Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Βασικός μοχλός για την ανάπτυξη του μαρξισμού
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Βασικός μοχλός για την ανάπτυξη του μαρξισμού

  • A-
  • A+
Στα 200 χρόνια του Φρίντριχ Ενγκελς ● Η συμβολή του Ενγκελς στην ανάλυση των εθνικών ζητημάτων της εποχής είναι σημαντική Σε άρθρα του το 1874-94 έδειξε ότι η Ρωσία ακολουθούσε αυξανόμενα τον καπιταλιστικό δρόμο των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, προκατα­λαμβάνοντας τις σχετικές εκτιμήσεις του Λένιν ● Κατέγραψε την ιστορική μετάβαση από τη μητριαρχία στην πατριαρχία και τεκμηρίωσε την ιστορικότητα των θεσμών του γάμου και της ιδιοκτησίας, την οποία δεν γνώριζαν οι πρωτόγονοι άνθρωποι.

Από το 1844, όταν συναντήθηκαν οι δρόμοι τους, ο Φρίντριχ Ενγκελς έγινε ο πιο στενός συνεργάτης, φίλος και συναγωνιστής του Καρλ Μαρξ. Οι δυο τους υπήρξαν οι θεμελιωτές του επιστημονικού σοσιαλισμού, με τον καθένα να καταθέτει τη δική του συμβολή στα διάφορα πεδία του. Ενώ ο Μαρξ ανέλυσε την καπιταλιστική οικονομία, ο Ενγκελς επεξεργάστηκε τη διαλεκτική-υλιστική φιλοσοφία, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα ενδιαφέρουσες ιστορικές μελέτες.

Η συμπλήρωση φέτος 200 χρόνων από τη γέννησή του, στις 28 Νοέμβρη 1820, δίνει μια καλή αφορμή για την ενασχόληση με τη συχνά υποτιμημένη συνεισφορά του στη μαρξιστική θεωρία. Στο παρόν σημείωμα θα προβούμε σε μια συνοπτική παρουσίαση της ζωής και του έργου του, ελπίζοντας να επανέλθουμε μελλοντικά στις ιδιαίτερες πτυχές του.

Η ζωή του Ενγκελς

Ο Ενγκελς γεννήθηκε στο Μπάρμεν (σημερινό Βούπερταλ) του γερμανικού Ρήνου σε μια εύπορη οικογένεια – ο πατέρας του ήταν ιδιοκτήτης υφαντουργείων στο Μπάρμεν και στο Σάλφορντ, στην περιοχή του Μάντσεστερ. Στα 13 του παρακολούθησε το γυμνάσιο στο Ελμπερφελντ, αναγκάστηκε όμως να εγκαταλείψει τα μαθήματα στα 17, καθώς ο πατέρας του τον προόριζε για την οικογενειακή επιχείρηση. Ετσι, τον έστειλε το 1838 στη Βρέμη μαθητευόμενο σε τοπικό εμπορικό οίκο.

Εκεί ο νεαρός Ενγκελς καταπιάστηκε με τη μελέτη της φιλοσοφίας του Χέγκελ, που κυριαρχούσε τότε στη γερμανική διανοητική σκηνή. Ταυτόχρονα άρχισε να δημοσιεύει άρθρα στον γερμανικό Τύπο πάνω σε μια ποικιλία θεμάτων: για τη γενέτειρά του, το Βούπερταλ, δοκίμια λογοτεχνικής κριτικής, πολεμικές στον θρησκευτικό σκοταδισμό, βιβλιοκριτικές. Υπογραμμένα τα περισσότερα με το ψευδώνυμο Οσβαλντ, διακρίνονται για τη φρεσκάδα τους, την ισχυρή εναντίωση στους παρωχημένους θεσμούς και τα κοινωνικά δεινά, καθώς και μια αιχμηρή αίσθηση του χιούμορ. Το ανήσυχο πνεύμα του έκανε έτσι τον Ενγκελς από νωρίς έναν επαναστάτη πολέμιο των απολυταρχικών θεσμών, που έπνιγαν τότε τη διασπασμένη σε πολλά κρατίδια Γερμανία.

Το 1841 ο Ενγκελς παρακολούθησε τις διαλέξεις του Σέλινγκ και άλλων στο Πανεπιστήμιο του Βερολίνου. Εκεί συνδέθηκε με τον κύκλο των Νέων Χεγκελιανών, της ριζοσπαστικής πτέρυγας του χεγκελιανισμού, και από το 1842 άρχισε να δημοσιεύει άρθρα στην «Εφημερίδα του Ρήνου». Σημαντικές διανοητικές επιδράσεις του σε αυτό το διάστημα ήταν ο Νταβίντ Στράους και ο Λούντβιχ Φόιερμπαχ, με την κριτική τους του χριστιανισμού.

Το 1842 οι γονείς του έστειλαν τον Ενγκελς στο Μάντσεστερ να εργαστεί στα γραφεία της οικογενειακής επιχείρησης. Εκεί ο Ενγκελς γνώρισε τη Μαίρη Μπερνς, μια Ιρλανδή εργάτρια, με την οποία έζησε μαζί ώς τον θάνατό της το 1863.

Στο Μάντσεστερ ο Ενγκελς γνωρίστηκε με τις άθλιες συνθήκες ζωής των εργατών στις φτωχογειτονιές της πόλης. Αυτό απέφερε το πρώτο σημαντικό βιβλίο του, «Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία» (1845), όπου τεκμηρίωσε τα μαρτύρια των βιομηχανικών εργατών, γυναικών και παιδιών από τη φτώχεια, τις αρρώστιες και την εξαντλητική εργασία. Ταυτόχρονα, μια πλειάδα άρθρων του εμφανίστηκε σε βρετανικά σοσιαλιστικά περιοδικά της εποχής.

Τον Αύγουστο του 1844, επιστρέφοντας στη Γερμανία, ο Ενγκελς σταμάτησε στο Παρίσι. Εκεί συναντήθηκε με τον Μαρξ στο Καφέ ντε λα Ρεζάνς, γεγονός που έγινε η απαρχή της στενής τους φιλίας και συνεργασίας.

Στο Παρίσι, οι Μαρξ και Ενγκελς συνέγραψαν από κοινού την «Αγία Οικογένεια», την κριτική τους στους Νέους Χεγκελιανούς. Το βιβλίο κυκλοφόρησε τον Φλεβάρη του 1845. Σε αυτό οι κλασικοί ξεκαθάρισαν τους λογαριασμούς τους με τον ιδεαλισμό των Νέων Χεγκελιανών, αντιπαραθέτοντάς του την υλιστική αντίληψη της Ιστορίας. Οριστικοποιήθηκαν έτσι η ρήξη τους με τον αστικό ριζοσπαστισμό, η αναγνώριση του προλεταριάτου ως φορέα της κομμουνιστικής επανάστασης και του αποφασιστικού ρόλου του οικονομικού παράγοντα στην κοινωνική εξέλιξη.

Στο Παρίσι οι Μαρξ και Ενγκελς συνδέθηκαν με την Ενωση των Δικαίων, μια κομμουνιστική οργάνωση της εποχής, δημιουργημένη το 1837. Αργότερα, μετά την απέλαση του Μαρξ στις Βρυξέλλες, οι δυο φίλοι συναντήθηκαν εκεί τον Απρίλη του 1845 και συνεργάστηκαν στη συγγραφή της «Γερμανικής Ιδεολογίας», του άλλου μεγάλου κοινού έργου τους της περιόδου. Αν και το βιβλίο δεν βρήκε εκδότη, αποτέλεσε ένα παραπέρα σημαντικό βήμα στην αποσαφήνιση των απόψεων των κλασικών. Περιλάμβανε μια διεξοδική κριτική στους Νέους Χεγκελιανούς, αλλά και μια θετική επεξεργασία των προτάσεων του ιστορικού υλισμού στο μέρος για τον Φόιερμπαχ.

Τον Ιούνη του 1847 ο Ενγκελς παρακολούθησε το 1ο Συνέδριο της Ενωσης των Δικαίων στο Λονδίνο, όπου η οργάνωση μετονομάστηκε σε Ενωση των Κομμουνιστών. Το συνέδριο ανέθεσε στον Ενγκελς να γράψει μια διακήρυξη αρχών της Ενωσης, αποφέροντας την μπροσούρα «Οι αρχές του κομμουνισμού». Ακολούθησε ένα 2ο Συνέδριο της Ενωσης στο Λονδίνο τον Νοέμβρη-Δεκέμβρη του 1847, όπου ανατέθηκε στους Μαρξ και Ενγκελς να γράψουν ένα μανιφέστο για την οργάνωση. Αυτό έμελλε να είναι το διάσημο «Κομμουνιστικό Μανιφέστο». Αν και συγγραφέας του Μανιφέστου ήταν κυρίως ο Μαρξ, ωστόσο αξιοποίησε την μπροσούρα του Ενγκελς και είχε την αμέριστη βοήθειά του, ώστε η δημοσίευσή του ως κοινού τους έργου ήταν απόλυτα δικαιολογημένη.

Το 1848 ξέσπασε η ευρωπαϊκή επανάσταση. Ο Ενγκελς και ο Μαρξ επέστρεψαν στη Γερμανία και εγκαταστάθηκαν στην Κολονία. Εκεί εξέδωσαν τη «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου», που εξ αρχής τάχθηκε στην άκρα αριστερή πτέρυγα της επανάστασης. Στην αρθρογραφία τους καλούσαν σε πλήρη εξάλειψη των φεουδαρχικών, απολυταρχικών θεσμών, ξεσκεπάζοντας τις πλεκτάνες της αντίδρασης αλλά και τη δειλία της φιλελεύθερης αστικής τάξης, που μη θέλοντας να στηριχτεί στον λαό συμβιβαζόταν αυξανόμενα με την απολυταρχία. Ο Ενγκελς έγραψε μια πληθώρα άρθρων για τα επαναστατικά γεγονότα σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες.

Τον Μάη του 1849 η «Νέα Εφημερίδα του Ρήνου» απαγορεύτηκε με συνέπεια ο Μαρξ να ξενιτευτεί διαδοχικά στο Παρίσι και το Λονδίνο. Ο Ενγκελς έμεινε στη Γερμανία, παίρνοντας μέρος στην ένοπλη εξέγερση που ακολούθησε, ως υπασπιστής στο σώμα εθελοντών του Αουγκουστ Βίλιχ, στο Ελμπερφελντ και το Καϊζερσλάουτερν. Οταν το κίνημα συντρίφτηκε, πέρασε με τα απομεινάρια του σώματος του Βίλιχ στην Ελβετία και τελικά, αφού επιβιβάστηκε σε μια σκούνα στη Γένοβα, έφτασε μέσω Γιβραλτάρ στην Αγγλία.

Τον Ιούλη του 1851 ο Ενγκελς συναντήθηκε με τον πατέρα του, ο οποίος κανόνισε να αναλάβει τη διεύθυνση του γραφείου της επιχείρησης στο Μάντσεστερ. Εκεί έγινε συνεταίρος στη φίρμα το 1864, παραμένοντας σε αυτή τη θέση για μια πενταετία. Αν και ο Μαρξ ζούσε στο Λονδίνο, επικοινωνούσαν διαρκώς μέσω αλληλογραφίας, ανταλλάσσοντας ιδέες για όλα τα σημαντικά ζητήματα του κινήματος. Σε όλη αυτή την περίοδο ο Ενγκελς έκανε κάθε τι το δυνατό για να βοηθήσει στην εξασφάλιση της ζωής του Μαρξ και της οικογένειάς του.

Μετά τον θάνατο της Μαίρη Μπερνς το 1863, ο Ενγκελς συνήψε σχέση με την αδελφή της Λίντια, την οποία και νυμφεύθηκε λίγο πριν από τον θάνατό της, τον Σεπτέμβρη του 1878. Το 1870 ο Ενγκελς αποσύρθηκε από την πατρική επιχείρηση και μετακόμισε στο Λονδίνο, όπου διέμεινε ώς το τέλος της ζωής του.

Ο Ενγκελς πέθανε στις 5 Αυγούστου 1895 στο Λονδίνο σε ηλικία 74 χρόνων. Σε ένα άρθρο αφιερωμένο στη μνήμη του, ο Λένιν τον αποκάλεσε «τον πιο εξαίρετο λόγιο και δάσκαλο του σύγχρονου προλεταριάτου σε όλο τον πολιτισμένο κόσμο» μετά τον Μαρξ.

Η συνεισφορά του Ενγκελς

Η συνεισφορά του Ενγκελς στην οργάνωση του νεαρού κομμουνιστικού κινήματος και στον θεωρητικό εξοπλισμό του ήταν εξαιρετικά σημαντική και πολύπλευρη.

Ο Ενγκελς συμμετείχε ενεργά στις διαδικασίες της Διεθνούς Ενωσης των Εργατών, της 1ης Διεθνούς, ιδιαίτερα αφότου εγκαταστάθηκε στο Λονδίνο, ενισχύοντας τη μαρξιστική πτέρυγα στην πάλη ενάντια στους αναρχικούς του Μπακούνιν. Ακόμη πιο καίρια ήταν όμως η συμβολή του στη 2η, Σοσιαλιστική Διεθνή, που ιδρύθηκε μετά τον θάνατο του Μαρξ, στα 1889. Ο Ενγκελς έπαιξε καθοδηγητικό ρόλο στη συγκρότηση και οργάνωση της νέας Διεθνούς πάνω σε μαρξιστικές προγραμματικές βάσεις και στην απαλλαγή της από τα αναρχικά και οπορτουνιστικά ρεύματα που επιχείρησαν να την ελέγξουν από τα πρώτα της βήματα. Σε όλα αυτά τα χρόνια διατήρησε συνεχή αλληλογραφία με ηγέτες και θεωρητικούς της γερμανικής σοσιαλδημοκρατίας, όπως οι Μπέμπελ, Λίμπκνεχτ και Κάουτσκι, αλλά και με ηγετικούς σοσιαλιστές στις άλλες χώρες, υποδεικνύοντας τις κατευθύνσεις για τη δράση του ανερχόμενου σοσιαλιστικού κινήματος. Γνωρίζοντας περί τις 10 γλώσσες, παρακολουθούσε άμεσα τις εξελίξεις σε όλο τον κόσμο.

Μετά τον θάνατο του Μαρξ ο Ενγκελς αφιερώθηκε στην επιμέλεια των ανολοκλήρωτων τόμων ΙΙ και ΙΙΙ του Κεφαλαίου, οι οποίοι κυκλοφόρησαν αντίστοιχα στα 1885 και 1894. Ωστόσο, το κύριο κληροδότημά του στο κομμουνιστικό κίνημα ήταν οι δικές του μελέτες, από το 1840 ώς το τέλος της ζωής του.

Η πρώτη σημαντική μπροσούρα του, μια πολεμική ενάντια στον ανορθολογικό και μυστικιστικό ιδεαλισμό του Σέλινγκ, κυκλοφόρησε στα 1842, όταν ακόμη ήταν Νέος Χεγκελιανός. Σε αυτήν ο Ενγκελς έδειξε μια αξιοπρόσεκτη γνώση και κατανόηση της φιλοσοφίας του Χέγκελ, στην οποία είχε επιτεθεί ο Σέλινγκ.

Κατά την παραμονή του στην Ελβετία το 1849, ο Ενγκελς έγραψε τις γλαφυρές αναμνήσεις του από τις μάχες με τους Πρώσους, «Η εκστρατεία για το γερμανικό αυτοκρατορικό Σύνταγμα», όπου στιγμάτισε την ανικανότητα των μικροαστών ηγετών της εξέγερσης. Την επόμενη χρονιά δημοσιεύθηκε το κύριο έργο του της περιόδου, «Ο πόλεμος των χωρικών στη Γερμανία». Ο Ενγκελς ανέλυσε εκεί τη μεγάλη αγροτική εξέγερση του 1525, φωτίζοντας τα κοινωνικά της αίτια και εξαίροντας τον ρόλο του επαναστάτη ηγέτη Τόμας Μίντσερ, αλλά και φέρνοντας παραλληλισμούς με τους επαναστατικούς αγώνες του 1848-49.

Ο Ενγκελς βοήθησε τον Μαρξ στην αρθρογραφία του στην αμερικανική «Νιου Γιορκ Ντέιλι Τρίμπιουν» γράφοντας μια σειρά άρθρα τα οποία εμφανίζονταν με το όνομα του Μαρξ. Τα κυριότερα από αυτά, αναφερόμενα στα επαναστατικά γεγονότα στη Γερμανία το 1848-49, εμφανίστηκαν το 1896 σαν μπροσούρα με τίτλο «Επανάσταση και αντεπανάσταση στη Γερμανία» και συγγραφέα τον Μαρξ. Μόνο στα 1913, με τη δημοσίευση της αλληλογραφίας τους, έγινε γνωστό πως κύριος συγγραφέας ήταν ο Ενγκελς.

Σημαντική ήταν η συμβολή του Ενγκελς στην ανάλυση των εθνικών ζητημάτων της εποχής, καθώς και των εξελίξεων στη Ρωσία, που τράβηξαν την προσοχή των κλασικών μετά τον Κριμαϊκό Πόλεμο. Σε άρθρα του το 1874-94 έδειξε ότι η Ρωσία ακολουθούσε αυξανόμενα τον καπιταλιστικό δρόμο των άλλων ευρωπαϊκών χωρών, προκαταλαμβάνοντας τις σχετικές εκτιμήσεις του Λένιν.

Το 1878 κυκλοφόρησε ένα από τα πιο σημαντικά έργα του Ενγκελς, το «Αντι-Ντίρινγκ ή Η επανάσταση του κ. Οϊγκεν Ντίρινγκ στην επιστήμη». Σε αυτό ο Ενγκελς κριτικάρισε τον εκχυδαϊσμό του σοσιαλισμού από τον Ντίρινγκ, έναν εκπρόσωπο της καθηγητικής φιλοσοφίας, υπερασπίζοντας τις μαρξιστικές θέσεις στα πεδία της φιλοσοφίας, της πολιτικής οικονομίας και του σοσιαλισμού. Μέρη του έργου εκδόθηκαν αργότερα επιμελημένα ως ανεξάρτητη μπροσούρα, «Ουτοπικός και επιστημονικός σοσιαλισμός» (1880).

Το 1884 είδε το φως η διάσημη μπροσούρα του Ενγκελς «Η καταγωγή της οικογένειας, της ατομικής ιδιοκτησίας και του κράτους». Σε αυτή, βασισμένος στις έρευνες των Μόργκαν, Μπαχόφεν και άλλων ανθρωπολόγων, έδειξε την ιστορική μετάβαση από τη μητριαρχία στην πατριαρχία και τεκμηρίωσε την ιστορικότητα των θεσμών του γάμου και της ιδιοκτησίας, την οποία δεν γνώριζαν οι πρωτόγονοι άνθρωποι.

Στα 1872-1882 ο Ενγκελς ασχολήθηκε με τη «Διαλεκτική της φύσης», μια συλλογή σημειώσεων για την ανάπτυξη της επιστήμης και της τεχνολογίας στην εποχή του. Σε αυτά τα κείμενα, που δεν δημοσιεύθηκαν ενόσω ζούσε, επιχείρησε να αναδείξει το διαλεκτικό περιεχόμενο των φυσικών επιστημών, δίνοντας ταυτόχρονα μια έκθεση των νόμων της υλιστικής διαλεκτικής. Τα πιο ενδιαφέροντα μέρη ήταν εκείνα για την κοσμολογία και τη βιολογία, όπου ο ίδιος και ο Μαρξ είχαν χαιρετίσει τη θεωρία του Δαρβίνου ως μια επιβεβαίωση της αντίληψής τους για την εξέλιξη στην ιστορία των ζωικών ειδών.

Το 1886 εμφανίστηκε η μπροσούρα του Ενγκελς «Ο Λουδοβίκος Φόιερμπαχ και το τέλος της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας». Εκεί εκτίμησε τον Φόιερμπαχ ως τον πιο σημαντικό από τους Νέους Χεγκελιανούς, δίνοντας παράλληλα μια αποτίμηση της πορείας του γερμανικού ιδεαλισμού από τον Καντ στον Χέγκελ και της παράληψης των επιτευγμάτων του από τον Μαρξ.

Στα επόμενα χρόνια ο Ενγκελς έγραψε μόνο μικρά άρθρα και δοκίμια. Στην κριτική του στο σοσιαλδημοκρατικό πρόγραμμα της Ερφούρτης (1891) επισήμανε τους κινδύνους του οπορτουνισμού στη γερμανική σοσιαλδημοκρατία, ενώ στο «Το αγροτικό ζήτημα στη Γαλλία και τη Γερμανία» έθεσε το καίριο ζήτημα της συμμαχίας της εργατικής τάξης με την αγροτιά.

Ο Ενγκελς είχε ένα ευρύ φάσμα από διανοητικά ενδιαφέροντα. Παρακολουθούσε προσεκτικά τις εξελίξεις στη στρατιωτική επιστήμη, γράφοντας πολλά άρθρα για τους εθνικούς πολέμους της εποχής. Οι αναλύσεις του για την άναρχη, ταξική δόμηση των πόλεων στο «Η κατάσταση της εργατικής τάξης στην Αγγλία» και στην μπροσούρα του «Για το ζήτημα της κατοικίας» (1872-73) προκαταλαμβάνουν τις οικολογικές ανησυχίες της εποχής μας.

Οι πολέμιοι του μαρξισμού έχουν επιχειρήσει ψευδώς να εμφανίσουν τον Ενγκελς σαν έναν απλοϊκό εκλαϊκευτή που διαστρέβλωσε τον Μαρξ και έγινε υπαίτιος για τον σταλινικό δογματισμό. Συνολικά όμως, παρά κάποιες επιμέρους αστοχίες, ο Ενγκελς διακρινόταν από ευρύτητα πνεύματος, οξεία πολιτική και ιστορική αίσθηση, αλλά και για τη δημιουργική, διαλεκτική του προσέγγιση, που βρισκόταν στον αντίποδα κάθε δογματισμού. Οι εργασίες του κάλυψαν ουσιαστικά κενά που άφηνε ο Μαρξ, δίνοντας έναν συνδετικό κρίκο με την παραπέρα ανάπτυξη του μαρξισμού από τον Λένιν.

* Συγγραφέας. Το παρόν κείμενο βασίζεται σε υλικό από το υπό έκδοση βιβλίο του, «Φρίντριχ Ενγκελς. Εκλεκτά κείμενα».

ΝΗΣΙΔΕΣ
Hasta la vista companero!
Ο Μοσκώφ δεν βολεύτηκε στην καλοπέραση και στην αδράνεια. Ζούσε με την αρρώστια του, μα πάλευε σε διαδηλώσεις και συμμετείχε ενεργώς σε πολιτικά σχήματα του ΚΚΕ αποσπώντας την εμπιστοσύνη του λαϊκού κόσμου στο...
Hasta la vista companero!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οχι και τόσο Μεγάλη Βρετανία
Είναι γεγονός πως οι Αγγλοι θεωρούν εαυτούς νησιώτες ενώ όταν μιλούν για την Ευρώπη αναφέρονται σ’ αυτήν ως «η ήπειρος» (the continent), διατηρώντας μιαν απόσταση από τις ευρωπαϊκές αξίες.
Οχι και τόσο Μεγάλη Βρετανία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενα ντοκιμαντέρ σε μορφή βιβλίου
Στις σελίδες του βιβλίου του δεν περιγράφει μια Ελλάδα μακρινή, ωστόσο περιγράφει μια Ελλάδα που προσπαθούμε να ξεχάσουμε γιατί άφησε πολλές ανοιχτές πληγές.
Ενα ντοκιμαντέρ σε μορφή βιβλίου
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
Την ερχόμενη Πέμπτη, 27 Ιουνίου 2019, στις 19.00, στον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων ο συγγραφέας και ιστορικός Ντόνι Γκλουκστάιν θα μιλήσει για το βιβλίο του «Τα Σοβιέτ στη Δύση - Εργατικά συμβούλια απέναντι σε...
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
Ο Καζαντζάκης δεν ταυτίστηκε με κάποια ιδεολογία. Πεποίθησή του ήταν πως όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε καθεστώς τυραννίας και καταπίεσης πρέπει να αγωνίζεται ηρωικά για ελευθερία.
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας