Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες

  • A-
  • A+

Το 2014, ο γεωγράφος Μισέλ Σιβινιόν έγραφε στη «Λιμπερασιόν» για τις πλατείες του κόσμου που έγιναν σύμβολα όταν οι πολίτες αποφάσισαν να αψηφήσουν απαγορεύσεις και συστάσεις στο όνομα της ατομικής ελευθερίας και της δημοκρατίας. Στο άρθρο του αναφερόταν εκτενώς στην πλατεία του Συντάγματος, η οποία το 2012 είχε βρεθεί στο επίκεντρο του ευρωπαϊκού κινήματος των Αγανακτισμένων.

Η γαλλική εφημερίδα αφιέρωνε συστηματικά εκείνην την περίοδο μία σελίδα σε κάθε πλατεία που είχε γίνει τόπος αμφισβήτησης της εξουσίας ή έστω τόπος ανάδειξης της πολλαπλότητας του «εμείς». Από την πλατεία Ταχρίρ του Καΐρου μέχρι την πλατεία Τιεν Αν Μέν του Πεκίνου.

Οι πλατείες βρέθηκαν εκ νέου στο προσκήνιο στο περιθώριο μιας υγειονομικής κρίσης. Κατακλύστηκαν από ανθρώπους που μοιάζουν να μη θέλουν να «θυσιάσουν τις ελευθερίες τους στον βωμό του ονείρου ενός υγειονομικού κράτους», όπως είχε σημειώσει χαρακτηριστικά ο Γάλλος φιλόσοφος Μπερνάρ-Ανρί Λεβί στην επιθεώρηση Regle du Jeu.

Για ποιο λόγο ένας άνθρωπος να επιμένει να ρισκάρει να κολλήσει και να διασπείρει έναν θανατηφόρο ιό στην πλατεία Αγίου Γεωργίου στην Κυψέλη ή στην πλατεία Βαρνάβα στο Παγκράτι; Για ποιο λόγο κάποιος διακινδύνευε, πριν από χρόνια, να συλληφθεί στην Πουέρτα ντελ Σολ στη Μαδρίτη; Τι έκανε έναν νέο να φλερτάρει με το ενδεχόμενο να πέσει νεκρός από τα αστυνομικά πυρά στην πλατεία της Κάσμπα στην Τύνιδα;

Μιλάμε φυσικά για εντελώς διαφορετικές περιπτώσεις συνάθροισης των σωμάτων. Υπάρχει, ωστόσο, ένας κοινός παρονομαστής: οι σημασίες που παράγει μια συγκέντρωση πέρα από όσα λέγονται και η ανάγκη των συναθροισμένων σωμάτων να κάνουν αισθητή την παρουσία τους. Ιδίως αφού η αστυνομική διαχείριση του συνωστισμού στις πλατείες πυροδοτεί νύχτες έντασης, όπως στην Αθήνα του σήμερα, στον απόηχο μιας υγειονομικής κρίσης που ακόμη δεν έχει ρίξει αυλαία.

Η διαδικασία κατάληψης των πλατειών είναι, ως γνωστόν, καταχωρισμένη στην τάξη της ριζοσπαστικής δημοκρατίας, έτσι ώστε τα σώματα που συναθροίζονται να γίνονται ορατά και να ακούγονται. Ακόμα και όταν δεν επιθυμούν να προσδιοριστούν από ένα κοινό σημαίνον. Οπως συμβαίνει στην Αθήνα μετά την καραντίνα.

Αφότου η πανδημία επέβαλε την κοινωνική αποστασιοποίηση και οι άνθρωποι «έμειναν μέσα», διανύοντας μια φάση υπαρξιακής, οικονομικής και ψυχικής κρίσης, οι πλατείες γέμισαν «με το νόημα που ’χει κάτι απ’ τις φωτιές».

Η πολιτική σκηνή της δημόσιας συνάθροισης

Ποια λειτουργία επιτελεί η δημόσια συνάθροιση; Με ποιον τρόπο μιλούν τα σώματα που συναθροίζονται; Αρκεί η θεατρικότητα μιας δημόσιας συνάθροισης για να ανα-διαμορφώσει τον κόσμο και να «ξορκίσει το κακό»; Το βέβαιο είναι πως η συνάθροιση εγγράφεται σε ένα κοινό συναισθηματικό επίπεδο και αντιτίθεται στην επισφάλεια, όπως έχει υποστηρίξει εύστοχα η Τζούντιθ Μπάτλερ.

Η Αμερικανίδα θεωρητικός έχει αναλύσει πως οι ενσώματες πράξεις των συναθροισμένων παράγουν σημασίες «πριν και ξέχωρα από τα συγκεκριμένα τους αιτήματα». Οταν, δηλαδή, τα σώματα εμφανίζονται στην πολιτική σκηνή της δημόσιας συνάθροισης, παράγουν πολιτικά αποτελέσματα.

Αναφερόμενη στη διεκδίκηση του δημόσιου χώρου, με αφορμή το κίνημα Nuit Debout στη Γαλλία, η σπουδαία Αμερικανίδα θεωρητικός είχε υπογραμμίσει πως τα «σώματα συναθροίζονται για να δράσουν μαζί, όχι ως μια τέλεια ενότητα, αλλά για να καταγγείλουν τη σημερινή οργάνωση μιας κοινωνίας». Είχε προηγουμένως αναφέρει στις Σημειώσεις, για μια επιτελεστική θεωρία της συνάθροισης, πως «η επισφάλεια φαίνεται να διαπερνά πολλά από αυτά τα κινήματα, είτε πρόκειται για την επισφάλεια εκείνων που βιώνουν έναν πόλεμο είτε εκείνων που στερούνται τις απαραίτητες υποδομές», υπογραμμίζοντας πως οι δημόσιες συναθροίσεις γίνονται πολιτικά ισχυρές όταν υπερβαίνουν τις τοπικές διαστάσεις τους.

Η κοινή δημόσια έκθεση των σωμάτων δεν μπορεί, λοιπόν, παρά να παράγει κάποια σημασία ενώ ταυτοχρόνως εξυπηρετεί κάποια ψυχική ή κοινωνική ανάγκη.

Διότι ακόμα και ο τρόπος με τον οποίο τα σώματα συγκεντρώνονται στις πλατείες ή στους δρόμους και φωνάζουν συνθήματα, τραγουδούν ή μένουν σιωπηλά –γράφει η Μπάτλερ– είναι μέρος της επιτελεστικής διάστασης της πολιτικής.

Η αντίθεση των συναθροισμένων σωμάτων στην επισφάλεια

Η στρουκτουραλίστρια φιλόσοφος είχε ισχυριστεί πως το κοινό στοιχείο που χαρακτηρίζει τις πολιτικές κινητοποιήσεις της τελευταίας δεκαετίας, από τους Αγανακτισμένους Ισπανίας και Ελλάδας μέχρι την «αραβική άνοιξη» Τυνησίας και Αιγύπτου, τους εξεγερμένους στο πάρκο Γκεζί της Τουρκίας ή το Occupy Wall Street στη Νέα Υόρκη, είναι η αντίθεση των «συναθροισμένων σωμάτων στην επισφάλεια». Αυτό δεν σημαίνει πως η συνάθροιση παράγει μια συλλογική ταυτότητα, αλλά πως ο αγώνας ενάντια στην επισφάλεια βασίζεται σε ένα κοινό αίτημα: ότι όλες οι ζωές πρέπει να είναι εξίσου βιώσιμες και να αντιμετωπίζονται ισότιμα.

Το αίτημα των σωμάτων που συναθροίζονται αυτή τη στιγμή στις αθηναϊκές πλατείες δεν μοιάζει να απέχει πολύ από το παραπάνω. Ακόμα κι όταν αυτά τα νέα σώματα δεν βγάζουν λόγους, νομίζοντας πως απλώς εκτονώνονται στην πρωτεύουσα μετά την καραντίνα, ύστερα από μια περίοδο με μειωμένη ενσώματη εμπειρία, δίχως σωματικότητα, η οποία είναι θεμέλιο των κοινωνικών σχέσεων.

Η επισφάλεια που βιώνουν οι νέοι Αθηναίοι «σε αναστολή» λειτουργεί σαν τόπος συμμαχίας ανάμεσά τους και η συνάθροιση ως ευκαιρία ανάπτυξης νέων μορφών κοινωνικότητας.

Μπορούν άραγε αυτά τα σώματα να μετεξελιχθούν σε χειραφετημένα πολιτικά υποκείμενα; Δύνανται να μιλήσουν πολιτικά;

Η κατάληψη ενός κοινού χώρου παράγει, ως γνωστόν, πάντα μια συνάντηση με τον Αλλο, και στις πλατείες συναντάμε την πολλαπλότητα του «εμείς». Αν θέλουμε να δράσουμε ως πολιτικά ενεργά υποκείμενα, γράφει η Σαντάλ Μουφ, θα πρέπει να δράσουμε στο επίπεδο των θεσμών. Η πρόκληση δεν είναι μόνο να έχουμε μια «σημαίνουσα επίδραση» ως συναθροισμένα σώματα, να βρούμε μια θέση στον κοινωνικό δεσμό, χωρίς να μας αφομοιώσει ο ηγεμονικός λόγος.

Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν μπορούμε να αντιπαλέψουμε έναν ηγεμονικό λόγο, χωρίς να κατασκευάσουμε έναν άλλο. Μέσα ή έξω από τις πλατείες. Με ή χωρίς αντιπροσώπευση. Αλλά πάντα με σεβασμό στην υγεία και τη ζωή του Αλλου.

Οι πλατείες βρέθηκαν εκ νέου στο προσκήνιο. Κατακλύστηκαν από ανθρώπους που μοιάζουν να μη θέλουν να «θυσιάσουν τις ελευθερίες τους στον βωμό του ονείρου ενός υγειονομικού κράτους», όπως είχε σημειώσει χαρακτηριστικά ο Γάλλος φιλόσοφος Μπερνάρ-Ανρί Λεβί

ΕΥΡΩΠΗ
Σκυταλοδρομία φονικών σφαλμάτων
Αγνωστες πτυχές της ασύγγνωστης ασυνεννοησίας και αλληλουχίας λαθών στην αντιμετώπιση της πανδημίας εντός Ευρωπαϊκής Ενωσης αποκαλύπτει χθεσινό αποκλειστικό δημοσίευμα της Guardian.
Σκυταλοδρομία φονικών σφαλμάτων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Στροφή στα μικρομεσαία στρώματα;
Η ελληνική σοσιαλδημοκρατία έκλεισε τον ιστορικό της ρόλο με τη διαδοχή των δύο εκδοχών της, τον «παπανδρεϊσμό» και το εκσυγχρονιστικό σημιτικό μόρφωμα. Τα αποτελέσματα τα ξέρουμε.
Στροφή στα μικρομεσαία στρώματα;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ψηφιακή δικτατο-κρατία;
Τα social media ωθούν γενικά τους χρήστες τους να αναπτύσσουν μια πιο άμεση επαφή με τους «ακολούθους» τους. Ανοίγουν διαύλους επικοινωνίας, στους οποίους η ειλικρίνεια και η υπευθυνότητα (οφείλουν να)...
Ψηφιακή δικτατο-κρατία;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κούρσα διαδόχων στη σκιά του Μακρόν
Σφοδρές αναταράξεις σημειώνονται στο κυβερνητικό κόμμα LREM. Από καιρό ορισμένοι βουλευτές εξέφρασαν την αντίθεσή τους για τη φιλελεύθερη πολιτική του κυβερνητικού κόμματος και έφυγαν από τους κόλπους του.
Κούρσα διαδόχων στη σκιά του Μακρόν
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Σε καραντίνα η ενημέρωση, χαροπαλεύει η ελευθερία του Τύπου
Χρησιμοποιείται η πανδημία από τις κυβερνήσεις στην Ευρώπη για να υφαρπάξουν εξουσία; Ναι, απαντούν οι οκτώ μεγαλύτεροι διεθνείς οργανισμοί στον κόσμο για την ελευθερία του Τύπου.
Σε καραντίνα η ενημέρωση, χαροπαλεύει η ελευθερία του Τύπου
ΑΠΟΨΕΙΣ
Την εποχή της Κορονοκρατίας
Το να μεταφέρεις ειδήσεις είναι ιερό έργο. Η είδηση οφείλει να είναι αληθής, διασταυρωμένη, πολυδιάστατη, και πάνω απ’ όλα καθαρή από τις προσωπικές προτιμήσεις.
Την εποχή της Κορονοκρατίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας