Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ονειρα στην εποχή του κορονοϊού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ονειρα στην εποχή του κορονοϊού

  • A-
  • A+
Στην ταινία «Ονειρα», ο Ακίρα Κουροσάβα θίγει τη σχέση μεταξύ τραύματος και ονείρου. Μέσα από την εικόνα ενός τούνελ όπου ένας λοχαγός του ιαπωνικού στρατού συναντά έναν σκύλο, ο Ιάπωνας κινηματο­γραφιστής μιλά για την τραυματική ενοχή που άφησε ο πόλεμος στον ιαπωνικό λαό, δείχνοντας πως το τραύμα εμφανίζεται πάντα εκ των υστέρων. Με την ανάδευση του αισθήματος των τύψεων, του φόβου ή της απώλειας, με την ανακίνηση της αίσθησης της επισφάλειας

Από το 1933, αφότου οι ναζί ανέβηκαν στην εξουσία, μέχρι το 1939, η Γερμανοεβραία δημοσιογράφος και συγγραφέας Σαρλότ Μπεράντ άρχισε να συλλέγει όνειρα, τα οποία καταγράφηκαν στο βιβλίο της «Τα όνειρα στο Τρίτο Ράιχ».

Την άνοιξη του 2020, ο Ιταλός ανθρωπολόγος Ματέο Μεσκιάρι ξεκίνησε κάτι ανάλογο δημιουργώντας το Draumar, μία πρωτοβουλία με στόχο την καταγραφή των ονείρων που «παράγονται» κατά τη διάρκεια μιας συνθήκης που δημιουργεί ένα συλλογικό τραύμα, σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η λέξη draumar –η οποία στα ισλανδικά σημαίνει «όνειρα»– γεφυρώνει τις λέξεις όνειρο (dream) και τραύμα (trauma). Στα όνειρα –βασικά μορφώματα του ασυνειδήτου– συναντάμε, ως γνωστόν, την επανάληψη κάποιου τραύματος, εκτός από την έκφραση ανικανοποίητων επιθυμιών. Ως προϊόντα μιας ασυνείδητης διαδικασίας.

Τι μπορεί να μας αποκαλύψει το ασυνείδητό μας σε αυτή τη φάση για όλα εκείνα που επιθυμούμε ή φοβόμαστε; Και κατά πόσο τα όνειρά μας καθορίζονται από το μέγεθος του θυμικού συντελεστή του δημόσιου λόγου γύρω από την πανδημία και κατ’ επέκταση την οικονομική κρίση;

Τα όνειρά μας ως ιστορική πηγή

Τα όνειρα για τον Ματέο Μεσκιάρι –όπως κάποτε για τη Σαρλότ Μπεράντ– αντιμετωπίζονται ως μια ιστορική πηγή που αφηγείται τη ζωή «υπό τη μόνιμη απειλή» ενός καθεστώτος αλλά και ως ένα «εικονογράφημα», του οποίου η δομή και η μορφή θα «μιλήσει» για τον τρόπο που αποτυπώνεται το τραύμα στον δικό μας ψυχισμό. Αρκεί να διακρίνουμε ανάμεσα στο έκδηλο και λανθάνον περιεχόμενο του ονείρου, για να δούμε πώς επιδρά το περίφημο «δράμα του τραύματος» και η «πολιτική του φόβου» πάνω σε αυτό το ονειρικό εικονογράφημα.

«Εχετε παρατηρήσει αλλαγές στα όνειρά σας μετά την εμφάνιση της πανδημίας; Υπάρχουν αισθήσεις και συναισθήματα που επανέρχονται στον ύπνο σας;» Αυτές είναι κάποιες από τις ερωτήσεις του προγράμματος Draumar, που λαμβάνει εμφανώς υπόψη τη φροϊδική προσέγγιση της «ερμηνείας των ονείρων» , δηλαδή ότι το όνειρο είναι ένα προϊόν μιας ασυνείδητης διαδικασίας, που θα πρέπει να αντιμετωπίζεται ως η «βασική οδός για το ασυνείδητο», φράση δανεική από τον Ζίγκμουντ Φρόιντ.

Τα όνειρα που μάζεψε η Σαρλότ Μπεράντ, τη δεκαετία του 1930, έδειξαν πώς η προπαγάνδα ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος, όπως το Τρίτο Ράιχ, μπορεί να ασκήσει έλεγχο – είτε απροκάλυπτα, είτε ύπουλα, ακόμα και στον ύπνο των πολιτών.

Στο βιβλίο της, η Γερμανοεβραία συγγραφέας έδειξε πως το άτομο, για να επιβιώσει, ευθυγραμμίζεται με ένα καθεστώς θεμελιωμένο στον τρόμο, ακόμα και κατά τη διάρκεια του ύπνου του.

Τι θα μας δείξει η πρωτοβουλία Draumar του Ματέο Μεσκιάρι –που έφτασε και στην Ελλάδα– όσον αφορά τον τρόπο με τον οποίο η καραντίνα, η κοινωνική αποστασιοποίηση και η επισφάλεια επηρέασαν τα όνειρά μας; Είναι τελικά αυτή η συνάρθρωση της υγειονομικής και της νέας οικονομικής κρίσης, της τάξης του συλλογικού τραύματος; Κατά πόσο έχουν επηρεαστεί οι εικονογραφήσεις του ασυνειδήτου μας και κατ’ επέκταση η συλλογική μας μνήμη και η ταυτότητά μας;

Ο ανθρώπινος ύπνος δεν διαταράσσεται, ως γνωστόν, από κάτι ασήμαντο. Τα όνειρα άγχους –επαναλαμβανόμενα και απροσδιόριστα– διαδέχονται, συνήθως, το τραυματικό συμβάν.

Δεδομένου πως η πανδημία φέρει τα χαρακτηριστικά ενός «ιστορικού συμβάντος» (από τη στιγμή που κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου αναδιαρθρώνονται οικονομικο-κοινωνικές δομές, ενώ παράλληλα αλλάζουν πολιτισμικοί κώδικες), τα όνειρα που παράγονται αυτό το χρονικό διάστημα μπορούν να εκληφθούν ως «ιστορική πηγή».

Τι όνειρα βλέπουν τα παιδιά που δίνουν πανελλήνιες μέσα σε αυτό το συναισθηματικό κλίμα αβεβαιότητας; Τι όνειρα βλέπουν όσοι αποφοιτούν από τα πανεπιστήμια και γίνονται μάρτυρες του «δράματος του τραύματος», δηλαδή της μεταφοράς της οδυνηρής εμπειρίας στη δημόσια σφαίρα και της αναπαράστασης-διαμεσολάβησής της από τον δημόσιο λόγο; Πώς κοιμούνται όλοι εκείνοι που εργάστηκαν στην πρώτη γραμμή των νοσοκομείων, όσοι νοσηλεύτηκαν ή έχασαν δικούς τους ανθρώπους αλλά και εκείνοι που έχασαν τις δουλειές τους και τις σταθερές τους συντεταγμένες;

Στην ταινία «Ονειρα», ο Ακίρα Κουροσάβα θίγει τη σχέση μεταξύ τραύματος και ονείρου. Μέσα από την εικόνα ενός τούνελ όπου ένας λοχαγός του ιαπωνικού στρατού συναντά έναν σκύλο, ο Ιάπωνας κινηματογραφιστής μιλά για την τραυματική ενοχή που άφησε ο πόλεμος στον ιαπωνικό λαό, δείχνοντας πως το τραύμα εμφανίζεται πάντα εκ των υστέρων. Με την ανάδευση του αισθήματος των τύψεων, του φόβου ή της απώλειας, με την ανακίνηση της αίσθησης της επισφάλειας.

Ο πόλεμος είναι, λοιπόν, τραύμα, όπως και οτιδήποτε προσλαμβάνεται και αναπαρίσταται ως τέτοιο. Φράσεις όπως «Βρισκόμαστε απέναντι σε έναν αόρατος εχθρό», «Εχουμε πόλεμο», «Ποιος φταίει για τη διασπορά του φονικού ιού» διογκώνουν τον φόβο, τη δυσπιστία και τον διχασμό. Και τα μέσα ενημέρωσης είναι συνυπεύθυνα για τη δημόσια συζήτηση με τον μεγάλο θυμικό συντελεστή, για την απεγνωσμένη αναζήτηση θυτών και την άκριτη απόδοση ευθυνών, για το δράμα του τραύματος, για τα όνειρα που δεν κάνουμε, για τους εφιάλτες που βλέπουμε. Γιατί οι οδυνηρές εμπειρίες θεριεύουν ή καταλαγιάζουν ανάλογα με την κοινωνική τους ανανοηματοδότηση.

Τα όνειρά μας δεν εξαρτώνται, συνεπώς, μόνο από το είδος ή το βάθος του τραύματος, δηλαδή από το πόσο τραυματογενής είναι μια συνθήκη αλλά και από τον τρόπο που σημασιολογείται και επιστρέφει στον δημόσιο λόγο. Το είδος της μεταφοράς του «ιστορικού συμβάντος» θα καθορίσει, συνεπώς, όχι μόνο μόνο τους εφιάλτες μας αλλά και τη συλλογική μας μνήμη.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Πότσνταμ και η έναρξη του Ψυχρού Πολέμου
Η Χιροσίμα και το Ναγκασάκι υπήρξαν τα φυσικά υποδείγματα οικουμενικής άσκησης πάνω στον τρόμο. Ηταν τα σύννεφα της εύθραυστης ειρήνης –για άλλους, η ισορροπία της φρίκης– όλης της ψυχροπολεμικής περιόδου.
Το Πότσνταμ και η έναρξη του Ψυχρού Πολέμου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κορονοϊός και σεξισμός
Ο δήμαρχος της Οσάκα προέτρεψε τους άνδρες να κάνουν οι ίδιοι τα ψώνια για το νοικοκυριό τους, όχι γιατί έκανε ένα βήμα για την ισότητα των φύλων αλλά γιατί οι άνδρες, σε αντίθεση με τις γυναίκες που...
Κορονοϊός και σεξισμός
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τουρίστες και τορναδόροι
Ο εκδρομέας διαφοροποιείται από τον τουρίστα, καθώς μένει σε μια ξένη χώρα για διάστημα μικρότερο των 24 ωρών, όπως οι επιβάτες των κρουαζιερόπλοιων, που φεύγουν χωρίς να διανυκτερεύσουν. Ωστόσο και οι δυο,...
Τουρίστες και τορναδόροι
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η τέχνη και στις πιο δύσκολες εποχές είναι δικαίωμα
Η Κατερίνα Χέλμη διατηρεί το ίδιο κάλλος, ακόμη και με άσπρα μαλλιά, που θυμίζει ιέρεια. Μέσα από τις αφηγήσεις της ζωντανεύει μια εποχή, μ’ ένα ύφος που πηγαινοέρχεται από το λυρικό στο βαθιά ανθρώπινο.
Η τέχνη και στις πιο δύσκολες εποχές είναι δικαίωμα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Καμία πατρίδα για την τρίτη ηλικία
Στην «Μπαλάντα του Ναραγιάμα», μια 70χρονη ανεβαίνει στην κορυφή ενός βουνού για να ξεψυχήσει, με απώτερο στόχο ο θάνατός της να επιτρέψει την επιβίωση ενός νεότερου μέλους της κοινότητας.
Καμία πατρίδα για την τρίτη ηλικία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κινηματογράφος... εξ αποστάσεως!
Το Διεθνές Φεστιβάλ Κινηματογράφου Ολυμπίας για Παιδιά και Νέους και το Νεανικό Πλάνο ανακοίνωσαν πως «στηρίζουν τα παιδιά και τους νέους (αλλά και όλη την οικογένεια) σε αυτές τις δύσκολες μέρες.
Κινηματογράφος... εξ αποστάσεως!

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας