Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι αρχάριες της Μαρίας Πάλλα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι αρχάριες της Μαρίας Πάλλα

  • A-
  • A+

Διαβάζοντας το νέο μυθιστόρημα της Μαρίας Πάλλα (εκδόσεις Ανάτυπο, 2017) με τίτλο «Οι αρχάριες» ο αναγνώστης παρακολουθεί να αναδύονται σταδιακά, μέσα από την ιστορία της Θεσσαλονίκης, της Ελλάδας και του κόσμου του δεύτερου μισού του 20ού αιώνα, οι προσωπικές ιστορίες δύο γυναικών, της Πανωραίας και της Ερμιόνης, δύο φιλενάδων χαμηλής κοινωνικής τάξης που είχαν διαφορετική μεταξύ τους τύχη. Η Πανωραία παντρεύτηκε έναν πλούσιο 50άρη εργοστασιάρχη και έκανε τρία παιδιά, η Ερμιόνη παρέμεινε φτωχή εργάτρια, χήρα με δυο παιδιά. Η αφήγηση, συμπλέκοντας την προσωπική τους με τη συλλογική ιστορία, εκθέτει εκδοχές της γυναικείας κατάστασης στο πλαίσιο του μεταπολεμικού ανδροκρατούμενου κόσμου, όπου οι γυναίκες έπεφταν συχνά θύματα εξαπάτησης, ξυλοδαρμών, σεξουαλικής παρενόχλησης, βιασμών, ενώ συχνότερα γίνονταν δέκτες απαξιωτικών σχολίων.

Σε αυτόν τον κόσμο οι δύο ηρωίδες επιχειρούν να χαράξουν δρόμους προς τη γυναικεία αυτονομία και αξιοπρέπεια. Η Πανωραία δεν επαναπαύεται στον ρόλο της κυρίας της καλής κοινωνίας, αλλά εμπλέκεται στη διοίκηση του εργοστασίου του άντρα της και συμπληρώνει τη σχεδόν ανύπαρκτη μόρφωσή της. Η Ερμιόνη τολμά να ασχοληθεί με τον συνδικαλισμό, να απορρίψει την πρόταση γάμου ενός γείτονά της, του Σπύρου, και να αγωνιστεί μόνη της για να μεγαλώσει τα παιδιά της. Ετσι οι δυο γυναίκες εξελίσσονται από δημιουργήματα σε δημιουργούς της Ιστορίας, εκπρόσωποι της μεγάλης αλλαγής που επήλθε στη γυναικεία κατάσταση με μικρούς προσωπικούς αγώνες σαν τους δικούς τους. Μήπως όμως δεν είναι ακριβώς έτσι;

Η ενσωμάτωση στην αφήγηση των πλαγιογραφημένων εσωτερικών μονολόγων δύο γυναικών που βλέπουν η μία την άλλη εξήντα χρόνια αργότερα από το παράθυρο, των πρωτοπρόσωπων της γερασμένης πια Πανωραίας, που ζει μόνη της με τη φροντίδα μιας αλλοδαπής, και των δευτεροπρόσωπων της γειτόνισσάς της, της νεαρής Χριστίνας, παντρεμένης με δύο παιδιά, υπονομεύει εκ των έσω το κυρίαρχο αφήγημα της γυναικείας χειραφέτησης.

Νιώθοντας τον θάνατο να την πλησιάζει, η Πανωραία αντιλαμβάνεται ότι στην ουσία τίποτε δεν άλλαξε:

Και νά ’μαι αύθις εκεί απ’ όπου ξεκίνησα, στο περίπου. Διότι ο γέρος, κι αν έζησε εύπορος, φτωχός καταλήγει και μόνος. Φτωχός σημαίνει μόνος και μόνος σημαίνει φτωχός. Αυτό ίσως είναι η πληρωμή για τη ζωή που έζησε∙ η καλή ζωή είναι για λίγους. Κι έτσι ο καλοζωισμένος γίνετ’ ένα μ’ όσους έζησαν βασανισμένη ζωή. Για ’κείνους, ακόμα χειρότερα. (σ. 12-13)

Αν στο τέλος καταλήγουμε εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε, τότε προς τι οι παρεμβάσεις στις ζωές των άλλων, προς τι οι συγκρούσεις και η πίκρα που προκαλούν;

Ενθυμούμενη τον θάνατο της γιαγιάς της, της φόνισσας του άντρα της, ζώντας τον «θάνατο» της δικής της συζυγικής σχέσης, η Χριστίνα αναρωτιέται τι σημαίνει αλλαγή: «Ποια είναι η δική σου ζωή; Είναι ατόφια δική σου; Πώς την αλλάζεις, τι σημαίνει αλλαγή για σένα;» (σ. 154). Αλήθεια, εμείς φτιάχνουμε τις ζωές μας, εμείς τις αλλάζουμε και πώς;

Γιατί το τίμημα που κλήθηκε να πληρώσει η γυναίκα του αρχόμενου 21ου αιώνα –στην ουσία ο μεταμοντέρνος άνθρωπος– για τους αγώνες υπέρ της ατομικής ελευθερίας είναι η μοναξιά. Η «ελευθερία από καθετί που υποδουλώνει τον άνθρωπο», η «απελευθέρωση από τις προκαταλήψεις, τον σκοταδισμό, τα κοινωνικά στερεότυπα» κατέληξε στη διάρρηξη των αρμών «των ιδανικών κοινωνικών μας σχέσεων»(1), με αποτέλεσμα τη μοναξιά του ηλικιωμένου που εκτοπίστηκε από την οικογένεια στο περιθώριο της κοινωνίας, τη μοναξιά του μοναχικού από επιλογή ανθρώπου, τη μοναξιά μέσα στον γάμο.

Βλέποντας η μία την άλλη, οι δυο γυναίκες βλέπουν η μία στην άλλη κάτι από τον εαυτό τους. Η Χριστίνα βλέπει στην Πανωραία τη γιαγιά της και η Πανωραία, τη μεγάλη της κόρη. Η μοναδικότητα της οπτικής επαφής των δύο γυναικών επιβεβαιώνει τη συντελεσθείσα κατάρρευση της σχέσης πρόσωπο με πρόσωπο και την αντικατάστασή της από τον εγωκεντρισμό. Αποφεύγοντας το βλέμμα του άλλου ή διεκδικώντας το, έχουμε την ψευδαίσθηση ότι ελέγχουμε τις ζωές μας, τις ζωές των άλλων(2), το παρόν, και έτσι γινόμαστε ασυναίσθητα συνεργοί σε ένα μέλλον που κανείς από μας δεν θέλησε, όπως διαπιστώνει ο συνταξιούχος φιλόλογος Σωκράτης μιλώντας στη Χριστίνα:

Ωρες ώρες παραλογίζομαι, έμαθα εντούτοις να ζω μ’ αυτό∙ τι αληθινά επιλέγουμε, τι είναι της μοίρας μας; […]

Νομίζω πως σ’ αυτό που ονομάζουν πεπρωμένο είμαστε αυτουργοί, δημιουργοί ή ενεργούμενοι∙ μετέχουμε ως συνδιαμορφωτές ανεξιχνίαστο με ποιον μαζί, αυτού που δεν μπορούμε ν’ αλλάξουμε. (σ. 303)

Ο Σωκράτης κάποτε αγάπησε την κόρη της Πανωραίας, όμως εκείνη δεν της επέτρεψε να τον παντρευτεί καταστρέφοντας τις ζωές και των δυο τους. Λησμονώντας το αναπότρεπτο τέλος μας, χάνουμε την ικανότητα να ζήσουμε μια ζωή που να αξίζει. Αν δεν θέλουμε να ξέρουμε πως πεθαίνουμε, πώς να ξέρουμε πώς να ζήσουμε; «Μαθητευόμενοι κι αρχάριοι ζούμε όλοι τη ζωή, αρχάριοι κι ενώπιον του θανάτου» (σ. 308) σκέφτεται η γριά Πανωραία τώρα που είναι πια αργά. Μόνο μαθαίνοντας να ζούμε μια ζωή με τους άλλους και για τους άλλους μαθαίνουμε να πεθαίνουμε.(3)

Αυτό επιδιώκει η αφηγηματική φωνή ανασυνθέτοντας το παρελθόν από την απόσταση που της προσφέρει το παρόν. «Και κάπως έτσι, ο αφηγητής-λογογράφος-ιστορητής καθαρίζει σχολαστικά τις πένες του προσέχοντας να μελανώσει όσο το δυνατόν λιγότερο τα δάχτυλα∙ για να γράψει την ιστορία του» (σ. 27). Διεκδικώντας τον ρόλο του αφηγητή μιας μυθοπλασίας, του καταγραφέα γεωγραφικών, εθνολογικών και ιστορικών πληροφοριών και του ανθρώπου που λέει ιστορίες, μας θυμίζει ότι η «βίωση» του παρελθόντος των άλλων προσφέρει όχι μόνο κατανόηση του παρόντος του εαυτού αλλά και επίγνωση «της φθαρτότητα των πραγμάτων».(4) Κάτι που ισχύει τόσο για τον αναγνώστη της ιστορίας της όσο και για την ίδια.

1. Διαμαντής Κρυωνίδης, «Ελευθερία και Μοναξιά», περ. Intellectum, τχ. 1 (2006) 91.

2. Βλ. ό.π., σ. 93-94.

3. Βλ. Τ. Ηγκλετον, «Το νόημα της ζωής», μτφρ. Α. Ανδρεάδης, Θεσσαλονίκη, Θύραθεν, 2015, σ. 144-145.

4. Ο.π., σ. 144.

*Δρ Φιλολογίας, καθηγητής ΠΣΠΘ

Οι μάσκες ανέβηκαν, άνοιξαν τα βιβλιοπωλεία, αργούν όμως πολύ ακόμα οι παρουσιάσεις βιβλίων. Αν διαβάσατε όλο αυτόν τον καιρό κάποιο βιβλίο που κέρδισε το ενδιαφέρον σας ή που ίσως θα θέλατε γι’ αυτό να διατυπώσετε κάποιες παρατηρήσεις, γράψτε μια κριτική σαν να ήσασταν ο ομιλητής στην παρουσίασή του. Τώρα θα είναι μάλλον πιο εύκολο να πείτε αυτό που νιώσατε με την ανάγνωση, αφού ο συγγραφέας δεν θα είναι κάπου παραδίπλα, γεγονός που, όπως και να το κάνουμε, είναι δεσμευτικό της αυθορμησίας... Στείλτε την κριτική σας στο mail: [email protected] Οι Νησίδες είναι εδώ, κυκλοφορούν ανάμεσά μας, χωρίς μάσκες και παρωπίδες.


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
Τα «Διηγήματά» της, που κυκλοφόρησαν από τις εκδόσεις Καστανιώτη αμέσως μετά την άρση των περιοριστικών μέτρων για τον κορονοΐό, ήταν η αφορμή για αυτήν την συνέντευξη. Καθώς ετοιμάζω τις ερωτήσεις έχω δεκάδες...
«Η βαθιά συγκίνηση είναι η μαμή της τέχνης»
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Το βρυσουλάκι στο πάρκο»
Ηταν μια ευχάριστη έκπληξη! Εκτός από συμπαθέστατη, η Βίκυ που διατηρεί κατάστημα στη γειτονιά μου, είναι και ταλαντούχα. Και υπήρξε μία δεύτερη. Το κείμενο το υπογράφει η Μαρία Δημητράτου.
«Το βρυσουλάκι στο πάρκο»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι συγγραφείς του Εύμαρου γράφουν 42 κείμενα καραντίνας
Eνα ενδιαφέρον, ιδιαίτερο και επίκαιρο βιβλίο κυκλοφόρησε αυτές τις μέρες από τις εκδόσεις Εύμαρος με 42 κείμενα που έγραψαν συγγραφείς, φίλοι και συνεργάτες των εκδόσεων με την έναρξη του εγκλεισμού.
Οι συγγραφείς του Εύμαρου γράφουν 42 κείμενα καραντίνας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ψυχανατόμος των καιρών
Μαζί με τον Ζοζέ Σαραμάγκου και τον Ζοζέ Καρντόζο Πίρες, ο Αντούνες συμπληρώνει την τριάδα των κορυφαίων σύγχρονων Πορτογάλων συγγραφέων. Ομως ο Αντούνες, ψυχίατρος ο ίδιος, στέκεται με περισσότερο πάθος στην...
Ο ψυχανατόμος των καιρών
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το πλήρες 24ωρο μιας ζωής
«Η μέρα σκαρφαλώνει διστακτικά στις πλαγιές του Λυκαβηττού αυτό το πρωινό του Ιουνίου…» και αυτή είναι η πρώτη πρόταση του βιβλίου του Χρίστου Κυθρεώτη.
Το πλήρες 24ωρο μιας ζωής
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τίποτα δεν χάνεται
Αναρωτιέμαι αν η Κλοέ Μεντί, συγγραφέας του βιβλίου «Τίποτα δεν χάνεται», βάζοντας τις παραπάνω φράσεις στο στόμα του εντεκάχρονου Ματιά, είχε κατά νου τον Σοπενάουερ και το «Ο κόσμος ως βούληση και ως...
Τίποτα δεν χάνεται

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας