Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ταπείνωση του θανάτου
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ταπείνωση του θανάτου

  • A-
  • A+

Πρέπει να ήταν Δεκέμβριος. Ο χρόνος 1944. Κρατώντας με από το χέρι, διότι ήμουν μόλις πέντε χρόνων, η μητέρα μου πέρασε την πλατεία Κολωνακίου, μπήκε στη Βασιλίσσης Σοφίας και σύντομα έφτασε στην εκεί είσοδο του Εθνικού Κήπου. Μπροστά μας ήταν συγκεντρωμένο ένα πλήθος κόσμου - άνθρωποι σιωπηλοί, σκυθρωποί, φοβισμένοι και με τα μάτια τους καρφωμένα στην πράσινη όαση μπροστά τους.

Κοιτάζω και εγώ. Σε απόσταση ίσως πενήντα μέτρων ήταν σταθμευμένα τρία-τέσσερα φορτηγά, όλα τους υπερφορτωμένα με σωρούς γυμνών πτωμάτων. Ρώτησα τη μητέρα μου –και το ερώτημά μου αυτό δεν ξεχάστηκε ποτέ- γιατί τα πτώματα ήταν γυμνά. Δεν θα σας πω ποια ήταν η σύντομη απάντησή της!

Το ερώτημα, όπως σκέφτηκα αργότερα, δεν ήταν ωστόσο τόσο παράλογο όσο φαινόταν. Και αυτό διότι η γύμνια των πτωμάτων ήταν το μόνο που ξένισε, καθώς με τον θάνατο είχα ήδη εξοικειωθεί. Οπως στην εποχή μας έχουμε όλοι εξοικειωθεί με τις τηλεοπτικές διαφημίσεις.

Η Αλίκη, στην ίδια ηλικία με εμένα, είχε σκοτωθεί, ακριβώς απέναντι από το σπίτι μας, από μια αδέσποτη σφαίρα. Η Μαρίνα, μια εικοσάχρονη φίλη της οικογένειας, είχε εξαφανιστεί την ίδια εποχή και ουδέποτε επανεμφανίστηκε. Ο κουρέας μου σκοτώθηκε, και η Λέλα, μια άλλη γειτόνισσα μας και μέλος της αντιστασιακής ομάδας του πατέρα μου, σκοτώθηκε και αυτή: στις 3 Δεκεμβρίου στην πλατεία Συντάγματος.

Θα μπορούσα να αναφέρω και πολλά άλλα παρόμοια περιστατικά, καθώς την εποχή εκείνη οι νεκροί ήταν περισσότεροι από τους ζωντανούς. Αλλά δεν θα είχε νόημα διότι μνεία τής παραπάνω ιστορίας γίνεται για διαφορετικούς λόγους. Αυτούς που έχουν να κάνουν με την ξαφνική και απρόσκλητη επιστροφή στη μνήμη μου του παρελθόντος που οι νεότερες γενιές δεν έχουν ζήσει τώρα, με άλλα λόγια, τη στιγμή που όλοι δοκιμαζόμαστε από τον κορονοϊό. Ηταν σύμπτωση; Σίγουρα όχι.

Οι δυο εποχές έχουν όντως κάτι το κοινό: από τη μια μεριά, τον φόβο ή ακόμη και τον πανικό που δημιουργούν καταστροφικές συνθήκες υπεράνω του ελέγχου μας και, από την άλλη, οι ποικιλόμορφες αντιδράσεις μας σε αυτές. Για τους νεότερους, η πανδημία του καιρού μας είναι μια χωρίς προηγούμενο τραγωδία, καταστροφική.

Δικαιολογημένα, βεβαίως, διότι ακόμη και η οικονομική κρίση που ξέσπασε το 2008 δεν συγκρίνεται με την υπαρξιακή αλλά και την οικονομική απειλή που αντιπροσωπεύει η πανδημία του καιρού μας.

Αλλά οι νεότερες γενεές δεν έζησαν, για παράδειγμα, τον χειμώνα του 1941-42, τότε που η πείνα σκότωσε κάπου 300.000 ανθρώπους στην Ελλάδα, τους περισσότερους από αυτούς στην Αθήνα. Ή την πείνα που θυμάμαι ο ίδιος λίγα χρόνια αργότερα, τότε που καταφέραμε να επιβιώσουμε με τη βοήθεια συγγενών από την επαρχία που μας έφερναν λίγο αλεύρι, το οποίο γινόταν ψωμί, ή με τη βοήθεια ενός θείου που μας έφερνε φασόλια που αγόραζε στη μαύρη αγορά.

Σήμερα μπορεί να τρέχουμε να βρούμε τρόφιμα στα σουπερμάρκετ, αλλά τότε δεν είχαμε να φάμε. Με άλλα λόγια, η ζωή μπορεί να έχει γίνει σήμερα προβληματική, αλλά δεν είναι σε καμία περίπτωση εφιαλτική όπως ήταν στα χρόνια του πολέμου.

Το κράτος μπορεί να μας απαγορεύει σήμερα να κυκλοφορούμε χωρίς κάποιο πολύ σοβαρό σκοπό, αλλά δεν κλείνει τους δρόμους με στρατιώτες, όπως τους έκλειναν οι Γερμανοί. Πώς η μητέρα μου έσπασε μια ημέρα έναν τέτοιο αποκλεισμό στη λεωφόρο Αλεξάνδρας, δεξιά και αριστερά από τις Φυλακές Αβέρωφ, ήταν και είναι για εμένα ένα μυστήριο. Κρατώντας με από το χέρι, πέρασε τη γραμμή των ενόπλων της Βέρμαχτ, που έκλεινε τον δρόμο από τη μια πλευρά του έως την άλλη, και περιέργως κανένας δεν της είπε τίποτε!

Από την άλλη μεριά, η κυκλοφορία ήταν εντελώς ελεύθερη τότε που χτυπούσαν οι σειρήνες και όλοι τρέχαμε στα καταφύγια – το δικό μας ήταν στους πρόποδες του Λυκαβηττού.

Ο κορονοϊός κατάφερε ένα μείζον πλήγμα στην οικονομία μας, καθώς έκλεισε χιλιάδες επιχειρήσεις και ανέβασε την ανεργία σε νέα ύψη. Οι μόνες επιχειρήσεις που ευημερούν, όπως διαβάζω στον αγγλικό Τύπο, είναι αυτές που κατασκευάζουν και εμπορεύονται προφυλακτικά και σεξουαλικά παιχνίδια.

Αλλά στον πόλεμο η εικόνα ήταν πολύ διαφορετική. Η εθνική οικονομία είχε πλήρως καταρρεύσει, η χώρα είχε χρεοκοπήσει, η αγροτική γη και τα χωριά είχαν ερημωθεί και το ένα τέταρτο του πληθυσμού ήταν άστεγο. Οι μόνοι που ευημερούσαν ήταν οι κερδοσκόποι και οι μαυραγορίτες που γυάλιζαν στην αγορά σαν σάπιες πατάτες.

Και εάν σήμερα μας λείπει λόγω της κρίσης το ποδόσφαιρο, το θέατρο ή οι διακοπές σε ένα νησί, την εποχή εκείνη μας έλειπαν ακόμη και τα πιο στοιχειώδη εφόδια μιας ανεκτής ζωής: ψυγείο, ηλεκτρική κουζίνα, ζεστό νερό, μπάνιο η πλυντήριο. Απουσίαζαν και τα παιχνίδια. Για να παίξουμε, βάζαμε σφαίρες στις γραμμές του τραμ στην οδό Ιπποκράτους και όταν το τραμ περνούσε από πάνω τους οι σφαίρες έσκαζαν και έφευγαν δεν ξέρω πού.

Περιττό να πω ότι μας έλειπε και ό,τι άλλο προσφέρει η σύγχρονη ζωή: από τηλεόραση, τηλέφωνα και χαρτί τουαλέτας μέχρι κομπιούτερ και μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Τηλέφωνο έφερα για πρώτη φορά στο σπίτι μου το 1964, τότε που άρχισα τη δημοσιογραφική ζωή μου στην «Αυγή».

Τι μου λένε τα παραπάνω: έζησα μερικές από τις πιο τραγικές στιγμές της Ιστορίας μας και η επαναφορά τους στη μνήμη μου είναι οδυνηρή. Αλλά ταξιδεύοντας στο παρελθόν θυμήθηκα και το ανεξάντλητο ψυχικό σθένος που μαζί με την συντροφικότητα των καιρών εκείνων μας έσωσε από την πνευματική εκμηδένιση.

Στη μάχη κατά του φόβου και του πόνου, η μάνα που έχασε τον γιο της, ο ανάπηρος νέος, το ορφανό παιδί ή η γηραιά κυρία στη γωνιά του δρόμου δεν έμειναν ποτέ με μόνη παρέα τους τον πόνο. Ημασταν όλοι εκεί μαζί τους, μερικές φορές κλαίγοντας στην αγκαλιά τους ή γελώντας για τα παθήματά μας.

Ετσι το κληροδότημα αυτών των εμπειριών δεν ήταν φόβος. Ηταν δέος για την ανεξάντλητη δύναμή μας που μας επέτρεψε να ταπεινώσουμε τον θάνατο και σεβασμός της τρομακτικής δύναμης του άφθαρτου ανθρωπίνου πνεύματος εάν και όταν η φωτιά που καίει μέσα μας δεν έχει γίνει στάχτη.

Και ήταν αυτός ο θρίαμβος, ο χορός της καρδιάς μας στις μαινόμενος όχθες της Ιστορίας που θυμήθηκα τις ημέρες μας. Η πανδημία μπορεί να μην είναι τόσο καταστροφική όσο ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος και ό,τι ακολούθησε. Αλλά ακόμη και εάν ήταν, όπως νικήσαμε τότε, σίγουρα θα νικήσουμε και τώρα.

Φτάνει να κάνουμε ό,τι χρειάζεται για να αναχαιτίσουμε την εισβολή του κορονοϊού, να συμπαρασταθούμε στους συνανθρώπους μας και να βοηθήσουμε εθελοντικά όποιους χρειάζονται βοήθεια, ψυχολογική, πρακτική ή τεχνική. Και οικονομική διότι, όπως οι γάτες στο Ηρώδειο, πολλοί δεν έχουν στην τσέπη τους ούτε ένα ευρώ.

Αυτό είναι το πνεύμα της ηρωικής εποχής που μας κληροδότησε ο πόλεμος και το απώτερο παρελθόν. Και αυτό τώρα τιμούμε και περνάμε στην επόμενη γενεά.

ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Βρε, μπας και δεν έγινε ο πόλεμος;
Στο επετειακό πολυτελές βιβλιαράκι της «Real News» στο φύλλο της 27ης Οκτωβρίου 2019 δεν βρήκαμε, καμία αναφορά στην επίθεση της Ιταλίας στην Ελλάδα ούτε λέξη για τον ελληνοϊταλικό πόλεμο.
Βρε, μπας και δεν έγινε ο πόλεμος;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Απίστευτο «κάζο» στη Μαριολάτα
Λίγες είναι οι περιπτώσεις όπου ανεπαρκώς οπλισμένοι χωρικοί έτρεψαν σε φυγή διπλάσιο σε δύναμη και πλήρως εξοπλισμένο τακτικό στρατιωτικό τμήμα... Στη βόρεια πλευρά και στο βάθος της χαράδρας του Παρνασσού,...
Απίστευτο «κάζο» στη Μαριολάτα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αφανής ήρωας της Αντίστασης
Ηταν μόλις 21 χρόνων και, όπως εκατοντάδες χιλιάδες πατριώτες, «διψούσε» για να πάρει μέρος στον μεγαλειώδη αντιστασιακό αγώνα του ελληνικού λαού ενάντια στον κατακτητή. Ετσι, στις 22 Δεκεμβρίου 1942, στο...
Ο αφανής ήρωας της Αντίστασης
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Μαίναλο, στα ίχνη των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων»
Με μεγάλη επιτυχία ολοκληρώθηκε η εκδήλωση «Μαίναλο, στα ίχνη των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων», αφιερωμένη στη μνήμη του ιστορικού Σπύρου Ασδραχά, που οργάνωσαν τα ΑΣΚΙ και ο Σύλλογος Αρκάδων Ορειβατών...
«Μαίναλο, στα ίχνη των εθνικοαπελευθερωτικών αγώνων»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αγνοημένος ήρωας
Ανάμεσα στους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής ήταν και μια τραγική προσωπικότητα, ένας άγνωστος ήρωας, ο Στυλιανός Σκλάβαινας. Σήμερα η «Εφ.Συν.» -τιμώντας την ματωμένη Πρωτομαγιά του ’44- φέρνει στη...
Ο αγνοημένος ήρωας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
Η Πρωτομαγιά που σφράγισε την ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα και δικαίως θεωρείται το σύμβολο και το σημείο- σταθμός της ελληνικής Εργατικής Πρωτομαγιάς χρονικά τοποθετείται στον τελευταίο χρόνο...
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας