Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Οι περιττοί άνθρωποι και οι νεκρές ζώνες
ΑP PHOTO
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Οι περιττοί άνθρωποι και οι νεκρές ζώνες

  • A-
  • A+

«Τη στιγμή που η πόρτα κλείνει απ’ έξω, το σπίτι γίνεται ένα όνειρο. Τη στιγμή που η πόρτα κλείνει από μέσα, γίνεται μια φυλακή». Αυτή την εικόνα χρησιμοποιεί ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν για να διαχωρίσει τον περιπλανώμενο από τον τουρίστα, αναδεικνύοντας έναν διαχωρισμό που συμπυκνώνει όλες τις αντιθέσεις της σύγχρονης κοινωνίας, ενώ καταδεικνύει τους συνήθεις τρόπους με τους οποίους παράγονται οι άνθρωποι-απόβλητα της μετανεωτερικότητας. Σε αυτή την εικόνα θα μπορούσαν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους οι ξεριζωμένοι που έχουν εγκλωβιστεί στις νεκρές ζώνες της υφηλίου -όπως στον Εβρο– αλλά και οι πλάνητες των μεγαλουπόλεων.

Ποια είναι η αιτία γένεσης των «ανθρώπινων απορριμμάτων» και εν συνεχεία της εξαγωγής των «περιττών ανθρώπων»;

Η καταναλωτική κοινωνία είναι εκείνη -σύμφωνα με τον Μπάουμαν- που λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής των «ανθρώπων-σκουπίδια» μέσα από την κατασκευή της τάξης, την οικονομική ανάπτυξη και την παγκοσμιοποίηση.

Τα ανθρώπινα απορρίμματα που παράγονται σε όλα τα σημεία του πλανήτη δεν απορροφώνται, ωστόσο, όπως άλλοτε, καθώς οι ανεπτυγμένες χώρες αδυνατούν να απορροφήσουν τις μεταναστευτικές ροές που προέρχονται από τις λιγότερο ανεπτυγμένες χώρες. Επιπροσθέτως, οι χώροι που λειτουργούσαν μέχρι πρότινος ως χωματερές παράγουν πλέον νεωτερικά απόβλητα. Ετσι, οι πληθυσμοί που πλεονάζουν εξοντώνονται και οι ξένοι παραμένουν ξένοι.

Η θεωρία του Πολωνού στοχαστή για τον κοινωνικό αποκλεισμό αποδεικνύεται εξαιρετικά επίκαιρη τη στιγμή που μετανάστες και πρόσφυγες προσπαθούν να διανοίξουν διόδους για να εισέλθουν σε ελληνικό έδαφος, ενώ παράλληλα εργαλειοποιείται η προσφυγική κρίση. Οι κυβερνήσεις συσκέπτονται και λαμβάνουν μέτρα: έξτρα εξοπλισμούς, περιπολίες Frontex, αναδρομικές επιστροφές. Οι ξεριζωμένοι δαιμονοποιούνται και «φυλακίζονται» στις «ουδέτερες ζώνες» του μετανεωτερικού κόσμου. Κανένας δεν δείχνει, ωστόσο, να ενδιαφέρεται για τη διερεύνηση των διαδικασιών μέσω των οποίων επιτυγχάνεται η συστημική δημιουργία τους.

Πρόσφυγες και τουρίστες: η άλλη όψη της κινητικότητας

Μήπως ο πρόσφυγας και ο μετανάστης είναι το alter ego του τουρίστα στη ρευστή νεωτερικότητα; Είναι, άραγε, αυτός ο τρόπος με τον οποίο συγκροτείται το υποκείμενο στο παγκοσμιοποιημένο σύμπαν της κινητικότητας;

Προφανώς αφού το να είσαι νεωτερικός σημαίνει το να βρίσκεσαι σε μια συνεχή κίνηση, κάτι που δεν αποτελεί, όμως, απαραίτητα επιλογή σε ένα περιβάλλον αβεβαιότητας. Η κινητικότητα για τον τουρίστα είναι ελευθερία, ενώ για τον περιπλανώμενο καταναγκασμός. Δεν έχουν τον ίδιο βαθμό κινητικότητας, ούτε την ελευθερία να επιλέξουν πού θα βρεθούν.

Αυτός ο διαχωρισμός αποτελεί το κεντρικό κριτήριο διαφοροποίησης των ανθρώπων στην ύστερη νεωτερικότητα. Η διαστρωμάτωση, λοιπόν, σε τουρίστες και πλάνητες δεν είναι τυχαία. Τουναντίον, αποτελεί δομικό στοιχείο στις κοινωνίες της ρευστής νεωτερικότητας.

Ο Σίγκμουντ Φρόιντ είχε μιλήσει εκτενώς για τη δυσφορία του ατόμου μέσα στο νεωτερικό πολιτισμό, ο οποίος συνδέεται με την τάξη και την καθαριότητα. Συνεπώς, οτιδήποτε δεν ταιριάζει με αυτό το ψυχαναγκαστικού τύπου όραμα της ευταξίας, μπαίνει στο περιθώριο, στιγματίζεται, εγκλωβίζεται. Με αυτό τον τρόπο παράγονται τα ανθρώπινα απορρίμματα, όλοι εκείνοι οι άνθρωποι που καταλήγουν να περιπλανιούνται, αποκλεισμένοι από χώρες υποδοχής αλλά και χώρες προέλευσης. Αυτή είναι και η άλλη όψη των τουριστικών περιηγήσεων με βίζα, διαβατήριο και συνάλλαγμα. Διαδρομές σε άγνωστους τόπους, πορείες στο σκοτάδι, πολύωροι ποδαρόδρομοι πάνω στο χιόνι ή κάτω από τον καυτό ήλιο, χρόνοι αναμονής, ματαιώσεις και αναβολές. Οι περιττοί άνθρωποι, αν είναι τυχεροί και δεν «εκτοπιστούν» εξαιτίας της εφαρμογής ρατσιστικών πρακτικών, θα πρέπει να εξομοιωθούν πλήρως με το κανονικό, ως πειθήνια σώματα των φιλελεύθερων πρακτικών. Διαφορετικά, δεν θα χωρέσουν πουθενά, ιδίως στην εποχή μας που μοιάζει να «είναι, ξανά, μια εποχή φόβων», φράση δανεική από τον ιστορικό Λουσιέν Φεμπρ. Οσο, όμως, οι εποχές δεν αποτινάσσουν από πάνω τους όλα όσα υφαίνουν –φανερά ή ύπουλα- τους φόβους μας -δηλαδή το κυρίαρχο περιβάλλον της αβεβαιότητας- τόσο περισσότεροι άνθρωποι θα περισσεύουν και θα περιφέρονται σε έναν κόσμο που γεμίζει τείχη.

Γι’ αυτό τον λόγο οι εγκλωβισμένοι και οι ξεριζωμένοι δεν είναι θύματα μόνο του Ερντογάν. Ούτε το πρόβλημα των «περιττών ανθρώπων» θα λυθεί με τη μετεγκατάστασή τους. Αλλά με την παύση των διαδικασιών που τους παράγουν.

Διότι στις μετανεωτερικές κοινωνίες της αφθονίας, όπου το κύρος των ανθρώπων εξαρτάται από την κατανάλωση, αυτοί οι άνθρωποι μοιάζουν να αποτελούν απλά τα απόβλητα ενός κόσμου που έχει αφιερωθεί στις τουριστικές υπηρεσίες. Και ό,τι δεν εκσυγχρονίζεται, αφανίζεται.

Παράπλευρη συνέπεια; Η ίδια η παγκόσμια νεωτερικότητα θα πνιγεί μέσα στα ίδια της τα σκουπίδια, τα οποία δεν έχει τη δυνατότητα, ούτε να τα ενσωματώσει ούτε να τα εξαφανίσει, όπως επισημαίνει ο Μπάουμαν. Αυτός είναι ένας από τους λόγους που χαρακτηρίζει τη μετανεωτερικότητα «μεταθανάτια μορφή νεωτερικότητας».

Και σε αυτό το σύμπαν, όλη η ανθρωπότητα βρίσκεται στο ίδιο καράβι, όπως γράφει ο Αντονι Γκίντενς. Είναι, άρα, πλέον αδύνατον για οποιοδήποτε επιμέρους άτομο ή ομάδα να διαχωρίσει το μέλλον της από των υπολοίπων. Ισως γιατί τα τραύματα των «περιττών ανθρώπων» -που δημιουργούνται από τα κυρίαρχα μοντέλα πολιτικής διαχείρισης- γεννούν νέες συγκρούσεις και νέα οχυρά.

H ανθρώπινη κατάσταση στον κόσμο των τειχών

Πώς διαμορφώνεται η ανθρώπινη κατάσταση σε αυτό τον κόσμο που τίποτα δεν είναι σταθερό και συνεχές και όπου ορθώνονται διαρκώς νέα φρούρια και τείχη, ενώ πόλεις κατακερματίζονται;

Τα τείχη αντανακλούν τη θρυμματοποίηση αυτού του κόσμου και μια «ψυχική αναδίπλωση» που παράγει νέους αποκλεισμένους, ενώ αναπαράγει ρευστούς φόβους. Ο Αυστριακός ψυχαναλυτής Μπρούνο Μπετελχάιμ είχε χρησιμοποιήσει πριν από χρόνια τη φράση «άδεια οχυρά» για να αποτυπώσει την ψυχική κατάσταση των αυτιστικών παιδιών. Αυτό μοιάζει να είναι και η ψυχική κατάστασή μας όταν κλείνουμε την πόρτα από μέσα. Και γύρω από αυτές τις κλειστές πόρτες διαρθρώνονται οι κοινωνικές μας σχέσεις.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «μάχη» της Αδριανούπολης, η Δύση και ο Ερντογάν σε ρόλο Αλάριχου
Σε ένα παράδειγμα, τόσο ταυτόσημο στον πυρήνα και στα εξωτερικά χαρακτηριστικά του με το τεράστιο μεταναστευτικό ζήτημα που έχει ν' αντιμετωπίσει σήμερα η Ευρώπη και γενικότερα η Δύση, προβάλλονται ως κυρίαρχα...
Η «μάχη» της Αδριανούπολης, η Δύση και ο Ερντογάν σε ρόλο Αλάριχου
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ακονίζοντας αγκυλωτούς ανθρώπους
Η βαθιά μισανθρωπία. Που ξαφνικά δείχνει περήφανη για τον εαυτό της και δεν ντρέπεται να τσιρίξει υστερικά μπροστά σε ένα λεωφορείο με πρόσφυγες, που δεν διστάζει να μαχαιρώσει έναν μαθητή Γυμνασίου γιατί...
Ακονίζοντας αγκυλωτούς ανθρώπους
ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ ΤΟΥ ΠΕΡΙΘΩΡΙΟΥ
Το μίσος ως εθνική αρετή
Η Ελλάδα δεν ήταν ποτέ ιμπεριαλιστική χώρα και ούτε είχε παράδοση σε τέτοιες ρατσιστικές αντιλήψεις. Κάποιοι διανοούμενοι επινόησαν την τρισχιλιετή ιστορία μας για να δείξουμε πως είμαστε κολεγιά με τους...
Το μίσος ως εθνική αρετή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Ο Χάρος στάθηκε βαρύς επάνω απ’ τη Μόρια, και η σκιά του απλώθηκε ολόμαυρη, πελώρια. Κι οι βάρκες όλο έρχονται, κι ανθρώποι καταφθάνουν και μάχονται οι αρμόδιοι να δουν τι θα τους κάνουν.
Ποιητής... εκ του προχείρου
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ασκήσεις απανθρωποποίησης
Αποτρεπτική, ρατσιστική και ακροδεξιά, η πολιτική της Νέας Δημοκρατίας στο προσφυγικό περιγράφει ένα όριο που καλούμαστε να ξεπεράσουμε ως κοινωνία. Αυτό που έγινε ξεκάθαρο είναι πως η ζωή δεν αποτελεί...
Ασκήσεις απανθρωποποίησης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Στη Βρετανία γίνονται τέρατα και σημεία και χάνει ο πρωθυπουργός, φευ, την πλειοψηφία. Είν' λίαν επικίνδυνη της χώρας πια η ρότα· σκέψου: ο Μπόρις στη Βουλή είπε τον Κόρμπιν κότα!
Ποιητής... εκ του προχείρου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας