Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πληθυσμιακές μετακινήσεις και αθηναϊκή μεγέθυνση
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πληθυσμιακές μετακινήσεις και αθηναϊκή μεγέθυνση

  • A-
  • A+

Η Αθήνα της δεκαετίας του 1950 ήταν πρωτεύουσα μιας αγροτικής χώρας η οποία είχε υποστεί διαδοχικά πόλεμο, Kατοχή και Eμφύλιο. Τα προβλήματα της αγροτικής οικονομίας, όπως και οι δύσκολες συνθήκες για τους ηττημένους του Εμφυλίου και τις οικογένειές τους, ήταν πολύ έντονα.

Συνέπεια αυτού ήταν μεγάλο μέρος του αγροτικού πληθυσμού να αναζητήσει καταφύγιο στην ανωνυμία των μεγάλων πόλεων και ιδιαίτερα της Αθήνας.

Από την εποχή εκείνη και μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970, ο πληθυσμός της υπερδιπλασιάστηκε. Πρέπει όμως να τονιστεί ότι αυτή η μεγέθυνση δεν οφείλεται στον οικονομικό δυναμισμό της πόλης. Αντίθετα, ήταν μάλλον η ίδια η μεγέθυνση που προκάλεσε τον οικονομικό δυναμισμό της.

Εξάλλου, η γρήγορη αύξηση του πληθυσμού της Αθήνας συμπίπτει με το μεγάλο μεταπολεμικό κύμα της ελληνικής μετανάστευσης.

Οι μεγάλες ελληνικές πόλεις εκείνη την περίοδο δεν μπόρεσαν να προσφέρουν απασχόληση παρά μόνο στο μισό του αγροτικού υπερπληθυσμού. Επίσης, η απασχόληση που προσέφεραν δεν σχετιζόταν με την ισχνή βιομηχανική ανάπτυξη, αλλά με την οικοδομική δραστηριότητα για τη στέγαση του αυξανόμενου αστικού πληθυσμού.

Κοινό χαρακτηριστικό για τις μεγάλες αναπτυσσόμενες πόλεις του ευρωπαϊκού Νότου κατά τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες αποτελεί η ενσωμάτωση των εσωτερικών μεταναστών.

Εκείνο που αποτελεί ιδιαίτερο χαρακτηριστικό στην περίπτωση της Αθήνας είναι το σχετικώς περιορισμένο τμήμα αυτού του μεταναστευτικού κύματος.

Οι εσωτερικοί μετανάστες εντάχθηκαν άμεσα στα εργατικά στρώματα. Μέχρι το τέλος του 1980, κορυφώθηκε η κοινωνική κινητικότητα στις μεγάλες πόλεις και κυρίως στην Αθήνα.

Η κινητικότητα αυτή στηρίχτηκε σε 4 βασικούς πυλώνες:

1) Στη βιωσιμότητα της μικρής οικογενειακής επιχείρησης στο εμπόριο, τη βιομηχανία και τις υπηρεσίες. Η μικρή οικογενειακή επιχείρηση προσέφερε πληθώρα θέσεων ανεξάρτητης απασχόλησης και ενδυνάμωσε την τάση και τις δυνατότητες αποφυγής της μισθωτής απασχόλησης.

2) Στην αυτοαπασχόληση για τα επαγγέλματα υψηλού γοήτρου (γιατροί, νομικοί, μηχανικοί), σε ποσοστό αρκετά υψηλότερο από εκείνο των υπόλοιπων ευρωπαϊκών χωρών.

3) Στην απασχόληση στον δημόσιο τομέα, η οποία λειτούργησε για μεγάλο διάστημα και ως κοινωνική παροχή μέσω πολιτικοεκλογικών φίλτρων του πελατειακού συστήματος.

4) Στη μετανάστευση προς τις αγορές εργασίας της Δυτικής Ευρώπης και στη μεταβίβαση σημαντικών εμβασμάτων, τα οποία επενδύθηκαν με ποικίλους τρόπους στην κινητικότητα.

Αυτοί οι πυλώνες στήριξαν την κοινωνική κινητικότητα στο πλαίσιο της ευνοϊκής συγκυρίας των τριών πρώτων μεταπολεμικών δεκαετιών. Η κοινωνική διχοτομία αστικού κέντρου και εργατικής περιφέρειας εξασθένισε μετά τη δεκαετία του 1970.

Απεναντίας, εντάθηκε μεταξύ της ανατολικής και της δυτικής πλευράς της πόλης. Η αύξηση του πληθυσμού στα εύπορα βορειοανατολικά και νότια προάστια τα κατέστησε προοδευτικά τις πλέον ομοιογενείς κοινωνικά περιοχές κατοικίας.

Οσοι ήθελαν να εγκατασταθούν εκεί έπρεπε να μπορούν να αντιμετωπίσουν τις υψηλές τιμές κατοικίας. Η ανάπτυξη των περιοχών αυτών στα προάστια δεν υπήρξε αποτέλεσμα της μαζικής φυγής των εύπορων νοικοκυριών από το κέντρο. Υλοποιήθηκε με την προοδευτική εγκατάσταση της νέας γενιάς των υψηλών και μεσαίων επαγγελματικών κατηγοριών.

Από το 1990 και μετά

Από την αρχή της δεκαετίας του 1990 ο στεγαστικός διαχωρισμός στην Αθήνα μορφοποιείται μέσα σε νέες συνθήκες. Ταυτόχρονα όμως, χαρακτηρίζεται και από την επιβίωση παραδοσιακών παραμέτρων. Οι προσπάθειες εκσυγχρονισμού του κράτους πρόνοιας δεν άγγιξαν τον τομέα της κατοικίας.

Παρόλο που παραμένει ένας χώρος όπου τα προβλήματα επιλύονται χωρίς την άμεση επέμβαση του κράτους. Από τα μέσα του 1990 ο πληθωρισμός και τα επιτόκια μειώθηκαν σημαντικά.

Ετσι, τα στεγαστικά δάνεια έγιναν προσιτά σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Είναι η πρώτη φορά που αναπτύχθηκε δυναμικά ο στεγαστικός διαχωρισμός από τις ιδιωτικές τράπεζες. Επακόλουθο ήταν να πλημμυρίσει η αγορά με μια αγοραστική δύναμη χωρίς προηγούμενο, που είχε συνέπεια τη σημαντική αύξηση των τιμών των ακινήτων.

Η σημαντικότερη παράμετρος ήταν βεβαίως η εισροή του μεγάλου κύματος των οικονομικών μεταναστών, με αφετηρία τη δεκαετία του 1990.

Οι μετανάστες αναδιαμόρφωσαν τον κατώτερο πόλο της κοινωνικής δομής. Η παρουσία τους κατέστησε τον πόλο αυτό πιο ορατό, λόγω του μεγάλου αριθμού τους και της εθνοτικής-φυλετικής τους διαφοροποίησης.

Οσον αφορά τη στέγαση, οι μετανάστες δεν έγιναν αντικείμενο στεγαστικής μέριμνας. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι καθ' όλη τη δεκαετία του 1990 η παρουσία τους ήταν επισήμως παράνομη. Η στροφή τους προς την ιδιωτικά ενοικιαζόμενη κατοικία αποτέλεσε τη μοναδική τους διέξοδο.

Η πλειονότητα των μεταναστών προσανατολίστηκε στις λιγότερο επιθυμητές κατοικίες. Δηλαδή, στα μικρά διαμερίσματα των χαμηλών ορόφων στις πυκνοδομημένες περιοχές γύρω από το κέντρο. Επιπλέον, αξιοποιήθηκαν τα παλαιά κτίσματα περιορισμένων ανέσεων και χαμηλής ποιότητας στη μακρινή περιφέρεια της πόλης.

Ωστόσο, η παρουσία των μεταναστών δεν έφερε στην Αθήνα νέες μορφές στεγαστικού διαχωρισμού. Αντίθετα, ενέτεινε τη φτωχοποίηση που ήδη βρισκόταν σε εξέλιξη σε ορισμένες περιοχές του κέντρου και της περιφέρειας. Αυξήθηκαν η κοινωνική και η εθνοτική διαφοροποίηση μεταξύ της στέγασης σε νέες και παλαιές ή κακοσυντηρημένες κατοικίες.

Η παρουσία εξάλλου των ποικίλων μεταναστευτικών ομάδων εξακολουθεί να αποτελεί τη βασικότερη παράμετρο στη διαμόρφωση των τάσεων του διαχωρισμού στην Αθήνα. Κυρίως στις γειτονιές του κέντρου.

Ειδικά, εφόσον δεν εμφανίζεται μια πολιτική για τις γειτονιές αυτές και τους ανθρώπους της η οποία να αντιμετωπίζει τον διαχωρισμό ως υφιστάμενο πρόβλημα.

Η Αθήνα, περιφερειακή μητρόπολη της νοτιοανατολικής Ευρώπης, αποτέλεσε χώρο μεγάλης κοινωνικής κινητικότητας. Ιδιαίτερα τις πρώτες μεταπολεμικές δεκαετίες, αφού η μαζική εσωτερική μετανάστευση οδήγησε μέσα σε 30 χρόνια στον υπερδιπλασιασμό του πληθυσμού. Το πλαίσιο διαμόρφωσε, από τη μια πλευρά, η περιορισμένη ανάπτυξη του κράτους πρόνοιας.

Από την άλλη όμως και η αγορά δεν υπήρξε αδιαφιλονίκητος ρυθμιστής των κοινωνικοοικονομικών διαδικασιών. Δηλαδή δεν άφησε τη σφραγίδα της στην κοινωνική κατανομή της αστικής γης. Το ίδιο ακριβώς ίσχυε και με την παροχή κατοικίας. Η πρόσβαση στην κατοικία καθοριζόταν στο πλαίσιο πελατειακών και οικογενειοκεντρικών πρακτικών.

Σήμερα μπορούμε να πούμε με σιγουριά ότι ο στεγαστικός διαχωρισμός, ως ζήτημα ανισότητας, δεν βρίσκεται στην πολιτική ημερήσια διάταξη για την Αθήνα.

ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Το γυάλινο κτίριο χωρίς τ' αστέρι
Το γυάλινο κτίριο στη διασταύρωση της Β. Σοφίας με την Πανεπιστημίου, κυριολεκτικά μια ανάσα από τη Βουλή και την πλατεία Συντάγματος, είναι μια εικόνα που μετρά λιγότερα από 30 χρόνια.
Το γυάλινο κτίριο χωρίς τ' αστέρι
ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ
Πλατεία Αμερικής
Η Πλατεία Αμερικής είναι μια από τις εμβληματικές πλατείες της Αθήνας – η ιστορία της είναι μια σύνοψη της ιστορίας του αστικού ιστού της πρωτεύουσας. Είναι σε κάτοψη οι κοινωνικές επιστρωματώσεις της πόλης.
Πλατεία Αμερικής
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια ελληνική παράσταση στο χωριό του Μπελογιάννη
Με την παράσταση ΗΚΩ («έχω φτάσει, είμαι παρών») και με άξονα το προσφυγικό ζήτημα, η ομάδα θεάτρου Playback Ψ συμμετείχε στην 3η Ευρωπαïκή Συνάντηση Ομάδων Θεάτρου Playback (20-24 Απριλίου 2017). «Η...
Μια ελληνική παράσταση στο χωριό του Μπελογιάννη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι «Διάλογοι» της Αθηνάς
Η Αθηνά Τσιμπλοστεφανάκη γεννήθηκε στο Ηράκλειο Κρήτης. Σε ηλικία 19 ετών πήγε στη Νυρεμβέργη. Το 1997 πήρε το πτυχίο της στη Φωτογραφία και επέστρεψε στην Ελλάδα, αρχικά Αθήνα και έπειτα Κρήτη, όπου και...
Οι «Διάλογοι» της Αθηνάς
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ποίηση προσπαθεί να ματαιώσει το μάταιο
Ο Χριστόφορος Λιοντάκης ζήτησε να φωτογραφηθεί στην πλατεία Ομονοίας. Το σημείο της πρωτεύουσας που τον εντυπωσίασε όταν ήρθε να σπουδάσει Νομικά, το 1962. Η κακοποίησή της δεν σβήνει από τη μνήμη του το...
Η ποίηση προσπαθεί να ματαιώσει το μάταιο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ποιητής... εκ του προχείρου
Ολα τα θέματα ανοιχτά, οι δρόμοι μόνον κλείσαν και τα τρακτέρ της αγροτιάς για Σύνταγμα κινήσαν. Αλλά κι αυτά πλακώνονται: Να πάνε; Να μην πάνε; Ποιοι θέλουνε διάλογο; Ποιοι το σκοινί τραβάνε; Βαρέθηκα πια της...
Ποιητής... εκ του προχείρου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας