Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αυτοψία στον «Βρετανικό»

Allan Green, 1878 - 1954 | Maritimequest

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αυτοψία στον «Βρετανικό»

  • A-
  • A+

Το μεγαλύτερο ναυάγιο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου έγινε στα θαλάσσια ναρκοπέδια του Αιγαίου!

Πρόκειται για το μεγαλύτερο πλοίο της εποχής του, τον «Βρετανικό», αδελφό πλοίο του «Τιτανικού», που εδώ και 103 χρόνια «αναπαύεται» στον βυθό της Κέας, σε βάθος περίπου 120 μέτρων, προκαλώντας μέχρι σήμερα μεγάλο ερευνητικό ενδιαφέρον.

«Είναι εντυπωσιακό! Είναι ένα τεράστιο πλοίο, το οποίο καθώς βρίσκεται στον βυθό της θάλασσας δείχνει ακόμα μεγαλύτερο. Νιώθεις ότι ταξιδεύεις πριν από έναν αιώνα», μας λέει ο Αλέξανδρος Σωτηρίου, που συμμετείχε, το 1997, ως συνδιοργανωτής στην πρώτη αποστολή εξερεύνησης του ναυαγίου, ενώ διοργάνωσε και υποστήριξε άλλες δύο αποστολές, το 2008 και το 2012.

Το βασικό θέμα που απασχολούσε για πολλά χρόνια την ιστορική έρευνα ήταν η αιτία βύθισης του «Βρετανικού», το πρωί της 21ης Νοεμβρίου 1916 (8.11.1916, με το παλαιό ημερολόγιο, που ακολουθούσε τότε η Ελλάδα), ενώ χρησιμοποιούνταν ως πλωτό νοσοκομείο:

Χτυπήθηκε από τορπίλη γερμανικού υποβρυχίου κατά παράβαση των διεθνών κανονισμών ή προσέκρουσε σε θαλάσσια νάρκη;

Βυθίστηκε από νάρκη, δεν μετέφερε οπλισμό

Η βρετανική προπαγάνδα πρόβαλε, από την πρώτη στιγμή, την εκδοχή του τορπιλισμού, σε μια προσπάθεια να στρέψει κατά των Γερμανών την «ουδέτερη» κοινή γνώμη, ιδιαίτερα την αμερικανική, που είχε ευαισθητοποιηθεί μετά τον τορπιλισμό του υπερωκεάνιου «Λουζιτάνια» στον Ατλαντικό.

«Υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον εδώ για το τι θα κάνει η κυβέρνησή μας (…) με τη βύθιση των βρετανικών νοσοκομειακών πλοίων (σ.σ.: δύο ημέρες μετά το ναυάγιο του "Βρετανικού" είχε προσκρούσει σε νάρκη στο στενό Τήνου-Μυκόνου και το πλωτό νοσοκομείο "Μπράιμερ Κέιστλ", χωρίς όμως να βυθιστεί καθώς προσάραξε σε ακτή της Τήνου)», σημείωνε, χαρακτηριστικά, ο πρέσβης των ΗΠΑ στην Ιταλία, σε τηλεγράφημα που έστειλε, στις 25 Νοεμβρίου 1916, προς το υπουργείο Εξωτερικών, υπογραμμίζοντας ότι:

«Δεν φαίνεται να έχει ακόμα οριστικά αποδειχθεί ότι ο "Βρετανικός" βυθίστηκε από μια τορπίλη, αν και φαίνεται ότι αυτή ήταν η αιτία».

Ο ίδιος έγραφε επίσης ότι ο «Βρετανικός» «ήταν ένα υπέροχο πλοίο και μακράν το πιο θαυμάσιο πράγμα με τη μορφή ενός νοσοκομείου που έβλεπα ποτέ». [1]

Πάντως, λίγους μήνες αργότερα οι ΗΠΑ έμπαιναν στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο και η πλάστιγγα έγειρε υπέρ των συμμάχων.

Βέβαια, πολλές δεκαετίες αργότερα, φάνηκε ότι η γερμανική εκδοχή ήταν η αληθινή:

Ο «Βρετανικός» είχε βυθιστεί ύστερα από πρόσκρουση σε μία από τις 12 νάρκες που είχε ποντίσει, λίγες μέρες νωρίτερα, στον δίαυλο της Κέας το γερμανικό υποβρύχιο U-73, με κυβερνήτη τον Γκούσταβ Σις (Gustav Sieß, 1883-1970), με μεγάλη δράση στο Αιγαίο.

«Το ναυάγιο εντοπίστηκε, για πρώτη φορά, το 1975 από τον Ζακ Κουστό (Jacques Cousteau) και τότε άρχισε ν’ ακούγεται πιο έντονα η θεωρία για βύθιση του πλοίου από νάρκη. Δικός μας στόχος ήταν να προσεγγίσουμε την αιτία βύθισης και να διαπιστώσουμε εάν μετέφερε κρυφά οπλισμό, πράγμα που προβαλλόταν ως δικαιολογία για τον πιθανό τορπιλισμό», εξηγεί ο κ. Σωτηρίου, τεχνικός διευθυντής σε υποβρύχιες έρευνες. Και προσθέτει:

«Κατά την έρευνά μας εντοπίσαμε απομεινάρι από το αγκυροβόλιο του ναρκοπεδίου, γεγονός που ενίσχυσε τη θεωρία για πρόσκρουση σε νάρκη. Επίσης, διαπιστώσαμε ότι το πλοίο δεν είχε οπλισμό, που ενδεχομένως θα δικαιολογούσε τορπιλισμό».

Αντίθετα, ο «Βρετανικός», που είχε μήκος 269 μέτρα, επειδή είχε ναυπηγηθεί ως επιβατηγό υπερωκεάνιο, παρείχε πολλές ανέσεις διαθέτοντας πισίνα, γυμναστήριο, βιβλιοθήκη, καπνιστήριο κ.ά.

Η κατασκευή του άρχισε στις 30 Νοεμβρίου 1911, αλλά μετά το ναυάγιο του «Τιτανικού» τον Απρίλιο του 1912, επανασχεδιάστηκε για να ενσωματώσει τροποποιήσεις ασφαλείας.

Μία από τις σημαντικότερες αλλαγές ήταν η τοποθέτηση μεγάλων γερανών -ή βραχιόνων ασφαλείας- που καθένας κρατούσε έξι σωσίβιες λέμβους. Η χωρητικότητα των λέμβων ξεπερνούσε τα 3.600 άτομα, δηλαδή κάλυπταν πολύ περισσότερα άτομα από τον μέγιστο αριθμό επιβαινόντων στο πλοίο.

Επίσης, αυξήθηκαν σε 17 τα υδατοστεγή διαμερίσματα και ανάμεσά τους υπήρχαν υδατοστεγείς θύρες που έκλειναν από τη «γέφυρα» και επέτρεπαν την απομόνωση των τμημάτων.

Κατά τη στιγμή της καθέλκυσής του περιγράφηκε ως «πλοίο του 20ού αιώνα με κάθε έννοια της λέξης» και «το υψηλότερο επίτευγμα στην πρακτική της ναυπηγικής». [2]

Ο «Βρετανικός» επρόκειτο να ξεκινήσει ταξίδια το 1915. Στο μεταξύ, όμως, ξέσπασε ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, η εκστρατεία της Καλλίπολης πήρε άσχημη τροπή για τους συμμάχους και οι ανάγκες για μεταφορά τραυματιών από τη βαλκανική χερσόνησο αυξήθηκαν.

Ετσι, το πλοίο «επιστρατεύτηκε» ως πλωτό νοσοκομείο και στις 23 Δεκεμβρίου 1915 έκανε το «παρθενικό ταξίδι» από το Λίβερπουλ στη Λήμνο, όπου είχε δημιουργηθεί ένα πρόχειρο στρατιωτικό νοσοκομείο.

Υστερα από σύντομη στάση στη Νάπολη για ανεφοδιασμό κάρβουνου και νερού, ο «Βρετανικός» έφτασε στον Μούδρο, απ’ όπου παρέλαβε περίπου 3.300 τραυματίες, που αποβιβάστηκαν στις 9 Ιανουαρίου 1916 στο Σαουθάμπτον.

Συνολικά, έκανε πέντε ταξίδια μεταφέροντας τραυματίες και στις 12 Νοεμβρίου 1916 αναχώρησε για ένα ακόμα από το Σαουθάμπτον προς τη Λήμνο, που θα ήταν το τελευταίο καθώς η χρήση του ως πλωτού νοσοκομείου είχε κριθεί οικονομικά ασύμφορη.

Κυβερνήτης ήταν ο Τσαρλς Μπάρλετ (Charles Bartlett, 1868-1945), που έχαιρε μεγάλης εκτίμησης στο βρετανικό ναυτικό, και στο πλοίο επέβαιναν 1.066 άτομα, πλήρωμα, ιατρικό και νοσηλευτικό προσωπικό.

Στο μεταξύ, όμως, είχε κάνει την εμφάνισή του στο Αιγαίο το γερμανικό υποβρύχιο U-73, το οποίο ξεκίνησε, στις 7 Οκτωβρίου, την αποστολή του από την Πόλα της Κροατίας.

Πέντε μέρες αργότερα (12.10) εγκατέστησε ένα ναρκοπέδιο στο ακρωτήριο Μαλέας, που εξουδετέρωσαν οι Γάλλοι, και συνέχισε την πορεία του τοποθετώντας ναρκοπέδια στον κόλπο της Θεσσαλονίκης και στον Σαρωνικό, όπου ανέπτυξε και δράση.

Συγκεκριμένα, κοντά στις Φλέβες «χτυπήθηκαν», κατά σειρά, με τορπίλες τα ελληνικά ατμόπλοια «Αγγελική», «Κική Ησαΐα» και «Σπάρτη». Απ’ αυτά βυθίστηκε μόνο το «Κική Ησαΐα» και μέχρι σήμερα δεν έχει βρεθεί το ναυάγιό, του ενώ τα άλλα δύο προσάραξαν στις Φλέβες και διασώθηκαν.

Το μοιραίο λάθος των Γάλλων

Η είδηση του τορπιλισμού του «Αγγελική», που ταξίδευε για Θεσσαλονίκη και σ' αυτό επέβαιναν, μεταξύ άλλων, 6 αξιωματικοί, 12 υπαξιωματικοί και 100 στρατιώτες, εθελοντές της Εθνικής Αμυνας του Βενιζέλου, έγινε γνωστή από τον Γάλλο ναύαρχο Φουρνέ σε δεξίωση στο δημαρχείο του Πειραιά, προκαλώντας την οργή των παρευρισκομένων κατά των Γερμανών.

Τις επόμενες μέρες οι Γάλλοι επέμεναν ότι το πλοίο τορπιλίστηκε από γερμανικό υποβρύχιο, ενώ η γερμανική πρεσβεία διέψευδε «χλιαρά» ανακοινώνοντας πως «πιστεύει ότι δεν πρόκειται περί τορπιλίσεως υπό υποβρυχίου».

Σήμερα, γνωρίζουμε ότι και τα τρία ατμόπλοια τορπιλίστηκαν από γερμανικό υποβρύχιο. Μάλιστα εναντίον του «Αγγελική» που βρισκόταν 3 μίλια ανοιχτά από τις Φλέβες ρίχτηκαν τέσσερις τορπίλες και βρήκε στόχο η τελευταία. [3]

Το μήκους 56,8 μέτρων υποβρύχιο U-73, με 32 μέλη πληρώματος, που έφτανε σε βάθος 50 μέτρων, συνέχιζε την αποστολή του στο Αιγαίο, τοποθετώντας στις 28 Οκτωβρίου ένα νέο ναρκοπέδιο, αυτή τη φορά στον δίαυλο της Κέας.

Σε μία από τις νάρκες προσέκρουσε, στις 14 Νοεμβρίου, το γαλλικό καταδρομικό «Βερντιγκιαλά» (Burdigala), που βυθίστηκε περίπου δύο μίλια νοτιοδυτικά του ακρωτηρίου Αγιος Νικόλαος της Κέας.

Καθώς οι Γάλλοι πίστευαν πως το πλοίο τους είχε τορπιλιστεί δεν ενημέρωσαν τα άλλα πλοία για το ενδεχόμενο ύπαρξης ναρκών.

Ετσι, ο «Βρετανικός» κατευθυνόμενος για τη Λήμνο δεν άλλαξε πορεία και συνέχισε το ταξίδι του πλέοντας προς το ναρκοπέδιο του στενού της Κέας.

Ηταν 8.15 το πρωί της 21ης Νοεμβρίου 1916, όταν το επιβλητικό σκάφος, ενώ βρισκόταν περίπου 2 μίλια ανοιχτά από τις ακτές της Κέας, συγκλονίστηκε από μια ισχυρή έκρηξη στο ύψος της πλώρης.

Ο πλοίαρχος έδωσε εντολή να κατευθυνθεί το πλοίο «πρόσω ολοταχώς» προς την Κέα προκειμένου να προσαράξει για ν’ αποτραπεί η βύθιση.

Δυστυχώς, για κάποιον αδιευκρίνιστο λόγο οι υδατοστεγείς θύρες στα λεβητοστάσια 6 και 5 δεν έκλεισαν ποτέ. Αποτέλεσμα ήταν οι χώροι να κατακλυστούν γρήγορα από νερά και ο «Βρετανικός» να βυθιστεί σε πολύ λιγότερο χρόνο απ’ ό,τι ο «Τιτανικός».

Ο Μπάρλετ κατάλαβε ότι δεν ήταν δυνατό να φτάσει εγκαίρως στην ακτή και περίπου 20 λεπτά της ώρας μετά την έκρηξη διέταξε εγκατάλειψη.

Ωστόσο, λίγο νωρίτερα, δύο βάρκες, με περίπου 30 άτομα, χωρίς να έχει δοθεί άδεια, καθελκύστηκαν. Οι έλικες βρίσκονταν, όμως, ακόμα σε κίνηση και η δίνη που σχημάτιζαν τράβηξε τις βάρκες, οι οποίες τσακίστηκαν. Αυτά τα 30 άτομα ήταν όσοι χάθηκαν στο ναυάγιο. Ολοι οι άλλοι (1.036) διασώθηκαν μπαίνοντας σε βάρκες και κάποιοι τελευταίοι πέφτοντας από το κατάστρωμα στη θάλασσα καθώς το πλοίο είχε αρχίσει να βυθίζεται.

Τις φρικτές στιγμές περιέγραψε στα απομνημονεύματά της η Βάιολετ Τζέσοπ (Violet Jessop), μια Αγγλο-ιρλανδή νοσοκόμα που διασώθηκε από τα ναυάγια του «Τιτανικού» και του «Βρετανικού», γράφοντας: «Γύρισα για να δω τον λόγο για αυτή την έξοδο (εν. από το πλοίο), και, για τη φρίκη μου, είδα τις τεράστιες προπέλες του "Βρετανικού" να αναδεύουν και να μαζεύουν τα πάντα κοντά τους - οι άντρες, τα σκάφη και όλα ήταν μόνο μια φρικτή δίνη».

 

Σε λιγότερο από 55 λεπτά της ώρας ο «Βρετανικός» είχε χαθεί από την επιφάνεια. Ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο για τον περιορισμό του αριθμού των θυμάτων έπαιξαν τα εξής γεγονότα:

1. Οι μηχανικοί παρέμειναν στις θέσεις τους διατηρώντας σε λειτουργία τις ηλεκτρογεννήτριες και έφυγαν τελευταία στιγμή από τη σκάλα ασφαλείας που οδηγούσε στο τέταρτο φουγάρο. Ετσι, το πλοίο είχε διαρκώς ηλεκτρικό ρεύμα και ο ασυρματιστής πρόλαβε να εκπέμψει σήμα κινδύνου ζητώντας βοήθεια. [4]

2. Κατέβηκαν σωσίβιες λέμβοι, επαρκείς για όλους τους επιβαίνοντες, σε αντίθεση με τον «Τιτανικό», όπου οι βάρκες δεν επαρκούσαν.

3. Η βοήθεια από παραπλέοντα σκάφη και δύο αγγλικά αντιτορπιλικά έφτασε πολύ σύντομα.

4. Η θερμοκρασία του νερού της θάλασσας ήταν πολύ υψηλότερη συγκριτικά με τα νερά που βυθίστηκε ο «Τιτανικός».

Από τα θύματα του ναυαγίου ανασύρθηκαν οι σοροί μόνο πέντε ατόμων, που ετάφησαν στο Νεκροταφείο του Πειραιά.

Το ναυάγιο του πλοίου έμενε… ξεχασμένο στον βυθό μέχρι το 1975, οπότε ανακαλύφθηκε από τον Γάλλο εξερευνητή του ωκεανού, Ζακ Κουστό. Οπως είχε διαπιστωθεί, το πλοίο είναι ξαπλωμένο στη δεξιά πλευρά του. Ηταν ανέπαφο εκτός από μια μεγάλη τρύπα στην πλώρη του.

Η επόμενη ερευνητική αποστολή έγινε το 1997 και όπως έχει φανεί, «το ναυάγιο είναι ακέραιο, πράγμα σημαντικό για την κατάσταση του πλοίου ως μνημείου», εξηγεί ο Αλέξανδρος Σωτηρίου, που έχει ιδρύσει την αστική μη κερδοσκοπική εταιρεία «ΙΡΙΣ», με αντικείμενο την προβολή του υποθαλάσσιου πολιτιστικού πλούτου. Και προσθέτει:

«Η εικόνα του είναι ότι μπορεί να διατηρηθεί ως έχει για άλλα 100 και πλέον χρόνια. Αντίθετα, το ναυάγιο του "Τιτανικού" έχει υποστεί πολύ μεγάλη διάβρωση και σταδιακά διαλύεται, με αποτέλεσμα να εκτιμάται με μεγάλη βεβαιότητα ότι σε 20- 30 χρόνια δεν θα έχει απομείνει τίποτα».

● Οι υποβρύχιες φωτογραφίες μάς παραχωρήθηκαν από τον Αλέξανδρο Σωτηρίου

Πηγές:
(1) Εγγραφα σχετικά με τις εξωτερικές σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών, The Lansing Papers, 1914-1920, τόμος Ι, 811.00 / 18 1/2.
(2) Εφημερίδα «Sun», φ. 19.5.2018.
(3) Χρήστος Ε. Ντούνης «Τα ναυάγια στις ελληνικές θάλασσες», Τόμος Α’, εκδόσεις Finatec.
(4) Εφημερίδες «Αθήναι» και «Εμπρός» φ. 9.11.1916.

 
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οταν στην ακτοπλοΐα έγινε της... Πόπης
Σε ένα ασυνήθιστο ναυάγιο το βράδυ της 27ης Νοεμβρίου 1934, σε μια νησίδα λιγότερο από ένα μίλι από τη Βουλιαγμένη, και σε καλοκαιρία, αποτυπώνεται η εικόνα της ακτοπλοΐας την περίοδο του Mεσοπολέμου.
Οταν στην ακτοπλοΐα έγινε της... Πόπης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Ζέπελιν στη Θεσσαλονίκη
Στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο το Μακεδονικό Μέτωπο είχε μεγάλη σημασία για τις Μεγάλες Δυνάμεις. Αν και η Ελλάδα δεν είχε μπει στον πόλεμο, η Θεσσαλονίκη είχε γίνει στόχος γερμανικών επιθέσεων. Ετσι την 1η...
Το Ζέπελιν στη Θεσσαλονίκη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο τορπιλισμός του «Λουζιτάνια»: Οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο
Στο βυθό του Ατλαντικού ωκεανού, στο ναυάγιο του υπερωκεάνιου «Λουζιτάνια», παραμένουν, εδώ και ένα αιώνα, κρυμμένα τα μυστικά της πολύνεκρης τραγωδίας, που άλλαξε τη ροή του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Είναι...
Ο τορπιλισμός του «Λουζιτάνια»: Οι ΗΠΑ μπαίνουν στον πόλεμο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η τραγωδία στη Φαλκονέρα: Τα ντοκουμέντα ενός εγκλήματος
Το ναυάγιο του «Ηράκλειον», που έγινε τα ξημερώματα της 8ης Δεκεμβρίου 1966, στοίχισε τη ζωή σε 241 ανθρώπους. Φέτος, συμπληρώνονται 50 χρόνια από την τραγωδία και η «Εφ.Συν.» κάνει μια μεγάλη ιστορική...
Η τραγωδία στη Φαλκονέρα: Τα ντοκουμέντα ενός εγκλήματος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας Τιτανικός στον Σαρωνικό με τη σφραγίδα του Χίτλερ
Το πιο πολύνεκρο ναυάγιο στην ιστορία της ανθρωπότητας εως το 1987, με 4.073 νεκρούς, προκάλεσαν ο Αδόλφος Χίτλερ και η συμμορία του. Η ασύλληπτου μεγέθους ναυτική τραγωδία σημειώθηκε τη μαύρη νύχτα της 12ης...
Ενας Τιτανικός στον Σαρωνικό με τη σφραγίδα του Χίτλερ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η χολέρα του 1854: Χιλιάδες νεκροί, πανικός φυγή και αισχροκέρδεια
Η Αθήνα και ο Πειραιάς σε καραντίνα. Τα καταστήματα κλειστά και οι δρόμοι άδειοι. Εικόνες των ημερών, που έρχονται και από το πολύ μακρινό παρελθόν, όταν μια άλλη θανατηφόρα επιδημία είχε ενσκήψει στο...
Η χολέρα του 1854: Χιλιάδες νεκροί, πανικός φυγή και αισχροκέρδεια

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας