Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Kρυφή εξουσία

Ξενοφών Κοντιάδης, καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Kρυφή εξουσία

  • A-
  • A+
Ο συγγραφέας είναι ίσως ο πολυγραφότερος Ελληνας συνταγματολόγος σε ζητήματα κοινωνικού κράτους. Βαραίνει ο λόγος του σαν γράφει, θυμούμενος τον Σαρτρ, ότι η πανδημία «χτυπάει τη δυστυχία, φειδωλεύεται τους πλούσιους», κι αποκαλύπτεται έτσι «ακόμη πιο κραυγαλέα η πλαστότητα της κατασκευασμένης κοινωνικής συνοχής η οποία συναρτήθηκε με τη δήθεν κοινή μοίρα της πανδημίας»

Το προς τα πού θα τραβήξουμε μετά την πανδημία αναδεικνύεται στο κατεξοχήν αίνιγμα της σύγχρονης σκέψης. Η εξήγηση της πανδημίας με ιατρικούς όρους θα αποδειχθεί μάλλον το λιγότερο δύσκολο πρόβλημα για τη σύγχρονη βιοτεχνολογία. Το πιο δύσκολο είναι τι θα γίνει με την κοινωνία και τη δημοκρατία μετά. Δεν ξέρουμε τι «μετά» είναι αυτό. Δεν ξέρουμε καν (ώς) πότε είναι... Από τη μια, εντοπίζουμε την ιδέα μιας ανθρώπινης βούλησης υποταγμένης στους καταναγκασμούς που η πανδημία παρόξυνε και, από την άλλη, το προγραμματικό όνειρο για έναν νέο συνταγματισμό, «μια θεωρία και πρακτική για δύσκολους καιρούς», που γράφει το υπό παρουσίαση βιβλίο (σ. 121). Γιατί, εδώ που τα λέμε, τότε είναι που έχουμε ανάγκη τις εγγυήσεις. Ειδάλλως, το Σύνταγμα καταλήγει σαν το ασανσέρ το οποίο αχρηστεύεται στην πυρκαγιά. Τότε δηλαδή που πραγματικά το έχεις ανάγκη.

Ο καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου Ξενοφών Κοντιάδης παραδίδει εδώ ένα βιβλίο όπου τα ζωτικά ερωτήματα της πανδημίας -«νόθου τέκνου της παγκοσμιοποίησης» (σ. 22)- και της αντιμετώπισής της παίρνουν τη μορφή μιας πλοήγησης με συναρπαστικές ιδέες, στιβαρά επιχειρήματα και ισχυρές περιγραφές του αινίγματος. Πληθώρα στοχαστικών πηγών χρησιμεύουν όχι απλώς ως συμβατικό τεκμηριωτικό υλικό αλλά ως κύρια οικοδομικά υλικά των σκέψεών του, προδίδοντας ένα εξέχον εύρος ακαδημαϊκής συγκρότησης και πολιτικού στοχασμού. Αφετηρία αυτής της πλοήγησης είναι συνομιλίες με τον Καστοριάδη, τον Ντεμπόρ, τον Βανεγκέμ και κυρίως τον Φουκό, πριν το βιβλίο ανοιχτεί για τα καλά στα νερά του συνταγματικού δικαίου και των δημόσιων πολιτικών που δαμάζει άρτια ο συγγραφέας του. Είναι ωραίο να διαβάζεις έτσι συνταγματικό δίκαιο. Αλλιώς, γίνεται σαν συνταγή φαρμακείου.

Ξενοφών Κοντιάδης

Πανδημία, βιοπολιτική και δικαιώματα: ο κόσμος μετά τον COVID-19

Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 2020, σ. 188

Η έννοια της βιοπολιτικής είναι ο ακαταμάχητος πρωταγωνιστής του βιβλίου: μια μορφή εξουσίας που περιλαμβάνει ένα continuum ιατρικών, διοικητικών, οικονομικών και άλλων ρυθμιστικών μηχανισμών απέναντι στους οποίους στέκονται τα δικαιώματα. Οχι τα δικαιώματα των εγωιστών αστών που θα έλεγε κι ο Μαρξ, αλλά τα δικαιώματα των ανθρώπων στη διατομική τους σχέση σε μια κοινωνία. Τα δικαιώματα, βαριά όμως τραυματισμένα από δύο ισχυρά πλήγματα στη δεκαετία του 2000: τον αγώνα εναντίον της τρομοκρατίας που ξεκίνησε το 2001, σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση και τις πολιτικές αντιμετώπισής της από το το 2008 και μετά. Δικαιώματα μαραμένα από την αύρα του αντιτρομοκρατικού αγώνα και του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού.

Η υγειονομική κρίση του 2020 επικάθεται σε ένα ήδη διάτρητο δικαιοκρατικό οικοδόμημα, υποστηρίζει ο Κοντιάδης κι έχει δίκιο. Με νέο μάλιστα λεξιλόγιο: πλέον, «η τεχνοκρατική νομιμοποίηση των βιοπολιτικών ρυθμίσεων προσεγγίζεται ως αυτονόητη. Η πολιτική ιατρικοποιείται ενώ η ιατρική πολιτικοποιείται» (σ. 49-50). Ετσι, το κανονιστικό κενό στο κράτος δικαίου παύει να φαίνεται όσο αιφνίδιο θα μας φαινόταν υπό άλλες συνθήκες. Ο λόγος των δημόσιων πολιτικών στεγνώνει ιδεολογικά: η πολιτική τα εναποθέτει όλα στην επιστήμη και δείχνει προς τα εκεί όχι μόνο εν είδει αποποίησης ευθυνών αλλά και μιας νέας νομιμοποίησης για τα δύσκολα που έρχονται. Αυτό ωστόσο δεν αρκεί για να κρύψει τον απαράκαμπτα πολιτικό χαρακτήρα των αποφάσεων που λαμβάνονται και θα λαμβάνονται πίσω από το πέπλο της τεχνικής ειδημοσύνης. Στον αγώνα αυτής της αποκάλυψης στρατεύεται το βιβλίο και για τον λόγο αυτό αξίζει μελέτη και προσοχή.

Από την άλλη έχει σημασία, τονίζει ο συγγραφέας, το ότι η πανδημία ανέδειξε μια νέα όψη του δικαιώματος στην υγεία: την έννοια του καθήκοντος απέναντι στην κοινότητα και όχι απλώς την υγεία σαν ατομική δυνατότητα ή ως προϊόν «ατομικής ευθύνης», σαν να μιλάμε για την προσωπική υγιεινή ενός ανθρώπου. Σε αντίθεση με την κυρίαρχη αφήγηση περί «ατομικής ευθύνης», ο Κοντιάδης επισημαίνει την αναπόδραστη σημασία των δημόσιων πολιτικών: το πόσο κρίσιμη είναι η κληρονομιά του κοινωνικού κράτους και η προϊούσα μετατροπή του σε ένα «κράτος πρόληψης έκτακτης ανάγκης». Ενα κράτος του οποίου οι παροχικές λειτουργίες συνυπάρχουν ιδανικά με τις αμυντικές – κατασταλτικές ιδιότητες «όπως παραστατικά καταγράφηκε και με τη συνύπαρξη του επιδημιολογικού με τον κατασταλτικό λόγο στην καθημερινή ενημέρωση των 18.00» (σ. 63). Δεν είναι η επιστήμη λοιπόν! Είναι η πολιτική και η οικονομία ντυμένες με πρόσοψη επιστήμης ή πασπαλισμένες με γεύσεις τεχνοκρατίας. Αυτό είναι το επίδικο των καιρών μας.

Ο συγγραφέας είναι ίσως ο πολυγραφότερος Ελληνας συνταγματολόγος σε ζητήματα κοινωνικού κράτους. Βαραίνει ο λόγος του σαν γράφει, θυμούμενος τον Σαρτρ, ότι η πανδημία «χτυπάει τη δυστυχία, φειδωλεύεται τους πλούσιους», κι αποκαλύπτεται έτσι «ακόμη πιο κραυγαλέα η πλαστότητα της κατασκευασμένης κοινωνικής συνοχής η οποία συναρτήθηκε με τη δήθεν κοινή μοίρα της πανδημίας» (σ. 162). Η ταξικότητα των πολιτικών παροξύνεται. Η ιδιωτικότητα μετατρέπεται από διαφυγή σε απομόνωση. Από ελευθερία σε κατάρα. Στο πλαίσιο αυτό, ο καθολικός περιορισμός δεν χρειάζεται καν να βιώνεται ως στέρηση. Οι άνθρωποι θα δεχθούν τον περιορισμό ως φυσιολογικό όχι επειδή λιγοψυχούν μπροστά στη χειραγώγηση, αλλά διότι δεν τη βιώνουν σαν τέτοια. Απλώς θα αδιαφορούν.

Ετσι, η εξουσία γίνεται ανεκτή διότι ακριβώς καταφέρνει και αποκρύπτει ένα σημαντικό κομμάτι του εαυτού της. Το κομμάτι που είναι το πιο κρίσιμο. Το πιο επιτελικό. Το βιβλίο του Κοντιάδη μας θέτει ενώπιον της ωμής σκέψης για την κρυφή εξουσία. Η πανδημία θα μας αλλάξει βαθύτατα επειδή θα ενισχύσει ή θα εδραιώσει τάσεις που χωρίς αυτήν θα συναντούσαν ισχυρότερες αντιστάσεις. Ετσι έγινε και με την 11η Σεπτεμβρίου, έτσι έγινε και με την οικονομική κρίση την τελευταία δεκαετία: αυτό που στην αρχή φαινόταν παρείσακτο, πλέον έγινε ανεκτό, αν όχι καλοδεχούμενο.

Ο Κοντιάδης αφηγείται με σθένος τις απορίες μας μετά την πανδημία. Δεν λύνει το αίνιγμα. Ακόμη δεν έχουμε δει τίποτε ώστε να το λύσουμε. Θα ήταν εξάλλου υπερφίαλο να το δοκίμαζε καν. Μέσα στους δυο μήνες του εγκλεισμού, κατάφερε όμως να παραδώσει έναν κρίσιμο μπούσουλα για τα δύσβατα σταυροδρόμια που έπονται.

Εκτός αν πούμε πάλι πως «δεν υπάρχει εναλλακτική», οπότε τα σταυροδρόμια καταργούνται... Αλλά ευτυχώς, όπως έγραφε ο Σπινόζα, «ο άνθρωπος σκέφτεται». Κι ο Κοντιάδης το επαληθεύει.

*Καθηγητής Παντείου Πανεπιστημίου


 

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την ψυχή
Τι είναι η ψυχή; Είναι θνητή ή αθάνατη; Από ποια και πόσα μέρη συνίσταται; Ποιες είναι οι λειτουργίες και οι ιδιότητές της; Διαθέτουν όλα τα έμβια όντα ψυχή; Και ποια είναι η τύχη της μετά τον θάνατό της;
Αναζητώντας την ψυχή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας συγγραφέας με τρεις υποστάσεις
Το 2018, με τη συμπλήρωση εκατόν πενήντα ετών από τη γέννηση του Κώστα Κρυστάλλη (1868-1894), ήταν επόμενο να πραγματοποιηθούν λογοτεχνικές εκδηλώσεις και επιστημονικές συναντήσεις για τη ζωή και το έργο του....
Ενας συγγραφέας με τρεις υποστάσεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
Σήκωσε το βάρος της κρίσης
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς ένας εκπαιδευτικός θεσμός. Είναι μια θεμελιώδης δομή, η οποία αντικατοπτρίζει το σύνολο των αξιών του πολιτισμού μας, διαμορφώνεται από αυτές και συγχρόνως τις διαμορφώνει.
Σήκωσε το βάρος της κρίσης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το σημαντικότερο βήμα του ανθρώπου
Ο δάσκαλος ενσαρκώνει τον μύθο της ευτυχισμένης πόρνης. Διδάσκει και του αρέσει. Είναι ερωτευμένος με το αντικείμενο, δεν το κάνει για τα χρήματα. Ετσι και η ευτυχισμένη πόρνη. Γουστάρει τον «έρωτα»...
Το σημαντικότερο βήμα του ανθρώπου
ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ
Γόρδιος δεσμός με τα πανεπιστημιακά συγγράμματα
Στα τέλη του περασμένου μήνα ο Σύλλογος Εκδοτών Επιστημονικών Βιβλίων αποφάσισε να επωμιστούν οι εκδοτικοί οίκοι τα έξοδα αποστολής προκειμένου να διανεμηθούν εγκαίρως τα πανεπιστημιακά βιβλία.
Γόρδιος δεσμός με τα πανεπιστημιακά συγγράμματα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Για την αγάπη και την ξενιτιά
Ο καθ. φιλοσοφίας συναντά τον συγγραφέα περισσότερο από όλα τα βιβλία του σ’ αυτό το τελευταίο. Οι δύο ιδιότητες του Θοδωρή Καλλιφατίδη «αγκαλιασμένες» σφιχτά στο βιβλίο «Αγάπη και ξενιτιά».
Για την αγάπη και την ξενιτιά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας