Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η αθέατη πλευρά ενός πολέμου

Η συνθήκη μη επίθεσης ανάμεσα στην ΕΣΣΔ και τη ναζιστική Γερμανία που υπογράφηκε στη Μόσχα στις 3 Αυγούστου του 1939 (μικρή φωτ.) περιελάμβανε και ένα επιπρόσθετο μυστικό πρωτόκολλο που αποχαρακτηρίσθηκε και ήρθε στο φως της δημοσιότητας μόλιςτο 2019 (μεγάλο έγγραφο). Δεξιά, το εξώφυλλο του περιοδικού «Ουτοπία».

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η αθέατη πλευρά ενός πολέμου

  • A-
  • A+
Το τεύχος 131 της ΟΥΤΟΠΙΑΣ αποτελεί ένα αφιέρωμα στον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο, αλλά όχι μόνο.

Ο ισπανικός εμφύλιος πόλεμος δεν ήταν απλώς μια εμφύλια σύρραξη. Υπήρξε κυρίως ένα πεδίο σύγκρουσης ιδεολογιών και γεωπολιτικών τάσεων ένα «πολεμικό εργαστήριο» και μία «προοικονομία» του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Κατά τη διάρκεια του ισπανικού εμφυλίου πολέμου διαφορετικές τάσεις του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος συγκρούστηκαν σφοδρά για το ζήτημα της κατάληψης της εξουσίας. Η πολιτική του Λαϊκού Μετώπου, όπως αυτή καθορίστηκε μετά το 7ο Συνέδριο της Κομμουνιστικής Διεθνούς το 1935, τέθηκε σε δοκιμασία μέσα από την πολιτική διαπάλη μεταξύ του Κομμουνιστικού Κόμματος Ισπανίας, των ποικίλων τάσεων των Αναρχικών, των πολλαπλών ρευμάτων των Τροτσκιστών και του Εργατικού Κόμματος Μαρξιστικής Ενότητας (POUM).

Το ναζιστικό καθεστώς της χιτλερικής Γερμανίας λειτούργησε ως αιχμή του δόρατος εναντίον του σοβιετικού κράτους. Τον Νοέμβριο 1918 η ηγεσία της Αντάντ δήλωσε: «Ο μπολσεβικισμός πρέπει να καταστραφεί...». Ο κλονισμός του συστήματος των Βερσαλλιών οδήγησε, μεταξύ άλλων, στην άνοδο του Χίτλερ στην εξουσία. «Εμείς οι Εθνικοσοσιαλιστές», γράφει ο Χίτλερ, «συνειδητά χαράσσουμε μια γραμμή κάτω από την εξωτερική πολιτική της προπολεμικής περιόδου. Επανεκκινούμε από εκεί που διακόψαμε εξακόσια χρόνια πριν... Επιτέλους διακόπτουμε την αποικιακή και εμπορική προπολεμική πολιτική και περνάμε στην εδαφική πολιτική του μέλλοντος. Και αν μιλάμε για εδάφη στην Ευρώπη, δεν μπορούμε να έχουμε τίποτα άλλο κατά νου παρά μόνο τη Ρωσία και τα υποτελή της συνοριακά κράτη».

Το τέλος του ρωσικού εμφυλίου πολέμου, η ολοκλήρωση της Νέας Οικονομικής Πολιτικής της σοβιετικής κυβέρνησης και η υλοποίηση του Πρώτου Πεντάχρονου Πλάνου (1928-1932) της Επιτροπής Κρατικού Σχεδιασμού της ΕΣΣΔ συνέβαλαν στη μετατροπή της Σοβιετικής Ενωσης από αγροτική χώρα σε σύγχρονη για την εποχή εκείνη βιομηχανική δύναμη. Τον Σεπτέμβριο 1934, η ΕΣΣΔ εντάχθηκε στην Κοινωνία των Εθνών (ΚτΕ) και έγινε άμεσα μόνιμο μέλος του Συμβουλίου της. Απέναντι στις πολιτικές και διπλωματικές αντιφάσεις της Δύσης, η ΕΣΣΔ αντέταξε την ιδέα της ενιαίας και αδιαίρετης ειρήνης. Η σοβιετική εξωτερική πολιτική εκκινούσε από δυο αρχές: α. τη συλλογική ασφάλεια μέσω της ΚτΕ, β. την περιφερειακή διατήρηση της ειρήνης μέσω κατάλληλων αμοιβαίων τοπικών συμμαχιών σε περίπτωση όπου η ΚτΕ αδυνατούσε να υιοθετήσει και να επιβάλει μέτρα εις βάρος των επιτιθέμενων κρατών. Η διαφορά πολιτικής μεταξύ Δύσης και Σοβιετικής Ενωσης αναδύεται από πλήθος αρχειακών τεκμηρίων.

Το ακόλουθο απόσπασμα είναι ενδεικτικό: «λόρδος Χάλιφαξ: [...] Και άλλα μέλη της βρετανικής κυβέρνησης αναγνωρίζουν ότι ο Φύρερ πέτυχε πολλά περισσότερα από όσα η ίδια η Γερμανία: Ως αποτέλεσμα της καταστροφής του κομμουνισμού στη χώρα του, μπλόκαρε την πορεία του τελευταίου προς τη Δυτική Ευρώπη, και ως εκ τούτου η Γερμανία μπορεί δικαίως να θεωρηθεί ως οχυρό της Δύσης ενάντια στον μπολσεβικισμό...». Ο συνειδητός αποκλεισμός της ΕΣΣΔ από την «ευρωπαϊκή συλλογική ασφάλεια» ερμηνεύτηκε από το Κρεμλίνο ως συντονισμένη προσπάθεια απομόνωσης της Μόσχας από τη Δύση, και κατ’ επέκταση ως θανάσιμος κίνδυνος για τη βιωσιμότητα της Σοβιετικής Ενωσης. Η μετέπειτα παθητικότητα των δυτικών δυνάμεων απέναντι στην ένωση της Γερμανίας με την Αυστρία (Anschluss, Μάρτιος 1938) εδράζονταν στο ίδιο αντισοβιετικό πλαίσιο που περιέγραψε ο λόρδος Χάλιφαξ στον Χίτλερ.

H συμφωνία του Μονάχου (29-30 Σεπτεμβρίου 1938) μεταξύ της Γερμανίας, Ιταλίας, Γαλλίας και Αγγλίας –ακριβώς όπως την είχε εμπνευστεί ο λόρδος Χάλιφαξ- σηματοδότησε τον ενταφιασμό του συστήματος συλλογικής ασφάλειας στην Ευρώπη. Τα νέα ορισθέντα τσεχοσλοβάκικα σύνορα ακολουθούσαν πρωτίστως στρατηγικές επιδιώξεις και όχι εθνογραφικά γεωγραφικά όρια. Η Συνθήκη του Μονάχου -στην οποία η Μόσχα ουδέποτε προσκλήθηκε- αποτέλεσε το έναυσμα για τη μετέπειτα γερμανική επιθετικότητα, γεγονός που παραδέχτηκε ο ίδιος ο Χίτλερ στο Βερολίνο, τον Φεβρουάριο του 1945: «Επρεπε να εισέλθουμε στον πόλεμο το 1938. Παρόλο ότι δεν ήμασταν οι ίδιοι πλήρως προετοιμασμένοι, ήμασταν καλύτερα προετοιμασμένοι από τον εχθρό. Ο Σεπτέμβριος του 1938 θα ήταν η πιο ευνοϊκή ημερομηνία. Και τι τύχη είχαμε να περιορίσουμε τη σύγκρουση».

Η πολιτική «κατευνασμού» του Χίτλερ από τις μεγάλες δυτικές δυνάμεις ισοδυναμούσε, στις πολιτικές συνθήκες του 1930, με εν λευκώ παρότρυνση της ναζιστικής Γερμανίας για εξάπλωση της προς την Ανατολή. Το καλοκαίρι του 1938 η Σοβιετική Ενωση αντιμετώπιζε ήδη τα ιαπωνικά στρατεύματα, που είχαν εισβάλει στην ανατολική Σιβηρία και εν συνεχεία στη Μογγολία. Ο κίνδυνος διαμελισμού της σοβιετικής Ρωσίας από δυο μέτωπα ήταν ορατός. Το Σύμφωνο Μόλοτοφ-Ρίμπεντροπ (Αύγουστος 1939), η τελευταία συνθήκη μη επίθεσης που υπέγραψε η ναζιστική Γερμανία πριν από την έναρξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, αποτέλεσε τη διπλωματική απάντηση της Μόσχας στις χώρες της Δύσης. Στόχος: η αποφυγή έκθεσης της ΕΣΣΔ σε δυο μέτωπα, η καθυστέρηση της γερμανικής επίθεσης εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης και τελικώς η σοβιετική πρόταση υπαγωγής των εθνικών διαφορών στον ρεαλισμό της ισορροπίας δυνάμεων, απαρέγκλιτη αρχή κάθε σχετικώς σταθερού συστήματος διεθνών κρατικών σχέσεων.

Στις 11 Αυγούστου 1939, λίγο πριν την αναχώρηση του Ρίμπεντροπ για τη Μόσχα, ο Χίτλερ δήλωσε στον Καρλ Μπρούκχαρτ, Ελβετό Επίτροπο της ΚτΕ, στον διάδρομο του Ντάντσιχ στην Πολωνία: «...Ο,τι αναλαμβάνω κατευθύνεται εναντίον των Ρώσων. Αν η Δύση είναι τόσο ηλίθια και τυφλή για να το καταλάβει, τότε θα υποχρεωθώ να καταλήξω σε συμφωνία με τους Ρώσους, να χτυπήσω τη Δύση και στη συνέχεια μετά την ήττα τους να στραφώ εναντίον της Σοβιετικής Ενωσης με όλες μου τις δυνάμεις. Χρειάζομαι την Ουκρανία έτσι ώστε να μη λιμοκτονήσουμε, όπως συνέβη στον τελευταίο πόλεμο».

Επί τη ευκαιρία της ευσύνοπτης παρουσίασης του ως άνω τεύχους της ΟΥΤΟΠΙΑΣ αξίζει να ξαναδιαβάσει κανείς το σχετικώς πρόσφατο ψήφισμα του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου «για τη σημασία της ευρωπαϊκής μνήμης για το μέλλον της Ευρώπης» (19 Σεπτεμβρίου 2019) και να βγάλει τα συμπεράσματά του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ιστορία με νηφαλιότητα
Η ρήξη του 1915-1917 σήμανε την έναρξη ενός φαύλου κύκλου παραβίασης ατομικών δικαιωμάτων, πολιτικών ελευθεριών και των συνταγματικών εγγυήσεών τους που θα διαρκούσε έως το 1974.
Η ιστορία με νηφαλιότητα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τραγουδώντας βάδιζαν μέσα στη βροχή και δεν εγκατέλειπαν τις θέσεις τους
Μιχάλης Πανάς, διοικητής συγκροτήματος λόχου πολυβόλων του ΕΛΑΣ, 1943. Δύο ημερολόγια που βρέθηκαν τυχαία μετά θάνατον φέρνουν στο φως λεπτομέρειες από τη ζωή των ανταρτών, τις δυσκολίες της καθημερινότητάς...
Τραγουδώντας βάδιζαν μέσα στη βροχή και δεν εγκατέλειπαν τις θέσεις τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια σπουδή στο γκρι της ελληνικής διαδρομής
Το τελευταίο βιβλίο του ιστορικού Αντώνη Λιάκου αποτελεί ένα φιλόδοξο εγχείρημα, καθώς πραγματεύεται την ελληνική εμπειρία του 20ού αιώνα. Η αφήγηση ξεκινάει από τους Βαλκανικούς Πολέμους και κλείνει με την...
Μια σπουδή στο γκρι της ελληνικής διαδρομής
ΝΗΣΙΔΕΣ
52 χρόνια από τον μαρτυρικό θάνατο του «Αγιου της Αριστεράς»
Ο Γιώργης Τσαρουχάς, που ξεψύχησε στα χέρια των βασανιστών του, στα μπουντρούμια της χουντικής ΚΥΠ Θεσσαλονίκης, στις 9 Μαΐου 1968, υπήρξε μια σεμνή μορφή, ένας “Αγιος της Αριστεράς”, με αδιάκοπη, σημαντική...
52 χρόνια από τον μαρτυρικό θάνατο του «Αγιου της Αριστεράς»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η Τουρκία στα χνάρια των ναζί στοv Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Με αφορμή τις δηλώσεις του Τούρκου προέδρου ● Η έκθεση των Aμερικανών αποκαλύπτει τον πραγματικό ρόλο των Τούρκων ● Η δήθεν ουδετερότητα και τα ρατσιστικά μέτρα κατά Εβραίων, Ελλήνων και Αρμενίων.
Η Τουρκία στα χνάρια των ναζί στοv Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Οι σκελετοί της Αναρχίας
Ο Μεσοπόλεμος γέννησε ιδέες, ιδεολογίες, επαναστάσεις, εμφυλίους, χούντες κι άφησε στις σελίδες της Ιστορίας τον αναρχισμό όχι μόνο ως θεωρητική σύλληψη αλλά και ως πρακτική δράση. Δύο έργα, ένα ελληνόγλωσσο...
Οι σκελετοί της Αναρχίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας