Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οταν ο λόγος γίνεται ελευθερία
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οταν ο λόγος γίνεται ελευθερία

  • A-
  • A+

Με την Ελένη Στεφανοπούλου συνομιλήσαμε λίγο πριν η επιδημία γίνει πανδημία. Ακόμη ήμασταν σε αμηχανία, δεν ξέραμε αρκετά, δεν φοβόμασταν αρκετά. Κι όμως, αν και η συζήτηση έγινε με αφορμή το τελευταίο της βιβλίο «Ανάμεσα στο ωραία και το υψηλό» (εκδόσεις Γαβριηλίδης), που αφορά τη σχέση της γλώσσας όχι μόνο ως κώδικα επικοινωνίας, αλλά περισσότερο ως ένα πεδίο δημιουργικής δράσης και αυτοσυνειδησίας, η ίδια μίλησε σχεδόν προφητικά, λέγοντάς μας πως «ζούμε την παντοδυναμία της αγοράς, της επέλασης της εικόνας και της αμετροέπειας. Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, εμάς μας θέλουν στητούς, χωρίς ρωγμές. Κι όμως, η ευαισθησία είναι δύναμη μεταποιητική και όχι αδυναμία, όπως μας την παρουσιάζουν».

Αυτά τα λόγια θα μπορούσαν να χαρακτηρίζουν επ’ ακριβώς τη σημερινή, πανδημική κρίση. Κρίση υγείας, οικονομίας, συνείδησης. Ωστοσο, η κ. Στεφανοπούλου τα εντάσσει σε ένα γενικότερο πλαίσιο, όπως ακριβώς κάνει και στο βιβλίο της. Εκεί, όπου «συνδέεται» με σπουδαίους στοχαστές και συγγραφείς (Χέλντερλιν, Σολωμός, Εγγονόπουλος, Σαχτούρης, Καβάφης, Πεντζίκης, Γαλανάκη κ.ά.) για να καταδείξει ότι τίποτε δεν είναι αποσυνδεδεμένο ούτε από τον Λόγο ούτε από τη γλώσσα και τη χρήση αυτής.

● Πώς ξεκίνησε το ενδιαφέρον σας για τη γλώσσα;

Ενα μολύβι. Ενα μολύβι faber ήταν ο πρώτος μου έρωτας. Aκόμα έχω τη μυρωδιά του στα ρουθούνια μου. Μ’ αυτό ξεκίνησα να κατακτήσω τις λέξεις. Κι ακόμα κι αν «ξεστράτισα», σ’ αυτό τελικά επέστρεψα πιο συντεταγμένα.

● Τι είναι αυτό που σας ωθεί προς αυτή την κατεύθυνση (της μελέτης της γλώσσας);

Η μνήμη. Η μνήμη και η νοσταλγία. Γιατί οι λέξεις δεν είναι μόνο κοινωνική σήμανση. Είναι η εγκιβωτισμένη μνήμη της πρωτογενούς εμπειρίας μας όπως βιώθηκε μέσα από τη συγχωνευτική σχέση με τη μητέρα. Η κυτταρική μνήμη αυτής της θέρμης των πρώτων συγκινήσεων που μας έκλεψε η γλώσσα στο όνομα της λογικής πρότασης, αλλά που πεισματικά παραμένει κρυμμένη στα έγκατα των λέξεων και του ψυχισμού. Μήπως αυτή τη θέρμη δεν νοσταλγεί και η ίδια η πρόταση, αφού χωρίς αυτήν θα ήτανε λειψή, κρύα και παγωμένη; Μήπως γι’ αυτό δεν την ανασύρει η ίδια, σε πείσμα της λογικής της, μεταμφιεσμένη τώρα σε μεταφορά ή μετωνυμία; Γιατί εκεί είναι το θαύμα και το τραύμα. Το άφραστο θαύμα του κόσμου μα και τα σταυροδρόμια των λαβυρίνθων μας, οι φόβοι μας, οι σκοτεινιές μας. Εκεί επιστρέφουμε για να «μιλήσουμε» τα τραύματά μας, την αλήθεια μας, για να πετύχουμε μια ενότητα του γνωστού με τον άγνωστο εαυτό μας. Εκεί επιστρέφει και η λογοτεχνία, κατ’ εξοχήν η ποίηση, με τον αποκλίνοντα βηματισμό της, σ’ αυτή τη χαμένη πρώτη γλώσσα της λάμψης, της ενάργειας των πραγμάτων για να αρδεύσει καινούργιες λέξεις από τους βυθούς της.

● Στο τελευταίο σας βιβλίο συνδέετε τη σκέψη και την ομιλία με το Λόγο και τον λόγο και όλα αυτά με την ελευθερία. Μπορείτε με λίγα λόγια να μας αναλύσετε αυτή τη σύνδεση;

Λένε πως τα νερά στις εκβολές των ποταμών βρίσκουν την ψυχή τους. Και είναι εκεί που ο ανθρώπινος λόγος ως σκέψη και ομιλία με την έννοια του σχετίζεσθαι με τον εαυτό και τους άλλους συναντά τον Λόγο. Σ’ αυτή τη θέση οι λέξεις, αναμετρούμενες με τους περιορισμούς τους, αγωνίζονται να «κλέψουν» κάτι από το άρρητο. Από όπου και η επικινδυνότητα του εγχειρήματος. Γιατί οι λέξεις είναι σαν τον άσωτο υιό. Γυρεύουν να επιστρέψουν στο Ολον, στη μήτρα που τις γέννησε. Και τότε πέφτουν στριφογυρίζοντας από τον ουρανό σαν λαμπερά φτερά και προσγειώνονται στη γη. Οπως τα φτερά των μαύρων κορακιών στο «Ορλάντο» της Βιρτζίνια Γουλφ. Ή μιλούν με την απλότητα που θα μιλούσε ένα παιδί. Οπως ο μικρός Ορέστης, που βλέποντας από το αεροπλάνο τα νησιά ξαπλωμένα στη θάλασσα, άρχισε να φωνάζει: «Μαμά, μαμά, το φεγγάρι έσπασε! Εσπασε το φεγγάρι!». Ή παραληρούν. Ή σιωπούν και γεννούν τα κατ’ εξοχήν τοπία της ποίησης, όπως οι παύσεις και οι σιωπές του Χέλντερλιν ή τα σπαράγματα του Σολωμού – δυο ποιητές που ύμνησαν την ελευθερία και αγωνίστηκαν να υποτάξουν τις αισθήσεις στον Λόγο. Ο άνθρωπος, σε όλη την εξελικτική του πορεία, κατακτά μέσα από τη γλώσσα σταδιακά την ελευθερία του. Αρχίζοντας να μιλά, ελευθερώνεται από τη βωβότητά του, αποταυτιζόμενος με τη συμβολή του πατρικού λόγου από τη μητέρα, εμφανίζεται στη σκηνή της ιστορίας ως υποκείμενο της συνείδησης, κατακτώντας την ελευθερία της σκέψης του· αποταυτίζεται και από τον πατέρα της πρότασης, από τον κυρίαρχο λόγο, αλλά είναι εκεί, στις εκβολές, που, ακούγοντας τον Λόγο της ψυχής, κατακτά την ολότητα της ομιλίας και την πλήρη ελευθερία του, εκεί που καταλύεται κάθε ετεροπροσδιορισμός. Γιατί εκεί μιλά η αλήθεια του. Μια αλήθεια ωστόσο που εμπεριέχει και αγαπά.

● Επίσης συνδέετε αρχέγονες και διαρκώς μεταλλασσόμενες έννοιες, όπως η ομορφιά, η σεξουαλικότητα, ο ερωτισμός, με μια επίσης μεταλλασσόμενη διαρκώς έννοια: τη γλώσσα. Και το κάνετε μέσω της έρευνάς σας πάνω σε λογοτεχνικά κείμενα από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Πώς οδηγηθήκατε εκεί;

Κατ’ αρχάς ζωή και γλώσσα συνδέονται με άρρηκτους δεσμούς. Είναι φυσικό λοιπόν η γλώσσα να ακολουθεί τους κυματισμούς της ζωής και το αντίστροφο και ως μήτρα του λόγου να μιλά για όλα αυτά. Ωστόσο, ήταν ειδικότερα η έρευνά μου για τη σχέση ψυχισμού και γλώσσας –στην οποία εμπλέκεται και η σχέση μας με το γονεϊκό δίδυμο– που μου πρόσφερε ένα ερμηνευτικό κλειδί, το οποίο ανοίγεται σε όλο το φάσμα της ζωής. Αφορμή γι’ αυτό στάθηκε η συνάντησή μου με τον Χέλντερλιν και η συγγένειά μου μαζί του όσον αφορά την περιπέτεια με τη γλώσσα και την ψυχική του ιδιοσυγκρασία. Ο Χέλντερλιν και το ζήτημα του πατέρα του Ζαν Λαπλάνς ήταν το πρώτο μου εγχείρημα στο δοκίμιο. Ο Χέλντερλιν με οδήγησε οπωσδήποτε στον Διονύσιο Σολωμό, κυρίως γιατί και οι δυο αυτοί ποιητές, κάνοντας ένα άλμα πάνω από τα χάσματα της ύπαρξής τους, αγωνίστηκαν για την ουσία της ποίησης. Τα υπόλοιπα ήρθαν και με βρήκαν στο πλαίσιο μιας όχι «τυχαίας τυχαιότητας».

● Πόσο διήρκεσε αυτή η έρευνα;

Πήρε πολύ χρόνο γιατί αφορούσε και μια προσωπική διαδρομή που έβαλε το αποτύπωμά της στην ερμηνεία των κειμένων. Αλλωστε, ως έχει ειπωθεί, γράφουμε τα βιβλία που έχουμε μέσα μας. Πάντα ήξερα ότι είμαι συγγραφέας, αλλά κάθε απόπειρα προς αυτή την κατεύθυνση έβαζε σε κίνδυνο την ψυχική μου ισορροπία. Ετσι προσήλθα γυμνή και άοπλη απέναντι στον εαυτό μου καταρχάς. Τολμώ δε να πω ότι πρωτίστως το έργο μου είναι η ζωή μου.

● Ποια είναι τα βασικά συμπεράσματα αυτής της έρευνας;

Η γλώσσα είναι η πνευματική μας ουσία. Μ’ αυτήν συνδεόμαστε, μ’ αυτήν περπατάμε. Σε όλη την εξελικτική μας πορεία ό,τι συμβαίνει στο επίπεδο της γλώσσας συμβαίνει ταυτόχρονα και στο επίπεδο του ψυχισμού. Γλώσσα και ύπαρξη είναι δυο συνηρημένα φωνήεντα. Η γλώσσα λοιπόν δεν είναι μόνο κώδικας επικοινωνίας, αλλά περισσότερο ένα πεδίο δημιουργικής δράσης και αυτοσυνειδησίας, αναμέτρησης της συνείδησης με τα σκοτάδια της αλλά και με το φως της. Μέσω της γλώσσας μάς προσφέρεται η δυνατότητα να λειτουργούμε με ένα σκεπτόμενο συναίσθημα, να κλονίζουμε τις κοινωνικά εγκατεστημένες σημασίες και να επινοούμε νέες, ικανές να αναπροσανατολίζουν τη συνείδηση και τον πολιτισμό, να ζούμε ως ποιητές-δημιουργοί, γιατί μόνο τότε, για να θυμηθούμε τον στίχο του Χέλντερλιν: «Εντελώς επάξια αλλά ποιητικά / κατοικεί ο άνθρωπος πάνω σ’ αυτήν τη γη». Ζητήματα που αφορούν όλο το κοινωνικό και πολιτικό πεδίο. Οι ιδεολογίες πέθαναν μα οι ιδέες μένουν. Και βέβαια χωρίς ουτοπία, χωρίς όραμα η ζωή ξηραίνεται.

● Αν θεωρήσουμε ότι η γλώσσα αναπαράγει τις ιδέες και τα οράματα της εποχής της, τι μας λέει αυτό για το σήμερα;

Σήμερα, είναι αλήθεια ότι ο πολιτισμός έχει αγγίξει μια κορυφογραμμή. Πάνω της απλώνεται ο ουρανός και κάτω τα Χαρώνεια βάραθρα. Είναι θέμα επιλογής προς τα πού θα κατευθυνθούμε. Ζούμε την επέλαση της δύναμης στις πιο εκφυλισμένες όψεις της, την παντοδυναμία της αγοράς, της τεχνολογίας, της εικόνας, της αμετροέπειας… Μέσα σ’ αυτό το κλίμα, σε θέλουν φαρδύ, πλατύ και όρθιο. Στητό. Χωρίς κανένα τσάκισμα, κανένα ράγισμα, καμιά ρωγμή. Μοιραία η ευαισθησία μοιάζει εξόριστη. Συνώνυμη της αδυναμίας. Και της χτυπάνε «τα χεράκια» με τον χάρακα μιας απάνθρωπης γλώσσας. Αυτά τα τρυφερά χεράκια που με τον κόπο και τον μόχθο τους έγραψαν το ποίημα. Γιατί είναι η μνήμη της κίβδηλης ατρωσίας τους. Ομως η ευαισθησία είναι δύναμη. Δύναμη μεταποιητική. Μέσα σ’ αυτόν τον εκχυδαϊσμό, σ’ αυτήν την κατακλυσμιαία επίδειξη δύναμης και αφοβίας, στον εκκωφαντικό θόρυβο της φλυαρίας ευδοκιμεί και η σιωπή. Η σιωπή των άλλων, των λίγων. Που λιάζεται καρτερικά στην άκρη της. Στη «σκιερή γωνιά της». Η σιωπή που γεννά το πιο εύγλωττο, το πιο απρόσμενο ποίημα. Και πάντα στον καιρό του. Γιατί, όπως λέει ο Στάινερ, «όταν οι λέξεις στην πολιτεία είναι φορτωμένες βαρβαρότητα και ψέμα, τίποτα δεν μιλάει δυνατότερα από ένα άγραφο ποίημα».


Δυο λόγια για τη συγγραφέα

Η Ελένη Στεφανοπούλου γεννήθηκε στην Πάτρα, σπούδασε Νομικά στην Αθήνα και εργάστηκε ως δικηγόρος μέχρι το 2013. Είναι συγγραφέας, ποιήτρια και βιβλιοκριτικός. Εχει εκδώσει τη συλλογή ποιημάτων και πεζών «Χαίρε Πέτρα» (εκδ. Αλεξάνδρεια), το δοκιμιακό «Ανάμεσα στο ωραίο και το υψηλό» (εκδ. Γαβριηλίδης) και το συλλογικό «Σκόνη στ’ αμπέλια» μαζί με τον Νίκο Αστεριάδη και τον Κωστή Καλημέρη (εκδ. Μετρονόμος). Συμμετείχε επίσης στην περιοδική έκδοση των Κερκυραϊκών Χρονικών (Τόμος Ι), ενώ έχει παρουσιάσει ανακοινώσεις της και σε ετήσια επιστημονικά συνέδρια της Εταιρείας Κερκυραϊκών Σπουδών στη θεματική ενότητα της λογοτεχνίας. Δοκίμια και κείμενά της έχουν δημοσιευθεί σε διάφορους ιστότοπους και περιοδικά. Ποιήματά της έχει μελοποιήσει ο Αιμίλιος Πολίτης. Επίσης, με ανέκδοτα κείμενά της (ποιήματα και πεζά) έχουν πραγματοποιηθεί παραστάσεις μουσικής και λόγου σε σκηνοθετική επιμέλεια της Μάνιας Παπαδημητρίου.

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η χρονιά της πανούκλας», ένα ημερολόγιο!
Το βιβλίο «Η χρονιά της πανούκλας» που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αρσενίδη, ίσως λόγω και της πανδημίας, θεωρείται από τα ευπώλητα των τελευταίων εβδομάδων. Το ενδιαφέρον και το ξεχωριστό στο συγκεκριμένο...
«Η χρονιά της πανούκλας», ένα ημερολόγιο!
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
Στο βιβλίο του «Οι αντινομίες του Αντόνιο Γκράμσι», ο σπουδαίος ιστορικός και κοινωνιολόγος Πέρι Αντερσον επιχειρεί να συστηματικοποιήσει, να ταξινομήσει και να ομαδοποιήσει τις ασάφειες, αντιφάσεις,...
«Στην Ευρώπη δεν είμαστε πλέον επαρκώς σύγχρονοι»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
Στο τελευταίο βιβλίο του Αγγελου Σινάνη «Τα μεταλλεία της Αντιπάρου - 19ος, 20ός αιώνας», μέσα από τη μη καταγεγραμμένη έως τώρα ιστορία των μεταλλείων του μικρού αυτού νησιού της Μανταλένας, ανασύρεται μια...
Πέρα από τη «Μανταλένα» η πραγματική Αντίπαρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
Την ερχόμενη Πέμπτη, 27 Ιουνίου, στον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων, ο συγγραφέας και ιστορικός Ντόνι Γκλουκστάιν θα μιλήσει για το βιβλίο του «Τα Σοβιέτ στη Δύση - Εργατικά συμβούλια απέναντι σε κοινοβούλια...
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Αίτνα» – Ενα μυθιστόρημα
Είναι το δεύτερο μυθιστόρημά του και είναι ένα εντελώς διαφορετικό μυθιστόρημα. Μετά την «Ανατομία του κύματος», ο συγγραφέας και γιατρός Φώτης Βλαστός εξέδωσε –και πάλι από τις εκδόσεις Μικρή Αρκτος– την...
«Αίτνα» – Ενα μυθιστόρημα
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού»
Πριν από έναν χρόνο μεταφράστηκε στα ελληνικά το εξαιρετικό βιβλίο του Ζαν-Μισέλ Γκενασιά «Το βαλς των δέντρων και του ουρανού» (κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πόλις). Ο Ζαν-Μισέλ Γκενασιά γεννήθηκε στο Αλγέρι το...
«Το βαλς των δέντρων και του ουρανού»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας