Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σέξπιρ, ο σύγχρονός μας
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σέξπιρ, ο σύγχρονός μας

  • A-
  • A+
Στο βιβλίο του Κοτ θα βρείτε αποσαφηνισμένα όλα τα έργα του μεγάλου δραματουργού και το πώς οι ήρωές του αυτονομήθηκαν από τον δημιουργό τους και εξελίχτηκαν από σύγχρονους σκηνοθέτες και δραματουργούς. Αλλά πάνω απ' όλα ο Κοτ τονίζει πως δεν υπάρχει Σέξπιρ χωρίς μεγάλους ηθοποιούς, φέρνοντάς μας παραδείγματα από κορυφαίες ερμηνείες

«Επρεπε να το ξέρω. Το διδαχτήκαμε απ' το πρώτο κράτος πως εκείνος που είναι, ήταν καλός ώσπου να γίνει· κι ο ξεπεσμένος, ο ποτέ του αγαπημένος, όσο ποτέ του αξιαγάπητος, κερδίζει αγάπη με το να λείψει. Αυτό το μαζικό κορμί, φύλλο φυκιού πλανώμενο πάνω στο ρέμα, πάει μπρος και πίσω, σαν λακές της άστατης παλίρροιας, ώσπου να λιώσει από τον σάλο» («Αντώνιος και Κλεοπάτρα», Α, 4)

 

Είναι γεγονός πως ο Σέξπιρ συνομιλεί ακόμα μαζί μας. Κάθε εποχή που πέρασε, και η δική μας, βρίσκει σ' αυτόν ό,τι της ταιριάζει. Η ωμότητα με την οποία περιγράφει τις πράξεις και τα πάθη των ανθρώπων και η απαράμιλλη λογοτεχνική του δεινότητα έχουν τη δύναμη να μας εγκλωβίζουν στον κόσμο του, δίνοντάς μας συχνά την εντύπωση ότι μιλάει για το τώρα.

Ενας από τους σπουδαιότερους θεατρικούς κριτικούς του 20ού αιώνα, ο Πολωνός Γιαν Κοτ, μας έδωσε ίσως το πιο χρήσιμο κλειδί για την κατανόηση του Σέξπιρ, το εμβληματικό πια βιβλίο «Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας»(εκδόσεις Ηριδανός, μετάφραση Αλέξανδρος Κοτζιάς).

Ο Κοτ, πολιτικός ακτιβιστής, θεωρητικός του θεάτρου και θεωρητικός συγγραφέας, επέδρασε όσο κανένας στη διαμόρφωση της σύγχρονης σκηνοθετικής προσέγγισης της αρχαίας ελληνικής τραγωδίας και του ελισαβετιανού θεάτρου.

Ενα πολύ σύντομο βιογραφικό του για τους μη μυημένους αναγνώστες.

Ο Πολωνός θεωρητικός του θεάτρου, Jan Kott, γεννήθηκε στη Βαρσοβία το 1914 από γονείς εβραϊκής καταγωγής. Βαπτισμένος καθολικός, έγινε μέλος του κομμουνιστικού κόμματος τη δεκαετία του '30. Κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου κατέφυγε στη Σοβιετική Ενωση, όπου συμμετείχε στον Κομμουνιστικό Λαϊκό Στρατό (Armia Ludowa). Μετά τον πόλεμο εξέδωσε στην Πολωνία τη λογοτεχνική επιθεώρηση «Kuznica» με την οποία υπερασπίστηκε αισθητικά το κίνημα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Το 1951 εξέδωσε τη μελέτη του «Για ένα θέατρο του καιρού μας». Ενθερμος υποστηρικτής του Ιωσήφ Στάλιν στην αρχή, εξελίχτηκε σε σκληρό κριτικό του μετά τον θάνατό του το 1953. Το 1957 αποχώρησε από το κομμουνιστικό κόμμα. Το 1965 κατέφυγε στις ΗΠΑ, μετά την επίσκεψή του για διαλέξεις στα Πανεπιστήμια Μπέρκλεϊ και Γέιλ, με υποτροφία του Ιδρύματος Φορντ, και την άρνηση των αρχών της χώρας του να ανανεώσουν το διαβατήριό του.

Στη Δύση οι θεατρολογικές μελέτες του για τον Σέξπιρ («Σαίξπηρ, ο σύγχρόνός μας», 1964, γραμμένο αρχικά στα πολωνικά) και για την αρχαία τραγωδία («Θεοφαγία» / «The Eating of the Gods», 1973), αλλά και για τους Γέρζι Γκροτόφσκι, Ταντέους Καντόρ, το ιαπωνικό θέατρο κ.α. βρήκαν μεγάλη απήχηση και ο Κοτ εξελίχτηκε σε σημαντικό θεωρητικό του θεάτρου και συστηματικό συνεργάτη των επιθεωρήσεων «The New Republic», «Partisan Review» και «The New York Review of Books». Πέθανε στη Σάντα Μόνικα της Καλιφόρνιας από ανακοπή καρδιάς τον Δεκέμβριο του 2001, σε ηλικία 87 ετών.

Ο κορυφαίος σκηνοθέτης Πίτερ Μπρουκ στον πρόλογο του βιβλίου γράφει:

«Εδώ έχουμε έναν άνθρωπο που γράφει για τη στάση του Σαίξπηρ απέναντι στη ζωή από άμεση πείρα. Ο Κοτ είναι αναμφίβολα ο μόνος που γράφει για τους Ελισαβετιανούς θεωρώντας σαν δεδομένο ότι η αστυνομία σε κάποια περίσταση έχει ξυπνήσει τους αναγνώστες του μέσα στη νύχτα. Εκατομμύρια λέξεις έχουν γραφτεί για τον Σαίξπηρ -ως το σημείο που είναι σχεδόν αδύνατο πια να ειπωθεί κάτι καινούργιο από οποιονδήποτε- ωστόσο είμαι βέβαιος πως είναι μοναδική η περίπτωση του Κοτ…».

Η διαχρονικότητα του «Σαίξπηρ, ο σύγχρονός μας» δεν οφείλεται μόνο στην υψηλή κατάρτιση του συγγραφέα, οφείλεται και στο συγγραφικό του ταλέντο. Τα κείμενα του είναι λιτά, προσιτά και γεμάτα πάθος. Θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι κι αυτός ένας ελισαβετιανός, δεν διαχωρίζει τον κόσμο της σάρκας από τον κόσμο του πνεύματος. Θα μπορούσε να είναι σύγχρονος του Σέξπιρ και να βρίσκεται κάθε μέρα σε μια παράσταση της «Σφαίρας». Στην πλατεία με του λαϊκούς, όχι στα θεωρία των επισήμων.

Θα σου μιλήσει για τους «βασιλιάδες» στα έργα του Σέξπιρ: «Το στέμμα είναι βαρύ. Αλλοι είναι γενναίοι, άλλοι θηριώδεις, άλλοι πανούργοι. Αλλά το Δράμα που παίζεται ανάμεσά τους είναι πάντα το ίδιο. Και σε κάθε τραγωδία επαναλαμβάνεται η ίδια κραυγή από τις μανάδες των σκοτωμένων βασιλιάδων».

Θα μπεις στα τρίσβαθα της ψυχής του Αμλετ: « Η ψυχή του διψάει. Θεωρεί τη ζωή σαν μια υπόθεση χαμένη εξ αρχής. Θα προτιμούσε να εξαιρεθεί από αυτό το μεγάλο παιχνίδι αλλά τηρεί πιστός τους κανόνες. Ξέρει πως "αν και ο άνθρωπος δεν κάνει ό,τι θέλει, είναι υπεύθυνος για τη ζωή του". Και πως "δεν έχει πολλή σημασία τι μας έκαναν• το μόνο που έχει σημασία είναι τι κάναμε εμείς για κείνο που μας έκαναν"». Καμιά φορά νομίζει πως είναι υπαρξιστής -άλλοτε μαρξιστής εξανεστημένος. Ξέρει όμως πως «ο θάνατος μεταμορφώνει τη ζωή σε μοίρα».

Στο βιβλίο του Κοτ θα βρείτε αποσαφηνισμένα όλα τα έργα του μεγάλου δραματουργού και το πώς οι ήρωές του αυτονομήθηκαν από τον δημιουργό τους και εξελίχτηκαν από σύγχρονους σκηνοθέτες και δραματουργούς. Αλλά πάνω απ' όλα ο Κοτ τονίζει πως δεν υπάρχει Σέξπιρ χωρίς μεγάλους ηθοποιούς, φέρνοντάς μας παραδείγματα από κορυφαίες ερμηνείες.

Είτε πρόκειται για τις κωμωδίες του, είτε πρόκειται για τις κορυφαίες τραγωδίες του ο Σαίξπηρ μέσα από τα μάτια του Κοτ είναι ο κορυφαίος όλων των δραματουργών. Ο συγγραφέας των χαμένων ψευδαισθήσεων, της πικρής γνώσης, αυτός που πάντα υποστηρίζει μια εύθραυστη αλλά πεισματική ελπίδα. Ο κόσμος είναι θηριώδης και δραματικός, αλλά ταυτόχρονα είναι ένας κόσμος θαυμάσιος και μαγικός. Εκεί, στη σκηνή της «Σφαίρας», κρεμόταν ένας τεράστιος ουρανός με χρυσά ζωδιακά σημεία που συμβόλιζαν τον Ουρανό. Το αόρατο νήμα της τέχνης συνέδεσε και συνδέει τον επίγειο κόσμο με το Σύμπαν. Και αυτό το σπάνιο βιβλίο το αποδεικνύει. Στις πολυσήμαντες μεταφορές και εικόνες του Σέξπιρ παίζεται η ιστορία του κόσμου μας. Ενας κόσμος πολύ μεγάλος και συνάμα πολύ μικρός.

«Αν οι ουρανοί τα πνεύματά τους ολοφάνερα δεν στείλουν κάτω γρήγορα να σωφρονίσουν αυτά τα εγκλήματα, θα φτάσει η ανθρωπότητα να αλληλοσπαράζεται, σαν του βυθού τα τέρατα» («Βασιλιάς Λιρ», Δ, 2).

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
Τα «Διηγήματά» της, που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Καστανιώτη αμέσως μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων για τον κορονοΐό, ήταν η αφορμή για αυτήν την συνέντευξη. Καθώς ετοιμάζω τις ερωτήσεις έχω δεκάδες...
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ψυχανατόμος των καιρών
Μαζί με τον Ζοζέ Σαραμάγκου και τον Ζοζέ Καρντόζο Πίρες, ο Αντούνες συμπληρώνει την τριάδα των κορυφαίων σύγχρονων Πορτογάλων συγγραφέων. Ομως ο Αντούνες, ψυχίατρος ο ίδιος, στέκεται με περισσότερο πάθος στην...
Ο ψυχανατόμος των καιρών
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τίποτα δεν χάνεται
Αναρωτιέμαι αν η Κλοέ Μεντί, συγγραφέας του βιβλίου «Τίποτα δεν χάνεται», βάζοντας τις παραπάνω φράσεις στο στόμα του εντεκάχρονου Ματιά, είχε κατά νου τον Σοπενάουερ και το «Ο κόσμος ως βούληση και ως...
Τίποτα δεν χάνεται
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το οργιώδες σύμπαν του Μπρούνο Σουλτς
Τον Σουλτς δυσκολευόμαστε να τον κατατάξουμε κάπου. Μπορούμε να τον χαρακτηρίσουμε σουρεαλιστή, συμβολιστή, εξπρεσιονιστή, μοντερνιστή… καθώς γράφει πότε σαν τον Κάφκα και πότε σαν τον Προυστ.
Το οργιώδες σύμπαν του Μπρούνο Σουλτς
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πόσο αγαπάμε τον... Κορτάσαρ
Οταν ο Χούλιο Κορτάσαρ πέθανε από καρκίνο τον Φεβρουάριο του 1984, η εφημερίδα El Pais της Μαδρίτης τον χαιρέτησε ως έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς.
Πόσο αγαπάμε τον... Κορτάσαρ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ
Ο Ζάουμε Καμπρέ είναι ένας από τους πιο ιδιαίτερους συγγραφείς που έχω συναντήσει ποτέ. Γράφει εκπληκτικά, περίπλοκα και εξαιρετικά μυθιστορήματα όπως το βιβλίο του «Η σκιά του ευνούχου».
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας