Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο Μεσοπόλεμος ως προπαίδεια του σήμερα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο Μεσοπόλεμος ως προπαίδεια του σήμερα

  • A-
  • A+

Ο Μεσοπόλεμος είναι η περίοδος όπου σχηματίζεται η εικόνα της Ελλάδας που ξέρουμε, της Ελλάδας τού σήμερα. Η «μεγάλη» και η «μικρή εικόνα» της, μιας κυρίως αγροτικής χώρας –και μιας χώρας όπου τα ήθη, η συμπεριφορά, η οικονομία μεταβάλλονται και πλησιάζουν εκείνα των ευρωπαϊκών χωρών– που ανοίγει στην εποχή αυτή το βήμα της και γίνεται κράτος στο οποίο το εμπόριο και η βιομηχανία διαδραματίζουν βασικό ρόλο. Ο ελληνικός καπιταλισμός παρουσιάζει στην περίοδο αυτή ιδιαίτερα υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης

Την Τετάρτη 10 Ιουνίου έφυγε από τη ζωή, σε ηλικία 89 ετών, ο Τάσος Τρίκκας, δημοσιογράφος, συγγραφέας, ένας από τους τελευταίους οργανικούς διανοούμενους και από τα ιστορικά στελέχη της ελληνικής Αριστεράς. Εργάστηκε ως δημοσιογράφος στην εφημερίδα της ΕΔΑ «Δημοκρατική Αλλαγή» και στο «Βήμα». Αρθρα του είχαν δημοσιευτεί στα «Νέα», στην «Ελευθεροτυπία» και στην «Εποχή», ενώ μέχρι το τέλος της ζωής του αρθρογραφούσε στην «Αυγή» αλλά και στην «Εφημερίδα των Συντακτών». Αφησε πίσω του πλούσιο συγγραφικό έργο, με σημαντικότερο το εμβληματικό βιβλίο του «ΕΔΑ, το νέο πρόσωπο της Αριστεράς».

Λίγους μήνες πριν από τον θάνατό του ολοκλήρωσε και ευτυχώς πρόλαβε να δει τυπωμένο το τελευταίο του πόνημα με τον τίτλο «Καλειδοσκόπιο. Εργατική Τάξη και Μεσοπόλεμος» εκδ. Εύμαρος. Η περίοδος αυτή δεν έχει μελετηθεί συστηματικά και η συνεισφορά αυτή είναι πολύτιμη. Με το βιβλίο αυτό επιχειρεί να διεισδύσει με μια διαφορετική ματιά στην Αριστερά του Μεσοπολέμου, μέσα από τις εσωκομματικές διαφωνίες στο ΚΚΕ και τους πολύμορφους τρόπους διαχείρισής τους.

Τον πρόλογο του Βιβλίου υπογράφει ο πανεπιστημιακός και πρώην υπουργός Παιδείας Κώστας Γαβρόγλου, ο οποίος σημειώνει τα εξής: «Ο Τρίκκας φωτίζει με μια τεθλασμένη ματιά κάτι γιγαντιαίο, όπως είναι, τελικά, η ιστορία της Αριστεράς στον τόπο μας. Η ατελείωτη ιστορία της, που, όμως, δεν μπορεί να γραφτεί χωρίς συναίσθημα, με μόνο το αρχειακό υλικό. Γι’ αυτό και το βιβλίο του Τρίκκα είναι τόσο ιδιαίτερο και, τελικά, τόσο έντονα πολιτικό βιβλίο. Το αισθάνεται κανείς ότι ο Τρίκκας υποφέρει με τις επιπολαιότητες, σέβεται τις διαφωνίες οι οποίες έχουν “αντικειμενικές” αναφορές, αλλά είναι και περήφανος για όσα κατάφερε η Αριστερά».

Οι «Νησίδες» δημοσιεύουν παρακάτω απόσπασμα από το πρώτο μέρος του βιβλίου που έχει τον τίτλο «Κάτι καινούργιο, το κεφάλαιο - Οι καταβολές».

Στοιχεία έκδοσης: Σχήμα 17χ24, σελίδες 576, τιμή 30 ευρώ

Σε ένα πολύ ενδιαφέρον μελέτημα του Γάλλου ιστορικού Christian Gonsa με τον τίτλο «Αυτοβιογραφικά κείμενα ελλήνων κομμουνιστών» διατυπώνεται η ακόλουθη παρατήρηση: «Χρονικά η έρευνά μου εκτείνεται στον Μεσοπόλεμο, γιατί πρόκειται για μια περίοδο που τη γνώση της θεωρώ μια αναγκαία προϊστορία, μια προϋπόθεση για την κατανόηση και αξιολόγηση της κατοπινής δράσης του κινήματος. Περίοδος κυοφορίας της ανάδειξης του ταξικού ΚΚΕ σε κόμμα εθνικής εμβέλειας. Περίοδος προπαίδειας για τον ρόλο που θα διαδραματίσει στην Εθνική Αντίσταση. Αφετηριακή περίοδος της μετάβασης σε μια οπτική απαλλαγής από τον αρχαϊκό εργατισμό και σε μια διεύρυνση του πολιτισμικού ορίζοντα».

Η σύντομη αυτή παρατήρηση του Γάλλου ερευνητή θα μπορούσε να αποτελέσει το πιο κατάλληλο προλογικό σημείωμα για την ανά χείρας εργασία. Συμπυκνώνει σε λίγες γραμμές τα κίνητρα της συγγραφής της. Ο Μεσοπόλεμος, ο ελληνικός Μεσοπόλεμος, η περίοδος ανάμεσα στο 1922 και το 1940, είναι μια σημαντική εποχή, όπου το παρελθόν εκβάλλει κατ’ ευθείαν στο παρόν.

Οχι, δεν πρόκειται για κανενός είδους γραμμική αντίληψη της Ιστορίας. Ούτε για εργαλειακή χρησιμοποίησή της στον κυκεώνα των αντιπαρατιθέμενων απόψεων (και σκοπιμοτήτων) στο πεδίο των πολιτικών και ιδεολογικών συγκρούσεων. Αλλά, όπως προείπε ο Γάλλος ερευνητής, ο Μεσοπόλεμος είναι η περίοδος κυοφορίας πολλών από τις εξελίξεις που ακολούθησαν. Και περίοδος προπαίδειας, προετοιμασίας για την αντιμετώπιση αυτών που συμβαίνουν τώρα. Είναι εξαιρετικά υψηλός ο αριθμός των σημερινών φαινομένων και καταστάσεων, που οι καταβολές τους ανακαλύπτονται σε συγκεκριμένες περιστάσεις του Μεσοπολέμου (ενώ θα τις θεωρούσαμε έως προσφάτως τυχαία γεγονότα ή μόνιμες εκδηλώσεις «γονιδιακών» χαρακτηριστικών του «ρωμέικου»). Ενα παράδειγμα από τις συνέπειες της Μικρασιατικής Καταστροφής: «Η πρόσβαση του μεγαλύτερου μέρους του προσφυγικού πληθυσμού στην κατοικία πραγματοποιήθηκε μέσω της πρακτικής της αυτοστέγασης. Αυτό δεν συνεπάγεται αυτομάτως ένα ανύπαρκτο κράτος ή μια ανύπαρκτη κρατική πολιτική. Αντιθέτως, η ανοχή στην κατάληψη της γης και η αυθαίρετη δόμηση υπήρξε στη συγκεκριμένη περίπτωση η απολύτως παρούσα κρατική πολιτική, που επέτρεψε την πρόσβαση ευρύτατων τμημάτων του προσφυγικού πληθυσμού στην κατοικία και λειτούργησε ως αντιπερισπασμός στην απουσία μιας άλλης, προνοιακής στεγαστικής πολιτικής» (Δ. Μπαλαμπανίδης – Κ. Σούμπασης, «Η Ελλάδα στον Μεσοπόλεμο», σελ. 46).

Κυοφορία, λοιπόν, των εξελίξεων που θα ακολουθήσουν. Οι καταβολές του φαινομένου της αυθαίρετης δόμησης, εν προκειμένω. Αλλά δεν εξαντλείται εκεί το ενδιαφέρον για τον Μεσοπόλεμο, ούτε για τη σημασία του. Ο Μεσοπόλεμος είναι η περίοδος όπου σχηματίζεται η εικόνα της Ελλάδας που ξέρουμε, της Ελλάδας τού σήμερα. Η «μεγάλη» και η «μικρή εικόνα» της, μιας κυρίως αγροτικής χώρας –και μιας χώρας όπου τα ήθη, η συμπεριφορά, η οικονομία μεταβάλλονται και πλησιάζουν εκείνα των ευρωπαϊκών χωρών– που ανοίγει στην εποχή αυτή το βήμα της και γίνεται κράτος στο οποίο το εμπόριο και η βιομηχανία διαδραματίζουν βασικό ρόλο. Ο ελληνικός καπιταλισμός παρουσιάζει στην περίοδο αυτή ιδιαίτερα υψηλούς ρυθμούς ανάπτυξης.

Εντυπωσιακή είναι η ανάπτυξη της ελληνικής βιομηχανίας στα χρόνια μετά τη μαζική εισροή των προσφύγων. Γίνεται λόγος για «καταιγισμό επενδύσεων», που τις προσελκύουν τα φτηνά μεροκάματα. Η «ελληνική τραγωδία» της προσφυγιάς, από τη μια μεριά, και η κερδοφόρα καπιταλιστική συσσώρευση, από την άλλη, πάνε μαζί. Η τριαδική υπόσταση του προσφυγικού στοιχείου –βορά στην αύξηση της κατανάλωσης (πρέπει να επιβιώσουν) και διεύρυνση της αγοράς, άφθονη προσφορά φθηνού εργατικού δυναμικού, συμβολή στην άνοδο της τεχνολογίας και του πολιτισμού– γίνεται βασικός συντελεστής μεγάλων αλλαγών.

Με την έλευση των προσφύγων αυξάνει και η εθνική ομοιογένεια. Στη γεωγραφική περιφέρεια της Μακεδονίας, που υπήρξε το μήλον της Εριδος των βαλκανικών κρατών, ο ελληνικός πληθυσμός υπερδιπλασιάστηκε με την άφιξη των προσφύγων, φτάνοντας το 88% του συνόλου. Εκτός από την εθνική σύνθεση, αλλάζει και η ταξική σύνθεση της ελληνικής κοινωνίας. Μεγάλο μέρος των προσφύγων θα ενισχύσουν την εργατική τάξη, στο πλαίσιο της επαγγελματικής τους «αποκατάστασης», συμβάλλοντας στην αύξηση του ειδικού βάρους του εργατικού στοιχείου στην κοινωνική διάρθρωση.

Στον Μεσοπόλεμο ο ελληνισμός και ο πληθυσμός του κράτους συμπίπτουν. Ελληνικός καπιταλιστικός σχηματισμός και ελληνική επικράτεια έχουν τα ίδια σύνορα. Βαθιά τομή στην ελληνική πραγματικότητα. Η μεγάλη, βασική ιδιαιτερότητα της Ελλάδας, ο παράγοντας της Διασποράς, που την ξεχωρίζει, τείνει να εκλείψει. Η Μεγάλη Ιδέα, ιδεολογικός πυλώνας του ελληνικού αστισμού, όχημα του ελληνικού επεκτατισμού (και ιμπεριαλισμού) ραγίζει επικίνδυνα. Ο κλονισμός και η συνακόλουθη ρηγμάτωση και κατάρρευση της Μεγάλης Ιδέας αποτελεί μείζον ιστορικό γεγονός. Σειρά εξελίξεων, στις οποίες αυτή εντάσσεται, μεταβάλλουν τον συνολικό ταξικό συσχετισμό δυνάμεων. Ο Μεσοπόλεμος φέρει τη σφραγίδα αυτής της μεταβολής.

Στο σχήμα της μεγάλης και της μικρής εικόνας: Τη «μεγάλη εικόνα» συνθέτει η διαφορετική Ελλάδα. Γράφει ο Γ. Δαφνής: «Η περίοδος που άρχισε με την επανάστασιν του 1821 έκλεισε. Το όνειρον της δημιουργίας μιας νέας Μεγάλης Ελλάδος έσβησεν [...]. Η Μικρασιατική Καταστροφή δεν ετερμάτισεν μόνον μίαν περίοδον. Εγινεν η αφετηρία μιας νέας. Η Ελλάς από το 1923 είναι κάτι καινούργιον» («Η Ελλάς μεταξύ δύο πολέμων 1923-1940», Ικαρος 1997, τ. Α' σελ. 5).

«Κάτι καινούργιον» – η νέα πραγματικότητα που σηματοδοτούν ο υπερδιπλασιασμός των ελληνικών εδαφών μετά τους Βαλκανικούς πολέμους, η εξαιρετικά μεγάλη αύξηση του πληθυσμού με τη μαζική εισροή των προσφύγων, το πελώριο έργο της «αποκατάστασής» τους, η αγροτική μεταρρύθμιση – «η πιο μεγάλη στον κόσμο». Που δεν έλυσε όμως το αγροτικό πρόβλημα της Ελλάδας. Η έκταση της γης που μοιράστηκε ήταν πολύ μικρή για τον αριθμό των οικογενειών στις οποίες παραχωρήθηκε. Οι περισσότεροι γεωργικοί κλήροι (νανώδης ιδιοκτησία) δεν εξασφάλιζαν ούτε τα απαραίτητα προς το ζην στους καλλιεργητές.

Τη «μικρή εικόνα» αποτελούν οι πολλοί υπό διαρκή διαπραγμάτευση επί μέρους μετασχηματισμοί σε όλους τους τομείς, από τη διαμόρφωση νέων κοινωνικών δομών, την αναφόρτωση ατομικών και συλλογικών συνειδήσεων, τις εθνοτικές προσμίξεις και διαχωρισμούς, τον έντονα παρεμβατικό ρόλο του κράτους ώς τη χωροκοινωνική αναδιάρθρωση των αστικών περιοχών, τα μεγάλα εγγειοβελτιωτικά έργα, την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.


 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ
«Τυμπανοκρουσίες και μεγάλα λόγια»
«Oλη η Ελλάδα τρέχει για ένα πιάτο φαΐ». Με αυτό το –τουλάχιστον– αμφιλεγόμενης αισθητικής σλόγκαν, ο πρόεδρος της ΚΕΔΕ καλεί 52 δήμους να οργανώσουν τοπικούς αγώνες δρόμου σε συνεργασία με τον Σκάι. Δεν είναι...
«Τυμπανοκρουσίες και μεγάλα λόγια»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Βιομηχανικές εφαρμογές από ελληνικά χέρια
Στο μεγάλο μηχανουργείο, ή μάλλον το μικρό εργοστάσιο (Χατζηαναστασιάδης ΙΚΕ), κατασκευάζονται μηχανήματα εμφιάλωσης και συσκευασίας για βιομηχανίες από όλα τα Βαλκάνια. Τρίτη γενιά παράδοσης, εξήντα πέντε...
Βιομηχανικές εφαρμογές από ελληνικά χέρια
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κατάμαυρος χρυσός
Το 1973, όταν ξέσπασε πετρελαϊκή κρίση, με τις αραβικές χώρες να κλείνουν τις στρόφιγγες, γιατί η Δύση υποστήριζε το Ισραήλ στον πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, στην Ελλάδα κυκλοφόρησε η ταινία «Ο φαντασμένος».
Κατάμαυρος χρυσός
ΝΗΣΙΔΕΣ
7 χρόνια έντονης απουσίας
Επτά χρόνια πέρασαν πια απ’ τη βραδιά που ο Γιάννης Μπανιάς έχασε στο νοσοκομείο «Ευαγγελισμός» την τελευταία μάχη που έδωσε. Αν και μαθημένος από μικρός να παλεύει, με επιμονή, αυτή η τελευταία του μάχη ήταν...
7 χρόνια έντονης απουσίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Γιατί καραβάκι και όχι έλατο;
Κάθε Δεκέμβρη το στόλισμα του δέντρου είναι η χαρά των παιδιών. Σε μερικά μέρη της Ελλάδας, κάποιοι στολίζουν καραβάκια αντί για δέντρο. Οταν οι γονείς μας ήταν παιδιά πήγαιναν να πουν τα κάλαντα κρατώντας ένα...
Γιατί καραβάκι και όχι έλατο;
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Πάγκαλος μαινόμενος...
Δεν ήξεραν, δεν ρώταγαν; Οι καλοί συνάδελφοι Βασίλης Σκουρής και Αγγελική Σπανού (ράδιο 24/7 στους 88,6) είχαν την καλοσύνη να φωνάξουν τον κ. Θ. Πάγκαλο στο στούντιο για να συζητήσουν για το νέο του βιβλίο...
Πάγκαλος μαινόμενος...

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας