Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το κόκκινο φιλί
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το κόκκινο φιλί

  • A-
  • A+

Τι μπορεί να εξωθεί έναν ποιητή, στοχαστή, διανοούμενο, ερευνητή τέτοιας εμβέλειας και θερμοκρασίας σαν τον Παντελή Μπουκάλα ώστε να επιμένει με μανικό πάθος στη διερεύνηση παραγνωρισμένων, αδικημένων, διαστρεβλωμένων και ιδεοληπτικής καταγωγής εκδοχών σχετικά με το δημοτικό τραγούδι μέσα στη μακρόχρονη, αδιάπτωτη για αιώνες διαδρομή του; Τι «υποχρεώνει» τη συνείδησή του να μας προτρέπει να το ξαναδιαβάσουμε, να το νιώσουμε βαθύτερα, να το τραγουδήσουμε και να το μελετήσουμε κάτω απ’ το πρίσμα μιας δημιουργικής αναθεώρησης; Τι άλλο από την –εκ του φυσικού– λόγω καταγωγής και ιδιοσυγκρασίας αλλά και φιλέρευνου πάθους ανίκητη αγάπη του γι’ αυτό.

Οι τρεις τον αριθμόν μέχρι σήμερα σχοινοτενείς, βαθυστόχαστες, αναλυτικές και καρποφόρες μελέτες αυτού του φλογερού θεράποντα της παράδοσης θα ’πρεπε να είναι γόνος πολύχρονης και πολύμοχθης σπουδής κάποιου οργανωμένου λαογραφικού σπουδαστηρίου και όχι αποτέλεσμα ευρηματικής σύλληψης και πυρετικής εργασιομανίας ενός και μόνο καματερού και κραταιού μυαλού. Ομως, για καλή μας τύχη, στην περίπτωση των πονημάτων αυτών, κερδίζουμε ακόμα πιο πολλά. Γιατί έχουμε να κάνουμε με την αγαστή συνεργασία συνδυαστικών ιδιοτήτων ενός ενάρετου συγγραφέα με αποτέλεσμα η εγκυρότητα του δοκιμίου (που η λεπτομερέστατη κατασκευή του προϋποθέτει βαθύχρονη βάσανο) να συνδιαλέγεται γόνιμα με την ποιητική λογοτεχνικότητα που το διαπνέει ενώ παράλληλα δροσιζόμαστε κι απ’ την υγρασία της ψυχής του, τους κραδασμούς της προσωπικής του μέθεξης, αίσθηση έντονη που σου μεταδίδεται αυτόματα κατά την ανάγνωση.

Στον τόμο αυτόν ο Μπουκάλας διατρέχει το σύνολο του δημοτικού τραγουδιού με σχολαστικό βλέμμα που αγκυλώνεται κατ’ επιλογήν και προτίμησιν στα κείμενα που τον ενδιαφέρουν, γιατί περιέχουν λέξεις, φράσεις, περιφράσεις, σχήματα λόγου, δίστιχα, ποιητικές στροφές, ολόκληρα ποιήματα –και τις παραλλαγές τους– τα οποία αναφέρονται στο ερωτικό κι αγαπησιάρικο φιλί. Στη διεύρυνσή του δε το φιλί ταξιδεύει σε παρελθοντικούς τόπους και χρόνους γειτονικούς, καθώς το θέμα ανιχνεύεται στο σύνολο της νεοελληνικής γραμματείας και σε συσχετισμό με κείμενα βιβλικά, αρχαίων Ελλήνων, Λατίνων, Ευρωπαίων, Βαλκανίων ποιητών και λογίων όπου υμνείται το κόκκινο του φιλιού με τις συνεκδοχές του.

«Τα μάτια σου καθρέφτης, τα φρύδια σου σπαθιά,

τα χείλη σου κοράλλια που καίνε την καρδιά»

Το κόκκινο, το ροδοκόκκινο, το πορφυρί –και πορφυρένιο ή πορφύρινο–, το ρόδινο, το ροδοκόκκινο, το αιμάτινο, το τριανταφυλλί, το ρουμπινί, το κοραλλένιο, το κρεμεζί, το άλικο (τα δύο τελευταία δάνεια από την τουρκική). Πολλές απ’ αυτές και άλλες αποχρώσεις της ίδιας φυσικής βαφής, ή καλύτερα υφής, των χειλιών –όχι παράγωγες πρόσθετων κραγιονιών και επιχρωματισμών– αλλά όπως προσλαμβάνονται άμεσα με την εικόνα, την θελκτική, προκλητική, αισθησιακή εικόνα που προκαλούν στη θέασή τους τα χείλη και με τις συνεπαγόμενες αναγωγές για το χάζεμα, το άγγιγμα και προπαντός το δάγκωμα, το τραγάνισμα, το τρύγημα, το φάγωμά τους (με τη μεταφορά να συνυπάρχει κάποτε ή να ταυτίζεται στην εκφορά της λέξης με την κυριολεξία) σημειώνονται, αναλύονται φιλολογικώς και αισθητικώς, και εξυμνούνται εντέλει από τον συγγραφέα του τόμου αυτού.

Από «Το αίμα της αγάπης», το φιλί του πόθου και του φόνου, θέμα που πολιορκήθηκε και σχολιάστηκε καταλεπτώς στη δεύτερη εργασία της σειράς «Πιάνω γραφή να γράψω - Δοκίμια για το δημοτικό τραγούδι», ο Μπουκάλας απασχολείται εδώ με το κόκκινο το φυσικό, του έρωτα, του αισθήματος, της αγάπης –μαζί και πέρα από τις λεξικογραφικές και τις ετυμολογικές του αναλύσεις– για να οδηγηθεί στην εξύψωση της ομορφιάς του και στην ανάδειξή του ως ζωτικού στοιχείου της ζωής, ως κάτι το γνήσιο, αληθινό, αβίαστο και οικείο – μέσα στην υπερβολή που του επιφύλαξε η λαϊκή μούσα που τόσο αγαπά να το θεραπεύει.

Ομως στην περίπτωσή μας, η υπερβολή –μαζί με την παραδοξότητά της, τη σχεδόν εξωπραγματική διάσταση που αποκτά στη δημοτική ποίηση– έχει τη χάρη μιας «φυσικής υπερβολής». Το φυσικό σύμπαν, ο ανεξάντλητος πλούτος της χλωρίδας, αλλά και το ζωικό βασίλειο που φιλοξενεί, τα νερά της και το στερέωμα, για τον νεοελληνικό κόσμο της παράδοσης δεν είναι απλώς ένα φυσικό ντεκόρ, ένας εξωτερικός διάκοσμος, ούτε ένας οικολογικός παράδεισος που έπλασε ο Θεός και που πρέπει να διαφυλαχτεί (δεν είχαν προκύψει παρόμοιες ανησυχίες, καθώς η φύση δεν κινδύνευε σοβαρά από επεμβάσεις και βιασμούς), ούτε μόνο ένα υπαίθριο περιβάλλον εξοχής και αγροδίαιτης διαβίωσης, από το οποίο παράλληλα αντλεί πρώτη ύλη για την κατασκευή οικιών και εν γένει χρηστικών εργαλείων. Είναι ένας κόσμος γήινος και συνάμα άπιαστος, πραγματικός και μαζί μαγευτικός και μαγικός. Ενας ένθεος κόσμος, με τον οποίο όμως συνομιλεί και τον προσκαλεί να παίρνει μέρος στα τραγούδια, όπως περίπου και στα όνειρά του, να γίνεται συνεργός, σύμμαχος, κάποτε αντίπαλος και εχθρός, όπως αναλογικά με τη δική τους αντίληψη έχτισαν τη μυθολογία τους κάποιοι αρχαίοι λαοί, και μάλιστα οι Ελληνες, βάζοντας τους ανθρωπόμορφους Ολύμπιους θεούς τους να συμπάσχουν και να συνεργούν στα δικά τους κάθε λογής χθόνια έργα.

Ο Μπουκάλας ερευνά γύρω από ένα θέμα εξαιρετικά ενδιαφέρον για την αναθεώρηση παγιωμένων και «αραχνιασμένων» εκδοχών ως προς την αυταξία και την αυτοδύναμη λειτουργικότητα του δημοτικού τραγουδιού και στην ευρύτερη συνεκδοχή του τού νεοελληνικού πολιτιστικού και πνευματικού σύμπαντος. Εχει ως ερευνητής την εδραιωμένη πεποίθηση ότι η νεοελληνική μας παράδοση δεν είναι ένα μίζερο –υπολειπόμενο σε πολλά– επιβίωμα του μεγαλειώδους και διεθνώς θαυμαστού αρχαιοελληνικού παραδείγματος όπως διατείνονται οι περισσότεροι ξένοι μελετητές και διανοητές –αλλά και δικοί μας, σαν τον Κοραή που περιφρονεί ακόμη και την αξία του «Ερωτόκριτου»– αλλά ότι συνιστά ένα ισότιμο γεγονός με τις δικές του παραμέτρους. Πιστεύει ότι, όπως ανέδειξε κυρίως ο Φοριέλ, η μοναδική σημασία της και η ιδιαιτερότητά της, ανεξάρτητα απ’ τον βαθμό συγγένειας και επιρροής από προγενέστερες ιστορικές περιόδους του Ελληνισμού, μας υποβάλλει την ανάγκη να αντικρούσουμε την γενική θεώρηση των Ευρωπαίων λογίων που εγκλωβίζονται στην ταύτιση του φιλελληνισμού τους με την αρχαιολατρεία και των γηγενών μας που εννοούν την αγάπη τους για τον πολιτισμό ως συνώνυμη με την προγονοτυφία τους. Μας προτείνει, λοιπόν, να ξανακοιτάξουμε το σύνολο της νεοελληνικής μας παράδοσης, και δη το σώμα του δημοτικού μας τραγουδιού, με καθαρό και ίσιο μάτι, ανεξάρτητα από τα δάνεια και τις επιδράσεις μιας κληρονομημένης πνευματικής «ανωτερότητας».

Το «κόκκινο φιλί» του δημοτικού τραγουδιού, όπως φανερώνεται από τον πλούτο των παραδειγμάτων που παρατίθενται και αναλύονται και από τη σχετική διεξοδική μέχρις εξαντλήσεως έρευνα του Μπουκάλα αντλημένα από όλο το φάσμα του και συσχετιζόμενα και με άλλα είδη του ελληνικού τραγουδιού, νεότερα που αποτελούν όμως ήδη και αυτά παράδοση, όπως π.χ. το ρεμπέτικο, ιστορεί τον έρωτα με ποικίλες από τις αναρίθμητες επιδραστικές ιδιότητές του: σαν ζωγράφο και ποιητή, σαν τραγουδοποιό, σαν ακαταμάχητο ανατροπέα και θαυματοποιό, σαν μάγο και γητευτή αήττητο που προκαλεί ρίγη συγκίνησης τόσο στα έμψυχα όσο και στα άψυχα στοιχεία της φυσικής ζωής (γίνεται δηλαδή δαμαστής ακόμη και των ανήμερων στοιχείων της φύσης), σαν φύλακα άγγελο της αφανέρωτης αγάπης, σαν μυθοποιό, σαν ανόσιο και καταραμένο, αιμομίκτη και νεκρόφιλο, τόσο ιερό όσο και βέβηλο.

Απ’ όσο είναι γνωστό, μέχρι σήμερα δεν είχε καταρτιστεί εμπεριστατωμένος και το δυνατόν πλήρης οδηγός σχετικά με τα δοκίμια και τις μελέτες Ελλήνων και αλλοδαπών αλλά και τις συλλογές, γενικές και τοπικές, καθώς και τις ανθολογίες του δημοτικού τραγουδιού. Ο οδηγός αυτής της έκδοσης αποτελεί ένα πρότυπο, εξαιρετικά χρήσιμο προς την κατεύθυνση αυτή. Εχει δε την ισχύ γενικότερης βιβλιογραφίας του δημοτικού τραγουδιού, την οποία ο ακαταπόνητος Παντελής Μπουκάλας συμπληρώνει διαρκώς με τα νέα συγγράμματα που έρχεται να προσθέσει η σκαπάνη των νεότερων ερευνητών.

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Αντιφάσεις του ελληνικού κράτους
Το βιβλίο, μεστό και ευσύνοπτο, επιτυγχάνει τη βασική προτεραιότητα του συγγραφέα που ήταν να αναδείξει την παιδευτική αξία και σημασία της Ιστορίας στην κρίσιμη σημερινή συγκυρία.
Αντιφάσεις του ελληνικού κράτους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
Την ερχόμενη Πέμπτη, 27 Ιουνίου 2019, στις 19.00, στον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων ο συγγραφέας και ιστορικός Ντόνι Γκλουκστάιν θα μιλήσει για το βιβλίο του «Τα Σοβιέτ στη Δύση - Εργατικά συμβούλια απέναντι σε...
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
Ενα μικρό σπαρακτικό βιβλίο μάς χάρισε πρόσφατα η ποιήτρια Μαρία Λαϊνά. Το «Τι όμορφη που είναι η ζωή» Η ηρωίδα της σ’ έναν μονόλογο, μια εκ βαθέων εξομολόγηση, μας μιλάει για τις αναμνήσεις της.
Η ζωή είναι όμορφη πολύ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Διακοπές παρέα με τον Καμί
Διαβάζοντας μέσα στο θέρος τις σημειώσεις του Αλμπέρ Καμί κοιτάζω με προβληματισμό το κινητό που είναι δίπλα μου. Κάποτε τα σημειωματάρια ήταν το μέρος που κρύβαμε την καθημερινότητά μας, από λίστες μέχρι...
Διακοπές παρέα με τον Καμί
ΝΗΣΙΔΕΣ
Κατασκοπευτικός καπιταλισμός
Το αριστοτεχνικό έργο, «Η Εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού», καρπός πολύχρονης πρωτοποριακής σκέψης και έρευνας, της Σοσάνα Ζούμποφ κυκλοφόρησε στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Καστανιώτη.
Κατασκοπευτικός καπιταλισμός

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας