά ερωτήματα και να επιζητούν να μάθουν περισσότερες λεπτομέρειες, ή να αποφεύγουν να συζητούν καταστάσεις και συναισθήματα, που τα δυσκολεύουν. Μπορεί να επικοινωνούν τον θυμό, φόβο ή θλίψη τους μέσα από συναισθηματικές εκρήξεις, επιθετικότητα ή απόσυρση από δραστηριότητες και εξ αποστάσεως επικοινωνία με φίλους και συγγενείς.

Στην ηλικιακή ομάδα της προ-εφηβείας και εφηβείας κυριαρχεί, κυρίως, η δυσκολία περιορισμού και υπάρχει έντονα η ανάγκη για προσωπικό χρόνο. Τους δυσχεραίνει σημαντικά η απόσταση από τους φίλους και η έλλειψη πρόσβασης σε διαφορετικά κοινωνικά πλαίσια, ενώ η 24ωρη συμβίωση με τους γονείς μπορεί να ενισχύσει συγκρουσιακές σχέσεις ή την ανάγκη για εσωστρέφεια και απομόνωση. Οι έφηβοι μπορούν να αναζητήσουν πληροφορίες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης σχετικά με την υγεία, την οικονομία και την πολιτική διαχείριση της κατάστασης. Ταυτόχρονα, όμως, μπορεί να επιδεικνύουν μια στάση απάθειας, αποδοκιμάζοντας συμπεριφορές προαγωγής υγείας και κανόνες υγιεινής ή υιοθετώντας συμπεριφορές που θέτουν σε κίνδυνο την προσωπική τους υγεία, όπως η χρήση αλκοόλ ή άλλων ουσιών και η αλόγιστη έκθεση σε ηλεκτρονικά παιχνίδια.

Μια ακόμη πρόκληση για τα παιδιά και τους εφήβους, που προέκυψε την περίοδο της καραντίνας, ήταν η εξ αποστάσεως εκπαίδευση, με τη χρήση νέων τεχνολογιών. Η πανδημία δημιούργησε την ανάγκη για αλλαγή της έως τώρα μαθησιακής καθημερινότητας των παιδιών και αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας, για αναπροσαρμογή των εκπαιδευτικών δεδομένων. Η βίαιη μεταβολή της σχολικής κανονικότητας, σε συνδυασμό με την κοινωνική αποστασιοποίηση μπορεί να εντείνει, ακόμη περισσότερο, τις διακυμάνσεις του συναισθήματος των παιδιών και των γονέων. Υπήρξαν παιδιά που προσαρμόστηκαν πιο εύκολα και καλοδέχτηκαν την εκπαιδευτική συνέχιση, καθώς απολαμβάνουν περισσότερο την αλληλεπίδραση, με τη χρήση του διαδικτύου και των έξυπνων συσκευών και συχνά ασφυκτιούν σε τάξεις με πράσινους πίνακες και κιμωλίες, που αποτελούν μέρος μιας άλλης εποχής. Κάποια παιδιά, όμως, δυσκολεύτηκαν ή και αρνήθηκαν έντονα να συμμετάσχουν σε διαδικτυακές αίθουσες διδασκαλίας, λόγω δυσκολιών μετάβασης στη νέα εκπαιδευτική διαδικασία και διαχείρισης του στρες, που τους δημιουργούσε. Τέλος, η ανάγκη για συνύπαρξη και συνεργασία με τον γονέα, ειδικά τον πρώτο καιρό προσαρμογής, συνέβαλε στην ενίσχυση αρνητικών ή θετικών συναισθημάτων, ανάλογα με τη σχέση γονέα - παιδιού και τις ψυχικές ισορροπίες όλου του συστήματος της οικογένειας.

Αναλογιζόμενοι όλες τις μεταβολές στη ζωή των οικογενειών, εν μέσω πανδημίας, τίθεται εύλογα το ερώτημα αν υπήρξαν θετικές συναισθηματικές επιπτώσεις στα παιδιά και το σύστημα τους. Σαφώς και υπήρξαν! Είναι, όμως, ύψιστης σημασίας η σχέση και η δυνατότητα επαναπροσδιορισμού των ισορροπιών και των μηχανισμών προστασίας στο ζευγάρι, το δίκτυο και οι δίοδοι επικοινωνίας ανάμεσα σε όλα τα μέλη και η συναισθηματική σταθερότητα της οικογένειας, για την αντιμετώπιση αυτών των δύσκολων προκλήσεων. Το διάστημα της καραντίνας, τα παιδιά είχαν τη μοναδική, έως τώρα, ευκαιρία να μείνουν με τους γονείς τους για μεγάλο χρονικό διάστημα και να απολαύσουν την αποκλειστικότητα της σχέσης, στον βαθμό που ήταν εφικτό, ανάλογα με το σύστημα και τις ανάγκες του. Μοιράστηκαν χρόνο, εμπειρίες, συζητήσεις και συναισθήματα σε ένα καινούργιο μαζί. Υπήρξε η ευκαιρία να έρθουν πιο κοντά όλα τα μέλη της οικογένειας και να αντιμετωπίσουν την κρίση από κοινού, ωστόσο, η δυναμική του κάθε συστήματος καθορίζει, τελικά, τον βαθμό στον οποίο την αξιοποίησαν.

Ποιες είναι, τώρα, οι αλλαγές και οι προκλήσεις, που θα πρέπει να διαχειριστούν τα παιδιά, μετά τη λήξη της καραντίνας; Τι συναισθήματα γεννώνται από την επιστροφή σε μια νέα, διαφορετική καθημερινότητα; Αντιπροσωπευτικό παράδειγμα αποτελούν τα όσα γράφει ο ίδιος έφηβος, σε ερώτημα πως βιώνει και τι συναισθήματα του δημιουργήθηκαν από την επιστροφή στο σχολείο και τα διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα: «Οταν έμαθα 2 μήνες αργότερα ότι η καραντίνα τελείωσε και τα μέτρα χαλαρώνουν, ανακουφίστηκα επειδή τελείωσε επιτέλους αυτός ο εφιάλτης και λίγες μέρες μετά, άνοιξαν τα σχολεία και όλα αυτά (μαγαζιά, πάρκα κ.λπ.). Χάρηκα πολύ που θα ξαναεπέστρεφα και θα έβλεπα τους φίλους μου. Επίσης, χάρηκα που μπορούσαμε να βγαίνουμε άνετα (χωρίς μηνύματα). Οταν άνοιξαν όλα, χάρηκα, αλλά ένοιωθα πως δεν ήμουνα στην καθημερινότητα. Ολα ήταν πολύ διαφορετικά: αποστάσεις, μάσκα, γάντια, αντισηπτικό και πολύ πλύσιμο χεριών. Στεκόμουν μπροστά σε μια νέα καθημερινότητα».

Τα παιδιά ανάλογα με το αναπτυξιακό τους στάδιο αντιλαμβάνονται τις αλλαγές και την διαφορετικότητα στην ζωή μας. Σίγουρα, η λήξη συναγερμού τους ενεργοποιεί συναισθήματα χαράς και ευφορίας, καθώς φαντάζονται την ζωή τους, όπως ήταν πριν. Οι νέες συνθήκες που επικρατούν, όμως, μπορεί να δυσκολεύουν τα παιδιά να ακολουθήσουν και να μείνουν συνεπείς στα νέα όρια, που θέτονται. Ετσι, μπορεί να ενεργοποιούνται με διαφορετικό τρόπο και ένταση συναισθήματα φόβου, άγχους και ανησυχίας.

Είναι πολύ σημαντικό οι γονείς να δουν με σεβασμό τις ανάγκες και τις ανησυχίες του παιδιού τους, χωρίς να τις απορρίψουν ή να τις υποτιμήσουν, αλλά να τις μετριάσουν, καθησυχάζοντας το με ένα αίσθημα ασφάλειας στην παροχή γονεϊκής φροντίδας. Χρειάζεται να το προσεγγίζουν και να ανοίγουν τα θέματα προβληματισμού, ενημερώνοντας το παιδί για την υπάρχουσα κατάσταση της πανδημίας και τα μέτρα αντιμετώπισης της με έναν ειλικρινή τρόπο, σεβόμενοι την ηλικία του. Σε μικρότερης ηλικίας παιδιά, καλό είναι αυτή η ενημέρωση να γίνεται μέσα από διαδραστικά δημιουργικά παιχνίδια.

Πολλοί είναι οι γονείς που δυσκολεύονται, πρώτα, οι ίδιοι να έρθουν αντιμέτωποι με τα δεδομένα της νέας εποχής και να διαχειριστούν τα δικά τους δύσκολα συναισθήματα. Τα παιδιά από πολύ μικρή ηλικία εισπράττουν, απορροφούν και πολλές φορές ταυτίζονται με τα συναισθήματα των γονιών τους. Πρώτα οι γονείς χρειάζονται βοήθεια, καθοδήγηση και στήριξη, για να διαχειριστούν τα δικά τους σύνθετα προβλήματα και συναισθήματα και να μπορούν, έπειτα, να αντεπεξέλθουν στις ευθύνες, που συνεπάγεται ο γονεϊκός τους ρόλος.

Η δημιουργία πολλών γραμμών ψυχολογικής υποστήριξης, εξ αποστάσεως, για παιδιά, εφήβους και οικογένειες την περίοδο της καραντίνας στην Ελλάδα υπήρξε σημαντική. Ολοι οι επαγγελματίες υγείας είμαστε εδώ, συντονισμένοι με το βίωμα και το συναίσθημα της κοινωνίας, για να βοηθήσουμε το παιδί και το σύστημα της οικογένειας ο καθένας από τον ρόλο του.


Βιβλιογραφία:
(1) Hawryluck L., Gold W. L., Robinson S., Pogorski S., Galea S., Styra R. (2004). SARS control and psychological effects of quarantine. «Emerging Infectious Diseases», 10(7), 1.206-1.212.
 


* λογοθεραπεύτρια-γλωσσολόγος, ΜSc, διευθύνουσα του Κέντρου Ειδικών Θεραπειών «Λόγος & Εργο Ψυχής»

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η αφή παράπλευρη απώλεια της πανδημίας;
Το σενάριο αρχίζει με τις πρώτες προειδοποιήσεις για τον κορονοϊό, αρχές Μαρτίου: Δυο άνθρωποι συναντιούνται στον δρόμο και, καθώς ο ένας επιχειρεί να πλησιάσει τον άλλον για ένα φιλί, μια αγκαλιά ή έστω μια...
Η αφή παράπλευρη απώλεια της πανδημίας;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κινηματογράφος... εξ αποστάσεως!
Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους και το Νεανικό Πλάνο ανακοίνωσαν πως «στηρίζουν τα παιδιά και τους νέους (αλλά και όλη την οικογένεια) σε αυτές τις δύσκολες μέρες.
Κινηματογράφος... εξ αποστάσεως!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Kαραντίνα
«Ενα φάντασμα πλανιέται πάνω από την Ευρώπη», έλεγε ο Μαρξ στο Κομουνιστικό Μανιφέστο, εννοοώντας τον κομμουνισμό, αλλά σήμερα φαίνεται πως το φόβητρο των σύγχρονων κοινωνιών είναι η επιδημία του κορονοϊού.
Kαραντίνα
ΠΟΛΙΤΙΚΑ ΚΑΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΕΠΙΚΑΙΡΑ
Ημερολόγιο πανδημίας (2)
Φέτος ο θάνατος και ο φόβος του είναι παντού. Μένουμε μέσα, μετράμε ανήσυχα τη θερμοκρασία μας, ανησυχούμε στον παραμικρό βήχα. Ο θάνατος έγινε αυτό που ήταν πάντα αλλά το απωθούσαμε: μέρος της ζωής.
Ημερολόγιο πανδημίας (2)
ΑΠΟΨΕΙΣ
Η νέα φάση της πανδημίας και οι προκλήσεις για τη Δημόσια Υγεία
Η έντονα αυξητική τάση των κρουσμάτων Covid-19 τις τελευταίες μέρες και μάλιστα με οριζόντια κατανομή σχεδόν σε όλη τη χώρα, δεν αφήνει κανένα περιθώριο υποτίμησης του κινδύνου ανεξέλεγκτης διασποράς.
Η νέα φάση της πανδημίας και οι προκλήσεις για τη Δημόσια Υγεία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας