Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Ο πολιτισμός του Covid
AP PHOTO / CZAREK SOKOLOWSKI
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Ο πολιτισμός του Covid

  • A-
  • A+

Σε ένα πανεπιστημιακό αμφιθέατρο, ένας φοιτητής ρωτούσε, πριν από χρόνια, την ανθρωπολόγο Margaret Mead ποιο ήταν το πρώτο σημάδι πολιτισμού σε μια αρχαία κουλτούρα. Εκείνη του απάντησε πως ήταν ένα μηριαίο οστό που είχε σπάσει και εν συνεχεία είχε θεραπευτεί.

Η Αμερικανίδα ανθρωπολόγος τεκμηρίωσε τη θέση της εξηγώντας πως στο ζωικό βασίλειο, όταν σπας το πόδι σου πεθαίνεις, καθώς γίνεσαι βορά στα άγρια θηρία που παραμονεύουν. Συνεπώς, ένα οστό που έχει γιατρευτεί είναι απόδειξη πως κάποιος φρόντισε το τραύμα. Σε αυτό το σημείο -για τη Mead- αρχίζει ο πολιτισμός. Εκεί που ο ένας συντρέχει τον Αλλο σε μια δυσκολία.

Ενδεχομένως, αυτό συμβαίνει γιατί ο άνθρωπος είναι το μοναδικό ον που είναι επιφορτισμένο με το φορτίο της επίγνωσης του θανάτου. Και η συνειδητοποίηση αυτής της περατότητας δημιουργεί πιθανόν την ανάγκη νοηματοδότησης της κάθε του πράξης.

Σε ποιο σημείο του πολιτισμού βρισκόμαστε σήμερα, όταν επιβάλλεται ένα νέο είδος σχετίζεσθαι όπως και νέοι τρόποι παράδοσης του ανθρώπου στην ανυπαρξία;

Μπέργκαμο, Μάρτιος 2020. Οι νεκροί θάβονται χωρίς να υπάρχει κοντά τους ούτε ένας δικός τους άνθρωπος. Οι νεκροθάφτες ακουμπούν τα ρούχα πάνω στα άψυχα σώματα. Δεν μπορούν καν να τα ντύσουν. Τα γραφεία κηδειών στέλνουν στην οικογένεια μια φωτογραφία του φέρετρου. Στο δημοσίευμα του BBC με τίτλο «Πώς ο Covid-19 αρνείται την αξιοπρέπεια στους νεκρούς της Ιταλίας» θίγεται το ζήτημα του διπλού θανάτου, δηλαδή το ότι ο ιός σκοτώνει δύο φορές, εφόσον δεν σου στερεί απλά τη ζωή, αλλά σε απομακρύνει από τα αγαπημένα σου πρόσωπα τις τελευταίες σου στιγμές. Η επιβεβλημένη απόσταση στο όνομα της δημόσιας ασφάλειας κάνει τον Αλλον εχθρό. Τα ανθρώπινα πλάσματα αντιμετωπίζονται ως δυνητικοί μεταδότες της μόλυνσης. Η διερώτηση του Ιταλού φιλοσόφου Τζόρτζιο Αγκάμπεν «τι θα απογίνουν οι ανθρώπινοι δεσμοί σε μια χώρα που εξοικειώνεται με το να ζει με έναν τέτοιο τρόπο και τι θα απογίνει μια κοινωνία που δεν έχει άλλη αξία από την επιβίωση;» επαναφέρει την ανάγκη επαναστοχασμού πάνω στην ανθρώπινη ταλάντευση ανάμεσα στον πολιτισμό και τον θάνατο.

Θα συνεχίσουμε άραγε να φροντίζουμε το τραύμα του Αλλου, όπως οι πρόγονοί μας το σπασμένο μηριαίο οστό, ή αυτή η πανδημία θα λειτουργήσει σαν παραμορφωτικός φακός, όπου στο ξένο πρόσωπο θα καθρεφτίζεται μονάχα η απειλή του ιού; Θα καταφέρουμε να σεβαστούμε εκείνους τους κανόνες που θα προστατεύσουν το «υποκείμενο του πολιτισμού» και κατ’ επέκταση την «κοινότητα ανθρώπων» στην οποία ανήκει;

Οι περιοριστικές οδηγίες που δίνονται απ’ άκρη σ’ άκρη του κόσμου με στόχο τη μη διασπορά του κορονοϊού έχουν ανεγείρει το ζήτημα της ατομικής ευθύνης και της ατομικής ελευθερίας, του δημόσιου καλού και της συλλογικής ευθύνης αλλά και της ταλάντωσης ανάμεσα σε μια υπερβολική ελευθερία και μια υπερβολική ασφάλεια.

Πώς διαχωρίζονται, ωστόσο, οι πρακτικές συλλογικού περιορισμού που προστατεύουν το άτομο από εκείνες που το «παραβιάζουν»; Και πώς στεκόμαστε απέναντί τους, ισορροπώντας ανάμεσα στην ενορμητική ικανοποίηση και τις πολιτισμικές προσταγές;

Μέσω της καταναγκαστικής συνθήκης που επιβάλλει ο πολιτισμός για το καλό της κοινότητας διασφαλίζονται η κοινωνική συνοχή και ασφάλεια. Οι πολιτικές πρακτικές κάποιων κρατών, ωστόσο, εγείρουν ερωτήματα σχετικά με την «πολιτισμική ορθότητα» των επεμβατικών μηχανισμών. Ενδεικτική είναι η περίπτωση του Ισραήλ, που αποφάσισε να χρησιμοποιεί τα δεδομένα εντοπισμού των «έξυπνων» κινητών με στόχο την ανίχνευση όλων όσοι έχουν έρθει σε επαφή με φορείς του Covid-19.

Θα κινδυνέψει, άραγε, ο πολιτισμός μας από τις απολυταρχικές πρακτικές που θα εφαρμοστούν στο όνομα της δημόσιας ασφάλειας;

Διανύουμε μια περίοδο της ιστορίας όπου ο ανθρώπινος πολιτισμός κινδυνεύει εξαιτίας της ενόρμησης του θανάτου, η οποία μπορεί να διαλύσει την πολιτιστική και την κοινωνική συνοχή. Η επιθετικότητα -σύμφωνα με τη φροϊδική θεωρία- είναι εγγενές στοιχείο της ανθρώπινης ιδιοσυστασίας.

Πριν από περίπου έναν αιώνα, το 1929, ο Ζίγκμουντ Φρόιντ στον «Πολιτισμό ως πηγή δυστυχίας» έθεσε το ερώτημα «εάν και σε ποιο βαθμό η πολιτισμική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους θα καταφέρει να προστατεύσει τη συμβίωση από τη βλάβη μέσω της ανθρώπινης ενόρμησης για επιθετικότητα και καταστροφή». Ο ιδρυτής της Ψυχανάλυσης εξηγούσε πως ο άνθρωπος είναι ευτυχισμένος όταν ικανοποιεί τις σεξουαλικές και επιθετικές του ενορμήσεις. Η πλήρης ατομική ελευθερία, όμως, καταλήγει να είναι ζημιογόνα για τους υπόλοιπους από τη στιγμή που καθιστά το άτομο θηρευτή για τους άλλους. Ο πολιτισμός είναι αυτός που δημιουργεί την ηθική συνείδηση θέτοντας τη συνθήκη που θα ωθήσει το άτομο να παραιτηθεί από την ικανοποίηση των ενορμήσεων μέσα από τη μετουσίωσή τους σε ωφέλιμες για την κοινωνία πρακτικές.

Αν το υποκείμενο του πολιτισμού δεν αποποιηθεί τις «απαγορευμένες» ενορμήσεις για το «καλό της κοινότητας», θα δυσφορεί μέσα στον πολιτισμό με τρόπο μη ανεκτό. Εξ ου και η περίφημη φροϊδική «Δυσφορία μέσα στον Πολιτισμό». Οι συνθήκες όπως το lockdown αυξάνουν τα επίπεδα άγχους και εντείνουν το αίσθημα ματαίωσης και εγκλωβισμού. Το αποτέλεσμα είναι συχνά η υιοθέτηση συμπεριφορών που αψηφούν το δημόσιο καλό, υπακούοντας στην ενορμητική ικανοποίηση.

Ενδεχομένως αυτές οι ενορμητικές συμπεριφορές να συνδέονται με το γεγονός πως ο άνθρωπος αντιμετωπίζει με απροθυμία το ζήτημα του δικού του θανάτου, σαν να μην είναι χρεωμένος στη δική του φύση.

Μπορεί, άραγε, ο πολιτισμός να μας προστατεύσει από την καταστροφή; Πώς ο ανθρώπινος ψυχισμός θα διαχειριστεί αυτές τις ενορμήσεις σε αυτή τη νέα δυστοπική συνθήκη, που έχει πλανητικό χαρακτήρα και συνεπώς καμία δυνατότητα διαφυγής;

Το νέο υποκείμενο του πολιτισμού θα οριστεί από τον τρόπο που θα ακροβατήσει ανάμεσα στην ικανοποίηση των ενορμήσεων και των συλλογικών αξιώσεων.

Αν υπάρχει ένας τρόπος να παλέψουμε τη σύγχρονη πανώλη, είναι μόνο με τον πολιτισμό. Αλλά με τον πολιτισμό του Covid. Σαν αυτός ο ιός να ήταν το αυτοάνοσο της ενόρμησης του θανάτου, της ροπής στο αρνητικό.


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο «λοιμός» δεν ξεχώρισε κανέναν και δεν πρέπει να παραμεριστεί κανένας
Προβληματισμό για την επόμενη μέρα αλλά και έκκληση για να κρατηθεί ζωντανή η μουσική παραγωγή και βέβαια οι φορείς της, οι μουσικοί καταθέτει μιλώντας στις «νησίδες» ο Γιώργος Νταλάρας.
Ο «λοιμός» δεν ξεχώρισε κανέναν και δεν πρέπει να παραμεριστεί κανένας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Covid-19: Μύθοι και επιστήμη
Οσο δελεαστικό κι αν είναι να χρησιμοποιήσετε ένα αμφισβητήσιμο προϊόν ή μέθοδο για να παραμείνετε υγιείς στη διάρκεια της πανδημίας, είναι ωστόσο εξαιρετικά απίθανο να φέρει αποτέλεσμα ενώ μπορεί να...
Covid-19: Μύθοι και επιστήμη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ευθραυστότητα του έρωτα εν μέσω πανδημίας
Σε πρόσφατο άρθρο στην εφημερίδα New York Times, η Αμερικανίδα ανθρωπολόγος Ελεν Φίσερ αναλύει την επίδραση της πανδημίας στις ερωτικές σχέσεις, εστιάζοντας στο θετικό αποτύπωμα του ιού και χαρακτηρίζοντας την...
Η ευθραυστότητα του έρωτα εν μέσω πανδημίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Στα ψιλά για τον COVID-19
Μια μελέτη για το πώς οι κορονοϊοί μολύνουν τις νυχτερίδες και προϊόντα από εταιρείες τεχνολογίας που προωθούν το σχολαστικό πλύσιμο των χεριών είναι στα άλλα νέα της εβδομάδας για τον COVID-19 που πέρασαν στα...
Στα ψιλά για τον COVID-19
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ομαλή μετάβαση σε μια νέα εποχή
Η επίδραση του κορονοϊου στην ψυχική υγεία των παιδιών ● Πώς βίωσαν, όμως, τα παιδιά την καραντίνα ανάλογα με την ηλικία τους; ● Ποιες είναι οι επιπτώσεις από την αιφνίδια και απότομη διακοπή των καθημερινών...
Η ομαλή μετάβαση σε μια νέα εποχή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Σήκωσε το βάρος της κρίσης
Το Πανεπιστήμιο δεν είναι απλώς ένας εκπαιδευτικός θεσμός. Είναι μια θεμελιώδης δομή, η οποία αντικατοπτρίζει το σύνολο των αξιών του πολιτισμού μας, διαμορφώνεται από αυτές και συγχρόνως τις διαμορφώνει.
Σήκωσε το βάρος της κρίσης

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας