Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Από το δίκαιο της ανάγκης στο αναγκαίο αύριο
AP PHOTO / CHRISTOPHE ENA
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Από το δίκαιο της ανάγκης στο αναγκαίο αύριο

  • A-
  • A+

Το δικαίωμα της καταστρατήγησης των ατομικών ελευθεριών χάριν ενός απώτερου σκοπού το έχει το κράτος, όπως φαίνεται και από το Σύνταγμα [44 §1 (έκδοση Πράξεων Νομοθετικού Περιεχομένου από τον/την Πρόεδρο της Δημοκρατίας σε περίπτωση ανάγκης), 22 §4 (επίταξη προσωπικών υπηρεσιών), 18 §3 (επίταξη πραγμάτων), 48 (κατάσταση πολιορκίας), 5 (ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, προσωπική ελευθερία), 25 §1 (αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου, προστασία θεμελιωδών δικαιωμάτων)].

Ποιο είναι το νήμα που συνδέει -εκτός βέβαια από τον ίδιο τον ιό- σε επίπεδο λογοθετικών πρακτικών αυτή τη «νέα παγκόσμια εμπειρία» της «έκτακτης ανάγκης»; Εάν οι δηλώσεις Μακρόν σηματοδοτούν σε συμβολικό επίπεδο την έναρξη της υγειονομικής κρίσης στον ευρωπαϊκό χώρο (ο ιστορικός του μέλλοντος μάλλον αυτήν την κομβική φράση θα μελετήσει - «nous sommes en guerre»), η οποία προφανώς είναι μέρος της παγκόσμιας υγειονομικής κρίσης, έχει ενδιαφέρον να δούμε τις συνάψεις και τους συμπλησιασμούς, τις συσχετίσεις και τις ανανοηματοδοτήσεις των εννοιών. Ετσι, η γειτνίαση της υγείας, του «αόρατου εχθρού» και όλου αυτού του πολεμικού λεξιλογίου είναι ικανή να ενεργοποιήσει τη νομοθεσία των εκασταχού κρατών μέσω της εννοιολογικής μετάθεσης -ιός=εχθρός και υγειονομική κρίση=πόλεμος– για την αντιμετώπιση ενός υπαρκτού (και σίγουρα μείζονος σημασίας) προβλήματος. Σε διεθνές επίπεδο, η ενεργοποίηση νόμων μέσω της εννοιολογικής μετάθεσης και η εξ αυτής περιστολή των ελευθεριών και των δικαιωμάτων χάριν του «γενικού καλού», βέβαια, δημιουργεί μία γενική κατάσταση «έκτακτης ανάγκης», η οποία αποκτά νομικό νόημα στον βαθμό που ενεργοποιείται βάσει των Συνταγμάτων - ακόμη όμως και αν τα εκασταχού Συντάγματα δεν προβλέπουν κάτι τέτοιο, άλλοι νόμοι ή οι εφαρμοζόμενες πολιτικές πρακτικές σηματοδοτούν και δίνουν νόημα στα «έκτακτα μέτρα». Ολα αυτά σηματοδοτούν μία γενικευμένη, σε διεθνές επίπεδο, κατάσταση «έκτακτης ανάγκης».

Κλειδί για μια ερμηνεία του φαινομένου, αλλά και διακύβευμα, αποτελεί η εξέταση ακριβώς αυτού του κενού, ρευστού ή ασαφούς χώρου, ήτοι του χώρου που ορίζει το δίκαιο της «έκτακτης ανάγκης». Η καταγραφή, δηλαδή η θέσμιση, εκ μέρους του εκάστοτε νομοθέτη αυτού του χώρου συνιστά εκλογίκευση και πλασματική νομιμοποίηση του κατ’ ουσίαν έκνομου - αυτού που κείται πέραν του νόμου, χωρίς να είναι άνομο, εφ’ όσον τελεί υπό την προστασία του. Η κατάσταση εξαίρεσης, όπως υποδειγματικά έχει αναλύσει ο Τζ. Αγκάμπεν, αποτελεί μία κανονικότητα. Η πανδημία από μόνη της δεν αποτελεί εξαίρεση - κατάσταση εξαίρεσης συνιστά η διαχείρισή της, όχι υπό την έννοια του πρωτόφαντου, αλλά υπό την έννοια της αναστολής του νόμου.

Οι πολιτικές

Η πανδημία συνιστά αντικειμενική και υποκειμενική πραγματικότητα: αντικειμενική υπό την έννοια των κρουσμάτων και των θανάτων, ενώ υποκειμενική υπό την έννοια της διαχείρισής της. Αναφορικά με την υποκειμενική διάσταση, έχουμε σαφώς τεχνολογίες διαχείρισης του πληθυσμού, οι οποίες συνάπτονται άμεσα τόσο με την επιστημονική γνώση όσο και με την εξουσία, της οποίας ενσαρκώσεις αποτελούν οι πολιτικοί και πολιτειακοί θεσμοί. Η επιστήμη σε αυτό το σημείο διαδραματίζει έναν κομβικό ρόλο, εφ’ όσον οι ιατρικές πρακτικές τίθενται στην υπηρεσία της εξουσίας. Αλλά και αντιστρόφως: η επιστήμη, μιλώντας εν προκειμένω για την ιατρική, αναπτύχθηκε εντός της νεωτερικής συνθήκης. Ως νεωτερικά υποκείμενα, έχουμε ενσωματώσει τεχνικές επιμέλειας του εαυτού, κατά την προσφυή φράση του Μ. Φουκό, υπαγορευμένες πρωτίστως από την επιστήμη. Βρισκόμαστε εντός του πεδίου του Λόγου και μετέχουμε των λογοθετικών πρακτικών της επιστήμης - γιατί άραγε όλοι θεωρούμε αυτονόητο αυτό που λένε οι γιατροί;

Από την ιατρικοποίηση όμως της δημόσιας σφαίρας περνάμε στη βιοπολιτική διαχείριση του πληθυσμού μέσω σύνθετων μηχανισμών, υποχωρήσεων και αναδιαπραγματεύσεων. Σαφώς υπάρχουν μηχανισμοί επιτήρησης και τιμωρίας, ιδίως μετά την απαγόρευση της κυκλοφορίας. Ωστόσο, αυτοί βρίσκονται σε στενή σχέση και -ενίοτε- διάλογο με την επιστήμη.

Πρέπει όμως να δούμε και τις δύο όψεις του νομίσματος: έχουμε βιοπολιτική και νεκροπολιτική, η μία ως αναγκαία απόρροια της άλλης. Η νεκροπολιτική όσο πουθενά αλλού είναι ορατή στην Ιταλία με τη μέριμνα/ακηδία των νεκρών σωμάτων. Εδώ όμως χωρεί και το ηθικό δίλημμα των φορέων της επιστήμης που καλούνται να ασκήσουν μία θανατοπολιτική άλλων καιρών – ποιου τη ζωή θα προσπαθήσουν να σώσουν; ποιον θα αφήσουν να πεθάνει; Αυτός ο συμπλησιασμός γνώσης και εξουσίας στην Ιταλία έχει διέλθει ένα ύστατο κατώφλι. Από την άλλη πλευρά, η κατάσταση έκτακτης ανάγκης και τα έκτακτα μέτρα, με δυο λόγια η κατάσταση εξαίρεσης, αποτελούν μία μορφή βιοπολιτικής διαχείρισης, όπου το κράτος ως ενσαρκωμένη εξουσία καλείται να εφαρμόσει εκόν άκον τεχνικές «διάσωσης». Το γεγονός ότι έχει κηρυχθεί ένας παγκόσμιος συναγερμός, βέβαια, και άρα είμαστε σε θέση να μιλήσουμε για μία παγκόσμια βιοπολιτική διαχείριση, μας πάει ένα βήμα παραπέρα, προκειμένου να δούμε υπερτοπικά τους μηχανισμούς και τις τεχνικές αυτής της διαχείρισης.

Πριν από λίγες μέρες, ο Τζ. Αγκάμπεν, ο Ζ.-.Λ. Νανσί και ο Ρ. Εσπόζιτο (στα καθ’ ημάς ο Κ. Δοξιάδης) μίλησαν για τη βιοπολιτική, όταν το κύμα θανάτων στην Ευρώπη και ιδίως στην Ιταλία δεν είχε φουντώσει τόσο. Η βεβιασμένη δήλωση του Αγκάμπεν, ότι η «καραντίνα» δεν ήταν αναγκαία και ότι υπάρχει μία γενικευμένη κατάσταση εξαίρεσης υποκινούμενη αποκλειστικά από τα διεθνή συμφέροντα, αν και μονολιθική, διαθέτει έναν πυρήνα αλήθειας. Ο Εσπόζιτο, ο οποίος μέχρι ένα σημείο ταυτίζεται με τον Δοξιάδη στις δηλώσεις του, μίλησε για μία βιοπολιτική ως εργαλείο χρήσιμο, σιγοντάροντας τον Αγκάμπεν και ταυτοχρόνως τηρώντας μιαν απόσταση ασφαλείας – η βιοπολιτική υφίσταται και είναι χρήσιμη στην ανάλυσή μας. Ο Νανσί, τέλος, απέρριψε την άποψη του Αγκάμπεν, προβάλλοντας μία μάλλον ανθρωπιστική διάσταση του θέματος - χρήσιμη και ευαίσθητη, αλλά όχι ριζοσπαστική. Σε αυτή τη συζήτηση το θέμα δεν είναι ο ιός αυτός καθεαυτόν, αλλά η διαχείριση των καταστάσεων που προκαλεί.

Η κρίση

Η υγειονομική κρίση έρχεται να συμπληρώσει την κλιματική και να δείξει ευθέως την καπιταλιστική. Η πτώση των αγορών, οι αγωνιώδεις προσπάθειες των κρατών για την ενίσχυση της ρευστότητας και όλος ο λυσσώδης αγώνας για τη στήριξη κεφαλαίου και αγοράς, το «κορονο-ομόλογο», η αναστολή των κανόνων δημοσιονομικής σταθερότητας εντός της Ε.Ε. και οι προβλέψεις για μηδενική ελληνική ανάπτυξη, όλα αυτά προοικονομούν ένα παγκόσμιο κραχ - βρίσκεται ante portas. Το νεοφιλελεύθερο μοντέλο τρίζει, καθώς το πλήγμα είναι καίριο - οικονομικό και ανθρωπιστικό συνάμα. Προμηνύεται μία νέα εποχή; Μάλλον. Η έκτακτη επάνοδος ενός ισχυρού κρατισμού μέσω της κατάστασης εξαίρεσης ίσως είναι το εναρκτήριο σήμα για την επάνοδο μιας δημοκρατίας βασισμένης σε ένα άλλο μοντέλο, όπου τον λόγο δεν θα έχουν πλέον οι αγορές. Ο κίνδυνος του εθνικού απομονωτισμού ελλοχεύει, αλλά είναι πολύ νωρίς για να σκεφτούμε το αύριο μάλλον.

Η κρίση, υγειονομική εν προκειμένω, πρέπει να ιδωθεί ως μία ευκαιρία. Είναι ένα κενό στον χρόνο που συμπίπτει χρονικά με τον κενό χώρο του νόμου που παράγει η κατάσταση εξαίρεσης. Μπορεί, αβέβαιο ακόμη, η υγειονομική κρίση να είναι εκείνος ο μοχλός της Ιστορίας, εκείνο το ερέθισμα που θίγει το ζωτικό είναι των κοινωνιών. Πώς όμως; Η νεοφιλελεύθερη χροιά της ατομικής ευθύνης, την οποία προσπαθεί η κυβέρνηση να δώσει, παραβλέπει μία σειρά από δέοντα -κρατική μέριμνα, υποδομές, ανθρώπινο δυναμικό- προκειμένου να απαλλαγεί από το βάρος των δικών της ευθυνών. Παρά ταύτα, το συλλογικό σώμα δεν πρέπει να παραβλέπει το δικό του μερίδιο ευθύνης. Η κοινωνία των πολιτών σηκώνει ένα δυσβάστακτο βάρος, το οποίο δύναται να σηκώσει όχι μέσω μιας έωλης και μπανάλ εθνικής ενότητας αλλά από τη συνείδηση των κοινών, βαθιά δημοκρατικών, επιδιώξεων - αυτών που καθιστούν το άτομο συμμέτοχο αποφάσεων και όχι δέκτη μιας κυβερνητικής πολιτικής της έκτακτης ανάγκης. Η παρούσα κρίση είναι ένα ερέθισμα, το οποίο πρέπει να μας απαλλάξει από μία περιχαρακωμένη ατομικότητα, να μας οδηγήσει προς τη δημιουργία μιας νέας κοινότητας ανθρώπων με πολιτική και βαθιά δημοκρατική συνείδηση - τώρα δοκιμάζεται η αντοχή της δημοκρατίας και η αντοχή των πολιτών απέναντι στην καταστρατήγηση των ελευθεριών, τώρα δοκιμάζεται ο αριστερός και δεξιός λαϊκισμός. Μπορεί η Αριστερά να βγει πρώτη σε αυτόν τον άνισο αγώνα δρόμου, δίνοντας τα εχέγγυα μιας δημοκρατικής διακυβέρνησης, συμμετοχικής και ριζοσπαστικής; Ηθικό πλεονέκτημα δεν υπάρχει, μόνο ηθική ευθύνη, την οποία πρέπει να (ξανα)κερδίσει.

* υποψήφιος διδάκτορας Νέας Ελληνικής Φιλολογίας

ΝΗΣΙΔΕΣ
Κούρσα διαδόχων στη σκιά του Μακρόν
Σφοδρές αναταράξεις σημειώνονται στο κυβερνητικό κόμμα LREM. Από καιρό ορισμένοι βουλευτές εξέφρασαν την αντίθεσή τους για τη φιλελεύθερη πολιτική του κυβερνητικού κόμματος και έφυγαν από τους κόλπους του.
Κούρσα διαδόχων στη σκιά του Μακρόν
ΝΗΣΙΔΕΣ
Δικαιώματα υπό απειλή
Οι φόβοι ότι εισερχόμαστε σε μια νέα εποχή μαζικής αστυνομικής επιτήρησης της ζωής μας συνεχίζουν, έτσι, να εντείνονται. Και αυτό διότι ο έλεγχος των κινητών τηλεφώνων είναι ποικιλόμορφος.
Δικαιώματα υπό απειλή
ΝΗΣΙΔΕΣ
H τεχνοκρατική διαχείριση της υγειονομικής κρίσης
Η κυβέρνηση Μητσοτάκη υιοθέτησε την «καραντίνα» ως βιολογική μέθοδο προφύλαξης και αγνόησε όλα τα «άλλα πράγματα»: δηλαδή τη ζωή μας, το επάγγελμά μας, την εργασία μας, την ψυχική ζωή μας.
H τεχνοκρατική διαχείριση της υγειονομικής κρίσης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Φρόνιμοι και υπάκουοι
Αμπαρωθείτε μέσα κι αφήστε τους να σας κόψουν ακόμη και τον αέρα που αναπνέετε (μολυσμένος είναι) για να ανακάμψει μεθαύριο μια οικονομία η οποία πάλι εκείνους θα ταΐζει όσο εσείς θα ζητιανεύετε.
Φρόνιμοι και υπάκουοι
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Εκλείσανε με τα πολλά λοιπόν κι οι εκκλησίες και πλέον δεν θα γίνονται οι θείες λειτουργίες. Κανείς δεν θέλει μόνος του τον λάκκο του να σκάψει και έτσι το πολύ πολύ κάνα κερί ν' ανάψει...
Ποιητής... εκ του προχείρου
ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ
Πρόγραμμα 8 δισ. ευρώ για διάσωση της γαλλικής αυτοκινητοβιομηχανίας
Το σχέδιό του για τη διάσωση της γαλλικής αυτοκινητοβιομηχανίας, η οποία έχει δεχθεί πολύ μεγάλο πλήγμα από την οικονομική κρίση που προκάλεσε η πανδημία του κορονοϊού, συνολικής αξίας 8 δισ. ευρώ, ανακοίνωσε...
Πρόγραμμα 8 δισ. ευρώ για διάσωση της γαλλικής αυτοκινητοβιομηχανίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας