Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Παιδεύει και απαιτεί πολλαπλές αναγνώσεις

Κώστας Καλημέρης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Παιδεύει και απαιτεί πολλαπλές αναγνώσεις

  • A-
  • A+

Ο κριτικός λογοτεχνίας Κώστας Καλημέρης έχει στο επιστητό του αποθησαυρισμένη μια πάμπλουτη, ετερόκλητη και βαριά σοδειά από αναγνώσεις, πολλαπλές και κατ’ επανάληψιν μελέτες και πολύμοχθες διερευνήσεις που περιλαμβάνει λογοτεχνικά, φιλοσοφικά και πολιτικά κυρίως δημιουργήματα της παγκόσμιας σκέψης. Δίπλα και πέρα απ’ αυτήν τη σοδειά διήνυσε μια προσωπική διαδρομή προφορικού και γραπτού εποικοδομητικού στοχασμού που δεν έχει ακόμη αξιολογηθεί. Ενα μέρος από αυτήν την προσωπική πνευματική περιουσία αποφάσισε να την αξιοποιήσει τολμώντας να γράψει αυτό το ιδιαίτερης σύλληψης και ιδιότυπης γραφής βιβλίο.

Αν υπήρχε η δυνατότητα και η έφεση να διασωθεί το πιο λαμπρό τμήμα από τα ρητορικά πονήματα αυτού του «ιδιότροπου» διανοούμενου που καθώς βγαίνουν στον αέρα -στις κατά καιρούς διαλέξεις, ομιλίες και παρουσιάσεις βιβλίων που αναλαμβάνει και στις γνωμοδοτήσεις που αυτοσχέδια σκαρώνει έπειτα από παιδεμό της σκέψης του- χάνονται, αν λοιπόν όλα όσα εκστομίζονται στις πιο νηφάλιες και φωτεινές στιγμές του, τότε θα μέναμε εντυπωσιασμένοι από ένα εγχειρίδιο προσωπικής φιλοσοφίας, ένα μανιφέστο αρχών αυτής της διάνοιας που θα περιείχε την πεμπτουσία της πνευματικής του ιδιαιτερότητας. Σπαράγματα της παραγωγικής σκέψης του Καλημέρη ανιχνεύονται διατυπωμένα σε πρωτογενή ή καλλιεργημένη μορφή στο μυθιστόρημα αυτό.

Γεγονός είναι ότι οι πλείονες των αναγνωστών του το παρακολουθούν έμπλεοι απορίας και έκπληξης μη ξέροντας πώς να διαχειριστούν την πολυπλοκότητά του και πού οι ίδιοι να το κατατάξουν, πώς να ανακαλύψουν τον μίτο που δένει τα γεγονότα και τα πρόσωπα του μυθιστορηματικού χωροχρόνου, έξω από το υπόλοιπο κυρίαρχο τοπίο, όπου η προσωπική θυμοσοφία και οι εκρήξεις της, οι φιλοσοφικές αναζητήσεις και τα επιστεγάσματα της περιπέτειάς τους και το σπαρταριστό παχύρρευστο συναίσθημα έχουν τον κύριο λόγο.

Η κατάπληξη που προκαλεί το λογοτέχνημα αυτό δεν οφείλεται μόνο στην πρωτόγνωρη, αρκετά δαιδαλώδη και απρόβλεπτη μορφολογία του, γεγονός που το καθιστά περίπου αγραμματολόγητο, πάντως δύσκολα ταξινομήσιμο στα γνωστά είδη του λόγου στη γλώσσα μας. Είναι παράλληλα και υφολογικά ανάδελφο. Παρ' όλο που και για τις δύο αυτές παρατηρήσεις μπορεί να ειπωθεί ότι στο «Ο φίλος του Πέδρο» ο πεζογράφος ακολουθεί -χωρίς να το μιμείται ή να το δανείζεται- το ύφος άλλων, αλλοδαπών κυρίως, συγγραφέων, που έχουν δοκιμαστεί σ’ ένα μεικτό είδος γραπτού λόγου όπου σχεδόν ισορροπούν συνδυαστικά η δοκιμιακή στοχαστικότητα με τη μυθοπλασία, το ντοκουμέντο και την απομνημονευματογραφία.

«Μήπως η χρονική απόσταση ωραιοποιεί το παρελθόν;» αναρωτιέται ο πρόσφατος νομπελίστας Πέτερ Χάντκε. Η μνήμη του ανθρώπου, ιδιαίτερα του πολύπαθου, του καταπονημένου, του αδικαίωτου, λειτουργεί στην ωριμότητά του μεροληπτικά, ευνοϊκά υπέρ της αγαθής πλευράς του παρελθόντος. Βέβαια ο Μπόρχες διατείνεται εμφατικά πως «τίποτε δεν παραγράφεται». Ο Καλημέρης είναι με το κόμμα του Μπόρχες. Και μάλιστα επειδή η ζορισμένη μνήμη του τον κάνει να ασφυκτιά, σ’ αυτήν την παθιασμένη, κατακερματισμένη εξομολόγησή του είναι εκείνα τα κομμάτια τα πιο στυφά και δηλητηριασμένα που με αυτοματική φορά αφήνει να έρθουν στην επιφάνεια. Και να ήθελε να ξεφύγει, να τα αποκρύψει ή να τα παγιδέψει, δεν μπορεί. Από μια βραστή σαλάτα με αγριόχορτα, ανάμεσα σε βλαστάρια, παπαρούνες και γλυκοζόχαρα το πιρούνι του μαγκώνει τις πικραλίθρες και τα πικροράδικα. Και μας τα προτείνει όχι για να μας φαρμακώσει αλλά για να πάρουμε μια βαθιά τζούρα από το τουμπεκί μιας αφιονισμένης, άναρχης ψυχής που οι λόξες της ζωής την πότισαν με μαράζια, χαμένα όνειρα, ακυρωμένους ευαγγελισμούς ανατρεπτικών ιδεών, λακίσματα συνοδοιπόρων και αχρείους συμβιβασμούς συναγωνιστών. Αδικαίωτη η προσωπική διαδρομή, αδικαίωτη και η αυθόρμητη στην αρχή, με καθεστωτικά ένσημα κατόπιν, επαναστατική στράτευση των συνοδοιπόρων του. Ο «Φίλος του Πέδρο» είναι από αυτή την πλευρά το βιβλίο που τόλμησε να γράψει ένας πενθών σημαιοφόρος μιας στραπατσαρισμένης γενιάς, το ρέκβιεμ μιας άδοξης, αποτυχημένης συστράτευσης των πιο ελπιδοφόρων νεαρών Ελλήνων του τέλους της δικτατορίας και της πρώτης περιόδου της μεταπολίτευσης. Ο Καλημέρης είναι ο αχθοφόρος των ματαιωμένων ονείρων και ο τελετάρχης μιας παρέλασης που δεν έγινε κρατώντας με αγανάκτηση και περηφάνια το ξεσκισμένο μπαϊράκι της υποστολής της. Είναι ένα, τρόπον τινά, «Ουρλιαχτό» σε νεοελληνική πρόζα. Κι ας πουν πως δεν είναι καθαρόαιμη λογοτεχνία. Πάντως δεν λείπουν σελίδες με λαμπρά λογοτεχνικά εύσημα, όπως π.χ. το κεφ. «Στου κυρ Τάσου. Συνέχεια», όπου οι παράλληλες ζωές του Θείου Μήτσου και του κυρίου Σούκρε ανταλλάσσουν επισκέψεις ανάμεσα σε μερακλίδικους καφέδες, τηγανίλες και ασθματικά ρεμπέτικα, ή το κεφ. «Περί ονείρων», του οποίου το πρώτο μέρος είναι μια μικρή πραγματεία γύρω από το δίπολο όνειρο-πραγματικότητα αλλά και για καθεαυτήν τη γέννηση του ονείρου, ή ακόμη το κεφ. «Ενα γεμάτο όνειρο» όπου ένα συγκεκριμένο όνειρο διαπλέκεται με το ξύπνο καθώς οι ήρωες μπαινοβγαίνουν από τον έναν κόσμο στον άλλον με δικαιωματική άνεση.

Ισως αυτό το πληθωρικό, πυκνό, βασανιστικό, «στριμμένο» μυθιστόρημα να μπορούσε να μην ολοκληρωθεί ποτέ σαν το «Ατελείωτο», το περίφημο ορχηστρικό του Τσιτσάνη, που αν είσαι προπονημένος σε εσωτερικές δερβισοειδείς περιδινήσεις σε παίρνει στον στρόβιλό του δίχως γυρισμό. Ισως αυτό το βιβλίο να γεννήθηκε για να παιδεύει τον αναγνώστη του γιατί απαιτεί εκβιαστικά απ’ αυτόν πολλαπλές αναγνώσεις. Ισως να έπρεπε να κομματιαστεί σε δύο ή τρία μέρη ή να μοιραζόταν, ας πούμε, σε τρία διαφορετικά βιβλία, να γραφόταν δηλαδή με στόχευση οικονομίας και άλλου προσανατολισμού απ’ τον συγγραφέα του. Και να δινόταν ξεχωριστά και σε διαδοχικό χρόνο όλη αυτή η σοδειά που περισυνέλεγε χρόνια τώρα συνειδητά και ασυνείδητα. Σημασία έχει ότι ο άξιος κριτικός λογοτεχνίας Κώστας Καλημέρης έβαλε κάποια στιγμή φωτιά στο μυαλό του, στην κρίση, στη μνήμη, στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον του. Και αποφάσισε να μας δώσει ένα παράδοξο, περίτεχνο, δυσκολοκατάκτητο, αλλιώτικα ενδιαφέρον μυθιστόρημα, ένα πολύπτυχο corpus της πλανεμένης και πλανεύτρας ζωής του που μας συστήνει μια πρόσθετη επιδεξιότητα της ιδιότροπης, βιτριολικής και συνάμα τρυφερής και συντροφικής ταυτότητάς του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Πόσο αγαπάμε τον... Κορτάσαρ
Οταν ο Χούλιο Κορτάσαρ πέθανε από καρκίνο τον Φεβρουάριο του 1984, η εφημερίδα El Pais της Μαδρίτης τον χαιρέτησε ως έναν από τους μεγαλύτερους συγγραφείς.
Πόσο αγαπάμε τον... Κορτάσαρ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ
Ο Ζάουμε Καμπρέ είναι ένας από τους πιο ιδιαίτερους συγγραφείς που έχω συναντήσει ποτέ. Γράφει εκπληκτικά, περίπλοκα και εξαιρετικά μυθιστορήματα όπως το βιβλίο του «Η σκιά του ευνούχου».
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
...Η τρομερή του η λαλιά
Ο Ασωνίτης, σαν ραψωδός, αφηγείται με γλώσσα λαγαρή, μας μαζεύει γύρω του και μας απευθύνεται· απευθύνεται και στους ήρωές του, τους κάνει εκκλήσεις, τους προσφωνεί, τους οικτίρει και τους παρηγορεί σαν σε...
...Η τρομερή του η λαλιά
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Ενας τράγος στο κάτεργο!
Σήμερα έχουμε Ντοστογιέφσκι. Πρόκειται για ένα απόσπασμα απ' το βιβλίο του «Αναμνήσεις απ' το σπίτι των πεθαμένων», δηλαδή απ' το κάτεργο της Σιβηρίας, όπου είχε εξοριστεί απ' τον τσάρο για «ανατρεπτική δράση».
Ενας τράγος στο κάτεργο!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
Ο Καζαντζάκης δεν ταυτίστηκε με κάποια ιδεολογία. Πεποίθησή του ήταν πως όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε καθεστώς τυραννίας και καταπίεσης πρέπει να αγωνίζεται ηρωικά για ελευθερία.
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας