Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Εσωσαν τους κλασικούς με κίνδυνο της ζωής τους

Σελίδα του φημισμένου κώδικα Par. gr. 1807, με την αρχή του διαλόγου της Πολιτείας του Πλάτωνα όπου ο τίτλος στον πληθυντικό (ΠΟΛΙΤΕΙΑΙ) ενισχύει την υπόθεση του Westerink, σύμφωνα με την οποία ο συγκεκριμένος κώδικας βασίζεται στην αλεξανδρινή χειρόγραφη παράδοση

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Εσωσαν τους κλασικούς με κίνδυνο της ζωής τους

  • A-
  • A+

Η επιστήμη της Βυζαντινής Κωδικολογίας, επικεντρωμένη στη μελέτη των χιλιάδων χειρογράφων της εξεταζόμενης εποχής, έχει αρχίσει να ανασυνθέτει, σε κάποιο βαθμό, την ιστορία της μετάδοσης και διάσωσης ενός μέρους των αρχαίων κειμένων διαμέσου της αντιγραφής αυτών.

Τα αρχαία ρολά των παπύρων και οι παπυρικοί κώδικες (όπως ονομάζονται τα χειρόγραφα με τη γνωστή σε εμάς μορφή του βιβλίου) της ύστερης αρχαιότητας, γραμμένοι συνήθως μόνο στην μπροστινή τους όψη με κεφαλαία γράμματα (και ως επί το πλείστον χωρίς κενό μεταξύ των λέξεων) έδωσαν σταδιακά τη θέση τους σε κώδικες από περγαμηνή όπου η γραφή κάλυπτε και τις δύο όψεις των σελίδων του πολύτιμου αυτού υλικού.

Δυστυχώς το μεγαλύτερο μέρος της κλασικής και ελληνιστικής φιλολογίας δεν κατάφερε να επιβιώσει της βίαιης επιβολής του χριστιανισμού και των βαρβαρικών επιδρομών. Το κλείσιμο της νεοπλατωνικής Ακαδημίας, το 529, καθώς και όλων των υφιστάμενων φιλοσοφικών σχολών, οι διώξεις εναντίον των Eλλήνων γραμματικών το 546, το κάψιμο των παγανιστικών βιβλίων το 562, καθώς και η παρακμή της αστικής ζωής θα δρομολογήσουν την πιο σκοτεινή περίοδο του ελληνικού πολιτισμού που θα διαρκέσει δυόμισι αιώνες. Ευτυχώς στην Αλεξάνδρεια οι σπουδές δεν σταμάτησαν πριν από τον έβδομο αιώνα, ευνοώντας τη διατήρηση των βιβλιοθηκών και των συλλογών αυτών που σύντομα προσέλκυσαν το ενδιαφέρον Σύρων και Αράβων.

Με την αναγέννηση του βυζαντινού πολιτισμού, μεταξύ ογδόου και ενάτου αιώνα, θα αρχίσει η αντιγραφή των αρχαίων κειμένων που επέζησαν από την πάροδο των σκοτεινών αιώνων. Δυστυχώς η ιστορία αυτών των νέων βυζαντινών κωδίκων θα δοκιμαστεί από τη δραματική και βίαιη πτώση του Βυζαντίου. Είτε κλεμμένοι ή φυγαδευμένοι, είτε ξεπουλημένοι από τα μοναστήρια, οι βυζαντινοί κώδικες θα διασπαρούν στις ευρωπαϊκές βιβλιοθήκες όπου, με το πέρασμα του χρόνου, θα γίνουν αντικείμενο μελέτης των μοντέρνων επιστημών της φιλολογίας, της παλαιογραφίας και της κωδικολογίας.

Ενα από τα πιο ενδιαφέροντα και μυστηριώδη θέματα της βυζαντινής κωδικολογίας δεν είναι άλλο από την ανώνυμη προέλευση και κατοχή της λεγόμενης Φιλοσοφικής Συλλογής. Χάρη στις κοπιώδεις προσπάθειες και την παρατηρητικότητα μελετητών από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα γνωρίζουμε ότι τουλάχιστον 17 χειρόγραφα που περιέχουν κυρίως έργα του Πλάτωνα και των νεοπλατωνικών φιλοσόφων, αλλά και έργα ιστορικού και επιστημονικού ενδιαφέροντος, γράφτηκαν από μια ομάδα οχτώ γραφέων εκ των οποίων ο ένας φαίνεται να είναι επικεφαλής αυτών.

Η ιστορία της επισήμανσης αυτών είναι πολύ ενδιαφέρουσα και χρονοβόρα ξεκινώντας από τον 19ο αιώνα όταν ο φιλόλογος Charles Graux αναγνώρισε ότι κάποιοι κώδικες και συγκεκριμένα ο Par. gr. 1807, ο Palat. gr. 398 και ο Marc. gr. 246 που φυλάσσονται στο Παρίσι, τη Χαϊδελβέργη και τη Βενετία αντίστοιχα είναι γραμμένοι από το ίδιο χέρι. Στη συνέχεια οι μελετητές Bruns και Dübner θα παρατηρήσουν ομοιότητες με άλλους κώδικες, ενώ ο γνωστότερος μελετητής της λεγόμενης πλέον φιλοσοφικής συλλογής, ο Thomas W. Allen, θα δηλώσει ότι οι αντιγραφείς ήταν πέντε. Η μικρογράμματη γραφή αυτών χαρακτηρίζεται από τετραγωνισμένα γράμματα με πνεύματα οριζόντια που πετάνε σαν βέλη πάνω από τις λέξεις, όπως περιέγραψε γλαφυρά ο T. W. Allen ενώ εντυπωσιάζει η πλήρης απουσία των υπογραφών των αντιγραφέων.

Η παραγωγή των εν λόγω βιβλίων συμπίπτει χρονικά με τον λεγόμενο πρώτο βυζαντινό ουμανισμό, ο οποίος θα επιδείξει ενδιαφέρον προς την κοσμική παιδεία, δηλαδή την παγανιστική, την οποία με κάθε προσπάθεια η χριστιανική ηγεμονία προσπαθούσε να κρατήσει «εκτός των τειχών». Με τον ελληνικό πολιτισμό να θεωρείται πορνικός και αιρετικός, η ενασχόληση με τη θύραθεν παιδεία ήταν επικίνδυνη. Η πλήρης απουσία υπογραφών αποτελεί για τους περισσότερους μελετητές ένδειξη ότι το περιβάλλον που επικεντρώθηκε στη σπουδή του Πλάτωνα και των Νεοπλατωνικών φιλοσόφων κινδύνευε πρώτα από όλα και από τους χριστιανούς λογίους της εποχής, όπως για παράδειγμα τον επίσκοπο Καισαρείας Αρέθα. Ο προαναφερόμενος λόγιος όπως και ο πατριάρχης Φώτιος είχαν χρηματοδοτήσει την αντιγραφή αρχαίων κειμένων και κατείχαν θαυμαστές βιβλιοθήκες συμβάλλοντας στη διάσωση πολλών έργων. Η πλήρης ανωνυμία όμως των χειρογράφων της λεγόμενης φιλοσοφικής συλλογής και η εχθρότητα λογίων όπως αυτή του Αρέθα ως προς τα μέλη της σχολής της Μαγναύρας όπου δίδασκε ο Λέων ο Ελληνας καταστεί λιγότερη πιθανή την παραγγελία και κατοχή αυτής της φιλοσοφικής συλλογής από λογίους που διέπονταν από ανθελληνικά αισθήματα λόγω χριστιανικού δόγματος.

Αυτή η υπόθεση ενισχύεται από την απουσία, από τα εν λόγω χειρόγραφα, της Περί της κατά Πλάτωνα Θεολογίας του Πρόκλου που ήταν διαδεδομένη στους χριστιανούς κατόχους των έργων του Πλάτωνα.

Αντιθέτως -σε περίπτωση πάντα που οι κώδικες αυτοί δεν αποτελούν έργο αντιγραφέων και λογίων που τα ονόματά τους έπεσαν δυστυχώς στη λήθη της Ιστορίας- οι μελετητές θεωρούν ως πιο πιθανή, αλλά πάντα απλώς υποθετική, την καταγωγή της φιλοσοφικής συλλογής από το περιβάλλον της σχολής της Μαγναύρας στην Κωνσταντινούπολη. Οργανωμένη το 855/6 από τον Καίσαρα Βάρδα με διευθυντή τον Λέοντα τον Φιλόσοφο (ο Ελληνας) ο οποίος είχε για μαθητή τον Λέοντα τον Χοιροσφάκτη που στη συνέχεια θα εξοριστεί λόγω του ενδιαφέροντος που έτρεφε για τη θύραθεν παιδεία και για το γεγονός ότι κρυφά, ενώ προσποιούνταν ότι ήταν χριστιανός, ένιωθε Ελληνας.

Το συναρπαστικό βιβλίο του Σινιόσογλου για την ταραγμένη πορεία των πλατωνικών σπουδών στα χρόνια του Βυζαντίου μάς υποδεικνύει τους κινδύνους και τις κατηγορίες που αντιμετώπισε ο Λέων ο Χοιροσφάκτης. Ουδεμία αμφιβολία θα πρέπει να υπάρχει ότι ακόμη και στην περίπτωση που η φιλοσοφική συλλογή δεν προέρχεται από την παραπάνω σχολή οι αντιγραφείς και οι μελετητές αυτής εν δυνάμει μπορεί να διέτρεξαν κινδύνους όπως τύφλωση, εξορία και θάνατο.

Εντυπωσιακό ζήτημα είναι το ότι διάφορα στοιχεία συνηγορούν στην πιθανή οργάνωση ενός «σαφάρι» στις πόλεις και τα μοναστήρια της Ανατολικής Μεσογείου για τη συγκέντρωση των έργων των νεοπλατωνικών φιλοσόφων και άλλων παρεμφερών κειμένων που εμπεριέχονται στα χειρόγραφα της συλλογής.

Οπως υποστηρίζουν οι ερευνητές Westerink και Cavallo υπάρχουν ενδείξεις της καταγωγής κάποιων από των έργων της συλλογής από βιβλιοθήκες της Αλεξάνδρειας και της Αθήνας. Δεν θα ήταν υπερβολή να φανταστούμε τα έργα του Δαμάσκιου, του τελευταίου σχολάρχη της Νεοπλατωνικής Ακαδημίας της Αθήνας, καταχωνιασμένα σε κάποια κρύπτη ενός κτιρίου της παρηκμασμένης αττικής πόλης με τα θαυμαστά αρχιτεκτονικά λείψανα του παρελθόντος. Πιθανόν τα Σχόλια του Ολυμπιόδωρου στους πλατωνικούς διαλόγους Γοργία, Αλκιβιάδη Πρώτο και Φαίδωνα να προέρχονται από την Αλεξάνδρεια, ενώ τα υπομνήματα του Σιμπλίκιου στα έργα του Αριστοτέλη να βρέθηκαν κάπου στη Μεσοποταμία, στη Συρία ή στη Μικρά Ασία, όπου και θα τα έγραψε μετά το κλείσιμο της σχολής της Αθήνας, το 529, και την παραμονή του στην αυλή του βασιλιά Χοσρόη Α' της Περσίας που τερμάτισε λίγο μετά το 532.

Με μερικά από τα χειρόγραφα της συλλογής να αποτελούν τις μοναδικές σωζόμενες μαρτυρίες έργων του Δαμάσκιου και του Πρόκλου, κορυφαίο χειρόγραφο αποτελεί ο πιο παλιός σωζόμενος δεύτερος τόμος των απάντων του Πλάτωνα γραμμένος από τον επικεφαλής αντιγραφέα και φιλόλογο τον λεγόμενο Αντιγραφέα Α' (σύμφωνα με την αναλυτική ταξινόμηση και παρουσίαση της ερευνήτριας Perria). Ο Par. gr. 1807, που φυλάσσεται στο Παρίσι, περιέχει τους διαλόγους 29 με 64 (το κάθε βιβλίο της Πολιτείας και των Νόμων του Πλάτωνα μετρούνται ξεχωριστά) και αποτελείται από 344 φύλλα από περγαμηνή πλάτους 25,5 εκατοστών και ύψους 35.

Τα χειρόγραφα της φιλοσοφικής συλλογής αποτελούν μια μοναδική μαρτυρία τής εν μέρει συνεχιζόμενης, αλλά και εν μέρει διακοπτόμενης ελληνικής ιστορίας που στην ύστερη αρχαιότητα βασίστηκε στην αγάπη των ελληνοποιημένων Σύρων και άλλων ξένων της Μέσης Ανατολής που μετανάστευσαν στη μισοκατεστραμμένη Αθήνα, συμβάλλοντας στην οργάνωση και την ανάδειξη της Νεοπλατωνικής Σχολής των Αθηνών και στην επιμέλεια των λειψάνων της κλασικής και ελληνιστικής πολιτιστικής κληρονομιάς. Η αντιγραφή των αρχαίων κειμένων που συντελέστηκε κατά τους βυζαντινούς χρόνους περιπλέκει συναρπαστικά την ιστορικά τεκμηριωμένη ανθελληνική ελληνοφωνία των Ρωμιών στη ταραγμένη και συχνά σεμνότυφη σχέση τους με την πολύπλευρη πολιτιστική ταυτότητά τους.

*Εχει σπουδάσει Γλυπτική και Φιλοσοφία και κατέχει μεταπτυχιακό στις Εικαστικές Τέχνες και Τεχνικές του Θεάματος. Εχει υπάρξει συνιδρυτής της γκαλερί Akneos στη Νάπολη, όπου ζει από το 1999, και είναι μέλος της επιμελητικής ομάδας της Σκλήθρας. Τα τελευταία τρία χρόνια για τις ανάγκες ενός μεταπτυχιακού στην αρχαία φιλοσοφία ασχολείται με τη σύνταξη ενός νέου ιστορικού, ποιητικού και φιλοσοφικού ερμηνευτικού παραδείγματος του πλατωνικού Μένωνα.


 

 


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ερωτεύτηκα το αρχαίο ελληνικό ήθος»
Ο ιστορικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Γουόργουικ, Τζέιμς Ντάβιντσον, δηλώνει «ερωτευμένος» με το αρχαίο ελληνικό πνεύμα και όλες του οι μελέτες είναι πάνω σ' αυτό. Η πρόσφατη, που μόλις κυκλοφόρησε...
«Ερωτεύτηκα το αρχαίο ελληνικό ήθος»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Και οι αρχαίοι το... έτσουζαν
Τα αμπελοτόπια και η οινοπαραγωγή στον ελλαδικό χώρο είναι μέρος της Ιστορίας, της κουλτούρας και του πολιτισμού, με την ιστορία του ελληνικού κρασιού να εκτείνεται από τον 7ο π.Χ. αιώνα μέχρι σήμερα.
Και οι αρχαίοι το... έτσουζαν
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το άγνωστο κάστρο της Δυτικής Αττικής
Κατηφορίζοντας από το όρος Κιθαιρώνα, τόπο φιλοξενίας των Ερινύων, το αττικό τοπίο σε αιχμαλωτίζει. Προορισμός, το Πόρτο Γερμενό και το αρχαίο κάστρο του. Σε μικρή απόσταση από τον γιαλό, βρίσκεται το Φρούριο...
Το άγνωστο κάστρο της Δυτικής Αττικής
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Της Αλλοπάρ*
Η αγέλη μας, κυρίες και κύριοι, κρατάει από πολύ παλιά, απ' τα χρόνια της Μάχης του Μαραθώνα - και ειδικά από κάποιους ηρωικούς σκύλους που πολέμησαν στο πλευρό του Μιλτιάδη και των Αθηναίων.
Της Αλλοπάρ*
ΕΜΕΙΣ ΚΙ ΑΥΤΑ
Της Αλλοπάρ*
Σαν κάτι να ξέχασαν οι διοργανωτές των εκδηλώσεων (δηλαδή το Ιδρυμα Μαριάννας Βαρδινογιάννη) με τίτλο «Θερμοπύλες-Σαλαμίνα». Είναι ότι οι λεγόμενοι Μηδικοί Πόλεμοι είχαν κι άλλους δύο ιστορικούς σταθμούς.
Της Αλλοπάρ*
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ξενάγηση στη βυθισμένη πόλη
Πολλές είναι οι δραστηριότητες στις οποίες θα συμμετάσχουν οι επισκέπτες στο τριήμερο εορτασμού/ εκδηλώσεων για τον αρχαίο βυθισμένο οικισμό Παυλοπέτρι της Λακωνίας, που διοργανώνονται για τέταρτη συνεχή...
Ξενάγηση στη βυθισμένη πόλη

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας