Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πρωτοπόρα φεμινίστρια Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι

Το δεξί χέρι της Αρτεμίζια ζωγραφισμένο από τον Pierre Dumonstier II, 1625 - Δεξιά: «Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη», 1612-13

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πρωτοπόρα φεμινίστρια Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι

  • A-
  • A+
Ακολουθώντας τα βήματα της Ιταλίδας ζωγράφου από τη Ρώμη στη Φλωρεντία και από τη Νάπολη μέχρι τη βρετανική πρωτεύουσα, η πολυαναμενόμενη αναδρομική έκθεσή της στην πτέρυγα «Sainsbury» της πλατείας Τραφάλγκαρ στο Ουεστμίνστερ (προσωρινά κλειστή λόγω COVID-19) συγκεντρώνει 30 εμβληματικά έργα που δεν έχουν ποτέ παρουσιαστεί στο Ηνωμένο Βασίλειο. Ο βιασμός της ως νεαρής γυναίκας και το μαρτύριο που υπέστη κατά τη διάρκεια της δίκης που ακολούθησε επισκίασαν τις συζητήσεις για τα αριστουργηματικά καλλιτεχνικά επιτεύγματά της, αλλά σήμερα αναγνωρίζεται ως μοναδική γυναίκα και από τους πιο προικισμένους ζωγράφους της ιταλικής μπαρόκ περιόδου.

Ο 17ος αιώνας βρίσκει την Ευρώπη να κάνει δειλά βήματα προς τη σύγχρονη περίοδο. Η άνοδος των εθνών-κρατών, του προτεσταντισμού και μιας πλουσιότερης εμπορικής τάξης αμφισβήτησε την εξουσία της Καθολικής Εκκλησίας που μέχρι τότε είχε τεράστια δύναμη. Οι θρησκευτικές διαμάχες γίνονται η αιτία να ξεσπάσει ο Τριακονταετής Πόλεμος (1618-1648) με τους στρατούς έξι κρατών που αποτελούνταν από θρησκόληπτους, φανατικούς, τυχοδιώκτες και μισθοφόρους να αλληλοσφάζονται, να λεηλατούν, να βιάζουν και να σκοτώνουν άμαχους στην καρδιά της Ευρώπης.

Η Ειρήνη της Βεστφαλίας φέρνει την πολυπόθητη ηρεμία και τον Λουδοβίκο ΙΔ΄ της Γαλλίας (1838-1715) –γνωστός και ως «βασιλιάς Ηλιος»– να γίνεται ο ισχυρότερος μονάρχης της Ευρώπης. Σε πολιτικό επίπεδο, χαμένος ήταν ο ρωμαιοκαθολικισμός, καθώς οι άνθρωποι αρχίζουν να ακούν με σκεπτικισμό τα κηρύγματα μιας θρησκείας που, ενώ μιλούσε για αγάπη, ενέπνεε αδελφοκτόνο μίσος και αντιλαμβάνονται πως δεν είναι η χριστιανική πίστη και οι αιρέσεις που σπέρνουν πολέμους, αλλά πολιτικά και οικονομικά κίνητρα.

Φορείς πολιτισμού είναι πλέον τα παλάτια και οι Αυλές τους και η εποχή χαρακτηρίζεται από το ρεύμα του Μπαρόκ. Ιστορικά πρόκειται για την περίοδο από το 1600 έως το 1750, που ακολούθησε την Αναγέννηση (15ος-16ος αιώνας μ.Χ.).

Η λέξη «μπαρόκ» προέρχεται από την πορτογαλική λέξη «barocco», που σημαίνει το ακανόνιστο μαργαριτάρι και χρησιμοποιήθηκε για να δηλώνει την έννοια του ασυνήθιστου. Σκοπός των δημιουργημάτων της εποχής αυτής είναι να εντυπωσιάσουν, για να μπορέσει να εξυψωθεί ο άνθρωπος και το πνεύμα του μέσα από τα πάθη και τα συναισθήματά του. Το ύφος του εφαρμόστηκε στην αρχιτεκτονική, τη μουσική, τον χορό, τη λογοτεχνία, τη γλυπτική και βέβαια τη ζωγραφική.

Στις εικαστικές τέχνες τα κύρια χαρακτηριστικά είναι οι καμπύλες γραμμές, η δραματική χρήση του φωτισμού με έντονες αντιθέσεις και φωτοσκιάσεις, η υπερβολική χρήση διακοσμητικών στοιχείων, η έντονη σύνδεση της αρχιτεκτονικής με τη ζωγραφική, η αλληγορική συναισθηματική και θρησκευτική απεικόνιση που απευθύνεται περισσότερο στην καρδιά παρά στο μυαλό και βέβαια η χρήση τεχνικών «οπτικής απάτης» (trompe l’oeil).

Το μπαρόκ ως τρόπος έκφρασης, γεμάτο με δράμα και συναίσθημα, γεννήθηκε στη Ρώμη και εξαπλώθηκε επιτυχημένα σε ολόκληρη την Ευρώπη έχοντας σε μεγάλο βαθμό τη στήριξη της Καθολικής Εκκλησίας, που χρησιμοποίησε την τεχνοτροπία του για να προβάλλει το μεγαλείο και το δέος του δραματικού ύφους του σε πολλά θρησκευτικά θέματα.

Η Αναγέννηση, ως περίοδος ανάπτυξης και ακμής για τις τέχνες και τα γράμματα, δεν έφερε καμιά κοινωνική αλλαγή για ισότητα και δικαιώματα στις γυναίκες της εποχής. Ο 17ος αιώνας βρίσκει το γυναικείο φύλο υποταγμένο στους άντρες. Τον πρώτο λόγο έχουν οι πατεράδες και οι σύζυγοι, η μόρφωση για τα κορίτσια ελάχιστη και στερούνται ατομικών ελευθεριών και πολιτικών δικαιωμάτων. Πρέπει να περιμένουν ακόμα έναν αιώνα και τον Διαφωτισμό ώστε να αρχίσουν πολύ αργά να διεκδικούν εκπαίδευση και εξάλειψη των φυλετικών ανισοτήτων.

Ενα λαμπρό παράδειγμα μιας πρωτοπόρας φεμινίστριας μέσα σ’ αυτή την πατριαρχική Γηραιά Ηπειρο είναι η ζωή και το έργο της Αρτεμίζια Τζεντιλέσκι (1593-1653). Γεννημένη στη Ρώμη, κόρη του ζωγράφου Οράτσιο Τζεντιλέσκι (1563-1639), παίρνει τα πρώτα της μαθήματα στο στούντιο του πατέρα της. Ως μαθητευόμενη, αναμίγνυε βερνίκια και χρωστικές ουσίες και διδασκόταν δημιουργικές τεχνικές όπως το κιαροσκούρο (chiaroscuro) που ήταν το χαρακτηριστικό της ρωμαϊκής ζωγραφικής στις αρχές του 17ου αιώνα.

Τη συνεπήρε η χαρακτηριστική μπαρόκ τεχνοτροπία του μεγάλου δασκάλου Μικελάντζελο Μερίζι ντα Καραβάτζο (1571-1610) και η επαναστατική τεχνική των δραματικών φωτοσκιάσεων που εισήγαγε, οι οποίες σφράγισαν την μπαρόκ σχολή της ζωγραφικής. Η ριζοσπαστική τέχνη του έγινε κίνημα (καραβατζισμός) με πολλούς οπαδούς (καραβατζιστές) ανάμεσα στους οποίους και πατέρας και κόρη Τζεντιλέσκι.

Ο Οράτσιο ενθάρρυνε την ορφανή από μητέρα και έφηβη Αρτεμίζια να αναπτύξει το ταλέντο της. Ηδη το πρώτο δείγμα της εκπληκτικής της δημιουργίας φαίνεται στον πίνακα «Η Σουζάνα και οι γέροντες» (1610) που απεικονίζει μια βιβλική σκηνή στην οποία η Σουζάνα παρενοχλείται από δύο γέρους που της λένε ότι πρέπει να υποκύψει στις σεξουαλικές ορέξεις τους ενώ λούζεται. Εκείνη αρνείται, παραμένει πιστή στις πεποιθήσεις της και την αγνότητά της και οι γέροι τιμωρούνται.

Η ζωή παίζει περίεργα παιχνίδια και η 17χρονη Αρτεμίζια, με την προτροπή του πατέρα της, αρχίζει να διδάσκεται ζωγραφική τέχνη από τον συνεργάτη και φίλο του Αγκοστίνο Τάσι (1578-1644). Τον Μάιο του 1611, ο Τάσι, ο οποίος είναι και προστατευόμενος του Πάπα, τη βιάζει. Ο Οράτσιο μηνύει τον βιαστή της κόρης του, όμως το θύμα υπόκειται σε «δημόσιο βιασμό» και μαρτύρια στην πολύκροτη δίκη από το βίαιο ανδροκρατούμενο κατεστημένο της Ρώμης. Η Αρτεμίζια θεωρήθηκε ανήθικη και «κατηγορήθηκε» ως αναξιόπιστη μάρτυρας που προσπαθούσε να σπιλώσει το όνομα του Τάσι. Παρόλο βέβαια που κρίθηκε ένοχος και καταδικάστηκε σε εξορία, η ποινή δεν του επιβλήθηκε ποτέ και αφέθηκε ελεύθερος. Αυτό το τραύμα θα διαμορφώσει τη νέα ζωή της Αρτεμίζια.

Λίγο μετά τη δίκη, το 1612, παντρεύεται τον καλλιτέχνη Pierantonio di Vincenzo Stiattesi (1584-1623) και μετακομίζουν στη Φλωρεντία. Στη διάρκεια του γάμου τους αποκτούν τέσσερα παιδιά, ανάμεσά τους και η Prudentia, που ακολούθησε την τέχνη της μητέρας της.

Η βία εκείνης της τραγικής περιόδου της ζωής της αποτυπώνεται στο έργο της «Η Ιουδήθ αποκεφαλίζει τον Ολοφέρνη» (1612-13). Ισως το πιο διάσημο έργο της, όπου η Ιουδήθ σαδιστικά και με ικανοποίηση κόβει τον λαιμό του νεαρού άντρα με ένα σπαθί, κρατώντας τον ενώ το αίμα ρέει άφθονο στο κρεβάτι και τα σεντόνια.

Το 1616 γίνεται η πρώτη γυναίκα ζωγράφος που κέρδισε με το απαράμιλλο έργο της τη συμμετοχή της στην Ακαδημία Καλών Τεχνών της Φλωρεντίας. Το 1620 επιστρέφει στη Ρώμη, καθώς τα χρέη και οι πιστωτές της την κυνηγούν. Επί μια δεκαετία δημιουργεί αριστουργήματα. Οι ηρωίδες της ταπεινώθηκαν από το ανδρικό φύλο, αλλά κυρίως είναι αυτές που πήραν το αίμα τους πίσω: η Εσθήρ, η Δαλιδά, η Σαλώμη.

Το 1630 εγκαταστάθηκε στη Νάπολη όπου δημιούργησε ένα επιτυχημένο στούντιο μέχρι τον θάνατό της. Επισκέφθηκε το Λονδίνο το 1639 για να βοηθήσει τον πατέρα της που είχε γίνει αυλικός ζωγράφος του Καρόλου Α΄ (1600-1649). Λέγεται πως μαζί ζωγράφισαν την οροφή του Queen’s House στο Γκρίνουιτς (Marlborough House ονομάζεται τώρα), όμως μετά τον θάνατό του επέστρεψε στη Νάπολη.

Δημιούργησε θαυμάσιες αυτοπροσωπογραφίες. Πρόβαλλε με μαεστρία το πρόσωπό της και τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής της είχε μετατραπεί σε μια έξυπνη επιχειρηματία. Το πρόσωπό της το τοποθετούσε σε πολλά έργα, που όλα είχαν κεντρικό θέμα τη γυναίκα. Η καλλιέργεια της δικής της εικόνας ήταν πολύ σημαντική για την επιτυχία της. Επιτυχημένο υπέροχο παράδειγμα η εκπληκτική «Αυτοπροσωπογραφία ως η αλληγορία της Ζωγραφικής» (1638-1639).

Η «Αυτοπροσωπογραφία ως Αγία Αικατερίνη της Αλεξάνδρειας» (1615-1617), όπου με το γλυκύτατο βλέμμα της μας κοιτά κατάματα, αγοράστηκε το 2018 από την Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου για 3,6 εκατ. στερλίνες που θεωρείται τιμή-ρεκόρ για τη δουλειά της συγκεκριμένης καλλιτέχνιδας.

Με αφορμή την απόκτηση του πίνακα, η πινακοθήκη της Πλατείας Τραφάλγκαρ στο Ουεστμίνστερ διοργανώνει αυτήν την εποχή μια πολυαναμενόμενη αναδρομική έκθεση με το όνομά της, «Artemisia», στην πτέρυγα «Sainsbury». Προσωρινά κλειστή λόγω COVID-19 και αναμένοντας τις νέες ημερομηνίες διάρκειας, συγκεντρώνει 30 εμβληματικά έργα από δημόσιες και ιδιωτικές συλλογές, που δεν έχουν παρουσιαστεί ποτέ ξανά στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Για τα αριστουργηματικά καλλιτεχνικά της επιτεύγματα σήμερα αναγνωρίζεται ως μοναδική γυναίκα και μία από τους πιο προικισμένους ζωγράφους του ιταλικού μπαρόκ. Η Αρτεμίζια κατάφερε να ξεπεράσει τις προσωπικές δυσκολίες και, αφού διαχειρίστηκε με τον καλύτερο τρόπο το ταλέντο της, μπόρεσε να φέρει τις διεκδικήσεις της και τη γυναικεία παρουσία στο κέντρο του καμβά και του έργου της. Ας μην ξεχνάμε πως η ζωή της ήταν αναφορά και για το κίνημα #metoo! Υπήρξε μια αξιοθαύμαστη γυναίκα, εξαιρετική καλλιτέχνις και εμπνευσμένη μορφή μέχρι σήμερα.

📍 «Artemisia», Εθνική Πινακοθήκη, Λονδίνο. Αναμένουμε σύντομα νέες ημερομηνίες διάρκειας λόγω COVID-19.

📍 Μένουμε σπίτι! Λόγω κορονοϊού, η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου φρόντισε να μας ξεναγεί διαδικτυακά σε όλες τις γκαλερί. Απολαύστε τις, παίρνοντας πληροφορίες για κάθε έργο ξεχωριστά από τις πολύτιμες συλλογές της.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα χάρτινα μονοπάτια του Πάμπλο Πικάσο
Μια μεγάλη, μαγευτική έκθεση φέρνει περισσότερα από 300 έργα σε χαρτί στις αίθουσες του Burlington House, στο πολύβουο Πικαντίλι της βρετανικής πρωτεύουσας, που καλύπτουν την 80ετή καριέρα του Ισπανού...
Τα χάρτινα μονοπάτια του Πάμπλο Πικάσο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ηλιόλουστη πλευρά της ζωής μας
Με μια μεγάλη έκθεση, η Εθνική Πινακοθήκη του Λονδίνου μάς δίνει τη σπάνια ευκαιρία να θαυμάσουμε μια ολοκληρωμένη παρουσίαση της καλλιτεχνικής διαδρομής του Ισπανού ιμπρεσιονιστή Χοακίν Σορόγια μέσα από 58...
Η ηλιόλουστη πλευρά της ζωής μας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Χρονογραφήματα οικιακής ζωής
Η Εθνική Πιακοθήκη του Λονδίνου παρουσιάζει μέσα από 50 πίνακες και σχέδια μία έκθεση αφιερωμένη στο έργο του Νικολάες Μάες.
Χρονογραφήματα οικιακής ζωής
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αισθησιασμός στο... μαύρο
Με μια μεγάλη έκθεση που διοργανώνει η Tate Britain και φέρει απλώς το όνομά του, «Aubrey Beardsley», τιμάται η σύντομη αλλά εκπληκτική καριέρα του χαρισματικού εικονογράφου.
Αισθησιασμός στο... μαύρο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ανάμεσα στον χαμένο παράδεισο και την κοινωνική ουτοπία
Μια μεγάλη έκθεση στο Μουσείο Καλών Τεχνών (ΜMFA), του Μόντρεαλ μάς μεταφέρει στο Παρίσι του 19ου και του 20ού αιώνα με τη συντροφιά των μεγάλων μετα-ιμπρεσιονιστών δασκάλων.
Ανάμεσα στον χαμένο παράδεισο και την κοινωνική ουτοπία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας