Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Kρατικός παρεμβατισμός, τοπικά και εναλλακτικά ΜΜΕ
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Kρατικός παρεμβατισμός, τοπικά και εναλλακτικά ΜΜΕ

  • A-
  • A+

H θεαματική επέκταση των νέων τεχνολογιών, των διαδικτυακών μέσων και των κοινωνικών δικτύων αναμφίβολα οδηγεί σε μια ριζική αναδιάταξη του χώρου της επικοινωνίας και της ενημέρωσης. Ιδιαίτερα στην Ελλάδα, εξαιτίας μιας σειράς ιστορικών παραγόντων αλλά και της πολυετούς, πλέον, οικονομικής ύφεσης και υπαγωγής στις μνημονιακές πολιτικές, ο μετασχηματισμός αυτός λαμβάνει δραματικές διαστάσεις, με κύρια χαρακτηριστικά τη συρρίκνωση της κυκλοφορίας των πανελλαδικών εφημερίδων, τη μείωση της απήχησης των ραδιοτηλεοπτικών ΜΜΕ στο ευρύτερο κοινό, το κλείσιμο δεκάδων Μέσων και τις σημαντικές απώλειες θέσεων εργασίας.

Η εμφάνιση ισχυρών τάσεων συγκέντρωσης στον χώρο της ενημέρωσης εξακολουθεί να υφίσταται και στο νέο, υπό διαμόρφωση, περιβάλλον. Η ελευθερία του Τύπου διεμβολίζεται από τον σχηματισμό ολιγοπωλίων, γεγονός το οποίο δεν περιορίζει αλλά αντιθέτως αυξάνει τις πιέσεις στη λειτουργία του δημοσιογραφικού επαγγέλματος, στην ελεύθερη έκφραση, στη διάδοση ιδεών, σκέψεων και απόψεων. Επισημαίνεται ότι η ελευθερία του Τύπου, σε ολόκληρη σχεδόν την Ευρώπη, αποτέλεσε μια θεμελιώδη αρχή πάνω στην οποία στηρίχθηκε ολόκληρη η μετάβαση από τις απολυταρχικές μορφές διακυβέρνησης στην αστική δημοκρατία. Τούτο διότι με τον τρόπο αυτό διασφαλιζόταν ο πλουραλισμός και η ίδια η δημοκρατία. Στην Ελλάδα εισήχθη ως άρθρο στα πρώτα ελληνικά Συντάγματα, υπενθυμίζοντας βέβαια ότι ο «συνταγματισμός» αποτέλεσε την ιδεολογία της ελληνικής αστικής τάξης όχι μόνο κατά τη φάση ολοκλήρωσης του σύγχρονου ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού και της συγκρότησης του νεοελληνικού κράτους αλλά και αργότερα. Συνεπώς, το θέμα της ελευθερίας του Τύπου αποτέλεσε ιδεολογικό πυρήνα της συναίνεσης των εγχώριων πολιτικών και οικονομικών ελίτ. Αλλωστε σε όλα τα «κινήματα» αστικοδημοκρατικής ολοκλήρωσης, έως και το 1909, ο Τύπος όχι μόνο συμμετείχε ενεργά αλλά είχε πρωταγωνιστικό ρόλο (Σκαμνάκης, 2018).

Η άποψη ότι η εμφάνιση των κοινωνικών δικτύων και ο πολλαπλασιασμός των διαδικτυακών Μέσων θα δημιουργήσει έναν νέο πλουραλισμό στην ενημέρωση μάλλον στερείται σοβαρής επιστημολογικής βάσης. Αν εξαιρέσουμε τις σχετικές δυνατότητες ανάδρασης που πράγματι δίνουν τα νέα Μέσα αλλά και τη δυνατότητα να λειτουργήσουν, κάτω από ορισμένες συνθήκες, επικουρικά στις προσπάθειες λαϊκής κινητοποίησης, η δύναμη και η εξουσία αυτών που ελέγχουν τους αναδυόμενους πληροφοριακούς μηχανισμούς θα παραμείνουν κυρίαρχες και στο νέο περιβάλλον.

Τοπικά και εναλλακτικά Μέσα

Το γεγονός ότι ταυτόχρονα λειτουργούν σε διεθνές και εθνικό επίπεδο πολλές μικρές διαφοροποιημένες αγορές Μέσων δεν μεταβάλλει τους όρους της συγκέντρωσης και του ελέγχου. Είναι, όμως, εξαιρετικά ενδιαφέρουσα η ύπαρξη τοπικών, συνεργατικών και εναλλακτικών μέσων ενημέρωσης, τα οποία μπορούν να συμβάλουν σημαντικά σε μια καλύτερη ενημέρωση και πολιτισμική δραστηριότητα, η οποία με τη σειρά της μπορεί να στηρίξει τη συγκρότηση τοπικών κινημάτων υπεράσπισης του δημόσιου συμφέροντος. Σε μία από τις πρώιμες μελέτες για τις κοινοτικές εφημερίδες στις ΗΠΑ επισημάνθηκε ότι αυτές έτειναν, κάτω από την πίεση των κυρίαρχων εθνικών Μέσων, περισσότερο να αναπτύσσονται παρά να παρακμάζουν και ως εκ τούτου αντί να έχουν έναν αρνητικό ρόλο, συχνά η συμβολή τους ήταν θετική στη διατήρηση των πολιτισμικών στοιχείων των τοπικών κοινοτήτων (Janowitz, 1967). Το συμπέρασμα αυτό επιβεβαιώνεται και από άλλες πρόσφατες μελέτες, πάντα λαμβανομένων υπόψη των σημαντικών αλλαγών που έχουν προκύψει τα τελευταία χρόνια.

Είναι αλήθεια, ωστόσο, ότι σχεδόν οι περισσότερες εφημερίδες στην Ελλάδα, συμπεριλαμβανομένων και των τοπικών, είχαν ανέκαθεν έναν κομματικό προσανατολισμό ή εμπλέκονταν στα πελατειακά δίκτυα των τοπικών παραγόντων ή στην καλύτερη περίπτωση διατηρούσαν κάποιες πολιτικές προτιμήσεις (Δεμερτζής-Σκαμνάκης, 2000). Αλλωστε ούτε ουδέτερα ΜΜΕ ούτε αντικειμενική δημοσιογραφία υπήρξαν ποτέ. Αυτό είναι ένας μύθος, ένα ιδεολόγημα που προέκυψε κατά τη φάση της μετάβασης από τον κομματικό στον εμπορικό Τύπο προς τα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, με επίκεντρο τις ΗΠΑ και τη Μεγάλη Βρετανία. Σταδιακά το μοντέλο αυτό εισήχθη και έγινε κυρίαρχο και στην Ευρώπη.

Ο τοπικός Τύπος στην Ελλάδα τη δεκαετία του '90 γνώρισε μια σημαντική άνοδο και μετατράπηκε από συνώνυμο της καθυστέρησης και της υπανάπτυξης της ελληνικής περιφέρειας των δεκαετιών του '50 και '60 σε έναν ιδιαίτερα δυναμικό επικοινωνιακό χώρο έκφρασης των τοπικών κοινοτήτων, της ελεύθερης διακίνησης ιδεών και της δημόσιας σφαίρας, χαρακτηριστικά τα οποία εντοπίζονται και σε άλλες χώρες της Ευρώπης. Ωστόσο επειδή η περιφερειακή ανάπτυξη στην Ελλάδα ήταν και εξακολουθεί να είναι ανισομερής, η διαμόρφωση του τοπικού Τύπου εμπεριείχε όλα αυτά τα στοιχεία των ανισοτήτων που εμφανίζονται στο εσωτερικό της ελληνικής περιφέρειας. Παρουσιάζονται δηλαδή, από περιοχή σε περιοχή, εξαιρετικά ανομοιογενή χαρακτηριστικά ως προς την ποιότητα, την απήχηση των έντυπων Μέσων στην τοπική κοινωνία και των κανόνων δημοσιογραφικής δεοντολογίας. Μια σημαντική, επίσης, διαφορά του τοπικού Τύπου στην Ελλάδα σε σχέση με άλλες χώρες της Ευρώπης είναι ότι στο σύνολό του αποτελείται από μικρές ατομικές και οικογενειακές επιχειρήσεις και όχι εφημερίδες οι οποίες είναι μέρος μεγάλων επιχειρηματικών εκδοτικών αλυσίδων, όπως για παράδειγμα στη Μεγάλη Βρετανία και τη Γερμανία. Είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό γνώρισμα το οποίο όχι μόνο πρέπει να επισημανθεί αλλά και να ληφθεί σοβαρά υπόψη ως ένα σημαντικό στοιχείο που ενισχύει την πολυφωνία και την ελεύθερη διακίνηση ιδεών.

Δημόσιες ενισχύσεις που προάγουν την πολυφωνία

Ενα σημαντικό ζήτημα είναι ο ρυθμιστικός ρόλος που μπορεί να έχει το κράτος στη διασφάλιση της πολυφωνίας και της δημοκρατίας. Αυτό επιτυγχάνεται διαμέσου ενός συστήματος άμεσων ή έμμεσων δημόσιων ενισχύσεων που έχουν θεσμοθετηθεί στις περισσότερες χώρες της Ευρώπης, αν και τα τελευταία χρόνια, το σύστημα αυτό βρίσκεται κάτω από ισχυρές πιέσεις εξαιτίας της κυριαρχίας των νεοφιλελεύθερων απόψεων που επιδιώκουν τον περιορισμό του κοινωνικού κράτους προς όφελος των αγορών και την ενθάρρυνση της δημιουργίας μεγάλων μιντιακών ομίλων. Πρόκειται για ένα είδος κρατικής παρέμβασης θετικού χαρακτήρα, αν και βεβαίως το ζήτημα της δημόσιας ενίσχυσης των έντυπων Μέσων είναι ένα θέμα το οποίο μπορεί να συμβάλει, ειδικά σε πολιτικά συστήματα ημικοινοβουλευτικής δημοκρατίας και κοινωνίες με ισχυρές πελατειακές σχέσεις, στην ανάπτυξη σχέσεων αλληλεξάρτησης με τις πολιτικές ελίτ και να ενθαρρύνει και να συνεπικουρήσει σε μορφές έμμεσης και άμεσης λογοκρισίας (Λέανδρος, 1992).

Σχετικές έρευνες σε χώρες της Ευρώπης έχουν διαπιστώσει ότι δεν υπάρχει ένα ενιαίο μοντέλο κρατικής υποστήριξης και ότι το σύστημα διαφέρει από χώρα σε χώρα. Σε όλες τις περιπτώσεις ωστόσο, η ύπαρξη κρατικών ενισχύσεων προϋποθέτει συγκεκριμένα κριτήρια τα οποία συνήθως σχετίζονται με τον δημοσιογραφικό χαρακτήρα του εντύπου, τον αριθμό των εργαζομένων, την οικονομική κατάσταση και την ευρύτερη απήχηση του εντύπου στο αναγνωστικό κοινό. Γενικά μιλώντας μπορούμε να διακρίνουμε δύο τύπους κρατικών ενισχύσεων για τις εφημερίδες στην Ευρώπη. Την άμεση ενίσχυση, που συνήθως παίρνει τη μορφή απευθείας μεταφοράς χρημάτων προς τα έντυπα προκειμένου να καλυφθούν λειτουργικά έξοδα, και την έμμεση, η οποία δεν επιδρά στον ισολογισμό τους αλλά τα ενισχύει με τη μορφή ατελειών, εκπτώσεων, κρατικών δημοσιεύσεων και μειωμένων φορολογικών συντελεστών (Papathanasopoulos, 2013).

Στη Γαλλία οι άμεσες και έμμεσες ενισχύσεις ξεπερνούν το 1 δισ. ευρώ, ενώ στην Ιταλία οι άμεσες ενισχύσεις έφτασαν το 2015 τα 42 εκατομμύρια ευρώ, χωρίς σε αυτές να συμπεριλαμβάνονται οι έμμεσες ενισχύσεις που αφορούν τη διακίνηση, τις κρατικές δημοσιεύσεις, τους μειωμένους φορολογικούς συντελεστές κ.ά. Στην Αυστρία υπάρχει ειδικό όργανο, το KommAustria, στο οποίο έχει συσταθεί ένα ειδικό συμβούλιο, το Press Subsidies Committee, που καθορίζει τις δημόσιες ενισχύσεις προς τις διάφορες εφημερίδες. Κάτι αντίστοιχο υπάρχει και στη Σουηδία. Το Media Subsidies Council αποφασίζει για τις άμεσες ενισχύσεις σε διάφορα έντυπα. Στην Ολλανδία η κυβέρνηση ενισχύει τις εφημερίδες διαμέσου του Journalism Promotion Fund. Στην πραγματικότητα δεν υπάρχει χώρα στην Ευρώπη που να μην έχει αναπτύξει κάποια μορφή άμεσης ή έμμεσης ενίσχυσης προς τις εφημερίδες και ειδικά τις τοπικές.

Στην Ελλάδα οι πρώτες μορφές δημόσιας ενίσχυσης για τον Τύπο εμφανίστηκαν πριν ακόμα τη συγκρότηση του σύγχρονου ελληνικού κράτους, όταν η Διοίκηση χρηματοδοτούσε τις εφημερίδες της επαναστατικής περιόδου προκειμένου να δημοσιεύονται οι ανακοινώσεις της, ενώ τον Μάρτιο του 1860 με τον Νόμο περί γραμματοσήμου εισάγεται η ταχυδρομική ατέλεια με μείωση 50% για όλες τις εφημερίδες (Σκαμνάκης, 2018). Μερικά χρόνια αργότερα θα εισαχθεί και η ατέλεια δημοσιογραφικού χάρτου, ενώ άλλες νομοθετικές πρωτοβουλίες για έμμεσες κυρίως ενισχύσεις εισάγονται έκτοτε διαρκώς έως και την εκδήλωση της πρόσφατης οικονομικής κρίσης οπότε το -ούτως ή άλλως- ανορθολογικό σύστημα έμμεσων ενισχύσεων αναθεωρήθηκε με την κατάργηση μιας σειράς ρυθμίσεων.

Οι έμμεσες δημόσιες ενισχύσεις προς τα τοπικά, συνεργατικά και εναλλακτικά έντυπα θα πρέπει να ενταθούν και να επεκταθούν. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η κρατική αυτή παρέμβαση θετικού χαρακτήρα θα πρέπει να εξορθολογιστεί λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες γεωγραφικές και οικονομικές ιδιαιτερότητες που υπάρχουν στην ελληνική περιφέρεια, αλλά και τις τεχνολογικές εξελίξεις οι οποίες, σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορούν να βοηθήσουν πιο αποτελεσματικά, εξοικονομώντας ταυτόχρονα πόρους που θα μπορούσαν να αναδιανεμηθούν σε άλλες αναπτυξιακές πρωτοβουλίες του χώρου. Αν πράγματι ο τοπικός Τύπος μαζί με τα συνεργατικά και εναλλακτικά ΜΜΕ μπορούν να στηρίξουν την πολυφωνία και να συνδιαμορφώσουν έναν άτυπο αλλά ισχυρό πυλώνα, αντίβαρο στις ισχυρές τάσεις συγκέντρωσης και ολιγοπωλιακού ελέγχου στον ευρύτερο χώρο των ΜΜΕ, τότε όχι μόνο πρέπει να ενισχυθούν αλλά αυτό να αποτελέσει υψηλή προτεραιότητα για το εγχώριο κομματικό σύστημα. Συνεπώς, θα πρέπει να υπάρξει μια δέσμη μέτρων και προγραμμάτων ενίσχυσης των τοπικών έντυπων μέσων κατ’ αναλογία ειδικών προγραμμάτων που αφορούν άλλους κλάδους της οικονομίας και του πολιτισμού. Η πρόσφατη Κοινή Υπουργική Απόφαση της 14ης Μαΐου του 2019 για τετραετές πρόγραμμα ενίσχυσης των τοπικών εφημερίδων, αν και καθυστερημένη, βρίσκεται στη σωστή κατεύθυνση και θα πρέπει να τεθεί σε εφαρμογή, όπως βέβαια και άλλες πρωτοβουλίες ενίσχυσης που θα θωρακίσουν την ελεύθερη διακίνηση ιδεών, συνεπώς και τη δημοκρατία.

*Αν. καθηγητής στο Τμήμα Δημοσιογραφίας και ΜΜΕ του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης

Βιβλιογραφία

Δεμερτζής Ν., Σκαμνάκης, Α. (2000), «Τα τοπικά και περιφερειακά ΜΜΕ στην Ελλάδα» στο Ν. Δεμερτζής και Α. Σκαμνάκης (επιμ.) «Περιφερειακά ΜΜΕ στην Ευρώπη», Αθήνα, Εκδόσεις Παπαζήσης.

Σκαμνάκης, Α. (2018), «Πολιτική εξουσία και ΜΜΕ στη σύγχρονη Ελλάδα (1821-1940)», Θεσσαλονίκη, Εκδόσεις Ζυγός.

Λέανδρος, Ν. (1992), «Μαζικά έντυπα επικοινωνίας στην Ελλάδα», Αθήνα, Εκδόσεις Δελφίνι.

Janowitz, M. (1967), «The community press in an urban setting», Chicago, University of Chicago Press.

Papathanasopoulos, S. (2013), «Greece: Press Subsidies in Turmoil» στο Murschetz, P. C. (επιμ.) State Aid for Newspapers, Springer.


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες
Το 2014, ο Μισέλ Σιβινιόν έγραφε στη «Λιμπερασιόν» για τις πλατείες του κόσμου που έγιναν σύμβολα όταν οι πολίτες αποφάσισαν να αψηφήσουν απαγορεύσεις στο όνομα της ατομικής ελευθερίας και της δημοκρατίας
Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τύπος και διαδίκτυο: Διαφορετικές αναγνώσεις
Οι ψηφιακές τεχνολογίες εκπαιδεύουν τους χρήστες σε νέους, πρόχειρους και βιαστικούς τρόπους επεξεργασίας της πληροφορίας. Στο διαδίκτυο διαβάζουμε περισσότερο αλλά επιφανειακότερα και πιο επιπόλαια, αντλούμε...
Τύπος και διαδίκτυο: Διαφορετικές αναγνώσεις
ΠΑΡΑΣΚΗΝΙΑ
«Φασιστόσφαιρα»
Ο γενικός εισαγγελέας του Παρισιού, Φρανσουά Μολίν, έδωσε εντολή στους 8 βασικούς παρόχους του διαδικτύου να μπλοκάρουν εντός του επόμενου δεκαπενθήμερου την ακροδεξιά, γεμάτη μηνύματα μίσους ιστοσελίδα...
«Φασιστόσφαιρα»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η πολεμική της προπαγάνδας
Το Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης παρουσιάζει την έκθεση με τίτλο «Η Τέχνη της Επιρροής: Καρτ ποστάλ Προπαγάνδας από την Περίοδο των Παγκοσμίων Πολέμων» με περίπου 150 κάρτες από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο...
Η πολεμική της προπαγάνδας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο δύσκολος δρόμος για ελεύθερα και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης
Η έννοια-κλειδί που συνδέει ΜΜΕ, δημοκρατία, κράτος και μεγάλα ιδιωτικά συμφέροντα είναι η πληροφορία, το σημαντικότερο στοιχείο κάθε εξουσίας, όχι μόνο του κράτους. Σήμερα γνωρίζουμε πολύ καλά ότι ο ποικίλος...
Ο δύσκολος δρόμος για ελεύθερα και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Το ψεύδος ως είδηση, η είδηση ως ψεύδος
Αν δεχτούμε πως κάθε είδηση τονίζεται ή υποβαθμίζεται, αποκτά εστίαση σε συγκεκριμένες της λεπτομέρειες, τιτλοφορείται με συγκεκριμένους όρους κτλ., τότε συνειδητοποιούμε εύκολα πως το ποσοστό αλήθειας μιας...
Το ψεύδος ως είδηση, η είδηση ως ψεύδος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας