Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
ΜΜΕ και νεοσυντηρητικός λαϊκισμός
© Snezhana Kudryavtseva | Dreamstime.com
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

ΜΜΕ και νεοσυντηρητικός λαϊκισμός

  • A-
  • A+
Με όπλο το ευφυές εργαλείο της δημοκρατίας η αντιμετώπιση του φαινομένου

Ο νεοσυντηρητικός λαϊκισμός κατανοείται (όπως άλλωστε και κάθε λαϊκισμός) ως μια αβαθής δομή σκέψης η οποία αντιμετωπίζει ανασφάλειες πολιτών απέναντι στο ενδεχόμενο εμφάνισης αιφνίδιων αλλαγών προσφέροντας υπεραπλουστευμένες λύσεις σε περίπλοκα προβλήματα. Ο λαός, ως αποδέκτης αυτών των λύσεων, εξυμνείται ως μια ομοιογενής μάζα, ως μια αδιαφοροποίητη και ηθικά αμόλυντη οντότητα με ενιαία συναισθήματα και κοινή άποψη. Κατασκευάζεται επίσης μια αντιπαράθεση ανάμεσα στις λαϊκές μάζες και τις πολιτικές (και όχι μόνο) ελίτ, οι οποίες καταγγέλλονται ότι έχουν χάσει την επαφή με τον λαό και δεν υποστηρίζουν τη βούλησή του. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται η αλλαγή της στάσης μέρους των πολιτών απέναντι στο ίδιο το δημοκρατικό πολιτικό σύστημα, ενώ η κοινή γνώμη διαιρείται ολοένα και περισσότερο και οδηγείται σε μια πόλωση.

Οι νεοσυντηρητικές λαϊκιστικές απόψεις δεν συνιστούν από μόνες τους μια κραταιά ιδεολογία, ούτε μια αυτοτελή κατηγορία. Αποτελούν ιδέες και σκέψεις που δεν προσφέρουν περιεκτικά επεξηγηματικά σχήματα αλλά προετοιμάζουν το ευνοϊκό έδαφος ώστε να διεισδύουν στο διαμορφωμένο πλαίσιο δημοσιότητας που παράγεται από τα ΜΜΕ. Επιδίωξη λοιπόν είναι να επικρατούν στον ανταγωνισμό κατανομής εξουσίας μέσω δημοσιότητας με φαινομενικά αντισυμβατικά και αντισυστημικά προτάγματα. Προσβλέποντας στην αμεσότητα και τη συναισθηματική εγγύτητα, επιστρατεύουν στο πλαίσιο της πολυφωνικής δημοκρατίας συγκεκριμένες επικοινωνιακές στρατηγικές, εκτοξεύουν προκλητικό και επιθετικό λόγο και καλλιεργούν ιδιαίτερο σκηνοθετημένο στιλ. Ολα αυτά διευκολύνουν στο να αναγνωριστεί και να καθιερωθεί η παρουσία τους στα ΜΜΕ, επιχειρώντας να πείσουν ότι εκπροσωπούν την αυθεντική λαϊκή βούληση.

Επικάλυψη

Ειδικότερα, μπορεί να υποτεθεί ότι ο λαϊκισμός και ορισμένα MΜΕ επικαλύπτονται σε κάποια σημεία και δημιουργούν αμοιβαίες εξαρτήσεις. Σε άλλες περιπτώσεις τα Μέσα αναμεταδίδουν με θέρμη ή και με υποτιθέμενη αξιολογική ουδετερότητα και ελεγχόμενη αμεροληψία περιεχόμενα πολιτικού λαϊκισμού ή ακόμη στέκονται κριτικά απέναντί τους. Πάντως δεν αδιαφορούν και σε κάθε περίπτωση αναπαράγουν ένα, κατά τα άλλα, εμπορεύσιμο προϊόν.

Ωστόσο, είναι λίγες οι φορές που από κοινού το πολιτικό και δικαιακό σύστημα της χώρας μας καθώς και η πλειονότητα των ΜΜΕ συνέβαλαν αποφασιστικά στην αναχαίτιση επικίνδυνων προς το δημοκρατικό πολίτευμα επιρροών από ακραίες εκφάνσεις αυτού του φαινομένου. Πρόκειται για επιθέσεις που επιχειρήθηκαν από την εφόρμηση, τη ρητορική και τις εγκληματικές πράξεις πολιτικών εκπροσώπων και οπαδών του ακροδεξιού εξτρεμισμού που είχε ως όχημα τον κοινωνικό και φυλετικό διαχωρισμό. Στη βάση αυτή καθώς και στην άντληση ακροατηρίου από την αγανάκτηση των πολιτών απέναντι στην οικονομική δυσπραγία και σε υποθέσεις διαφθοράς διαμορφώθηκε η ξένη προς τα δημοκρατικά ήθη, εναλλακτική πολιτική πρόταση, η οποία δεν περιορίστηκε σε έκφραση κριτικού λόγου, αλλά προχώρησε στην απαξίωση της μεταπολιτευτικής κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Ανάλογες τάσεις εμφανίστηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, εργαλειοποιώντας πολιτικά εμφανείς αδυναμίες της Ε.Ε. αλλά και απροθυμίες κυβερνήσεων κρατών-μελών να διαχειριστούν με αλληλεγγύη και αποτελεσματικότητα μεγάλα ζητήματα, όπως το μεταναστευτικό, το αίσθημα ασφάλειας των πολιτών ή σκανδαλώδεις υποθέσεις διαφθοράς.

Οι αρχικές επιτυχίες της πλαισίωσης αυτού του μισαλλόδοξου αφηγήματος ενισχύθηκαν με τον προσηλυτισμό και τη σταδιακή εξοικείωση μέρους πολιτών με τη ρητορική που πρόβαλλε συχνά-πυκνά μέσω συγκεκριμένων διαύλων μαζικής επικοινωνίας. Οι δίαυλοι αυτοί συνέβαλαν ιδιαίτερα για λόγους εμπορικού αντισυμβατικού προφίλ ή συνειδητής πολιτικής τάσης στη γεφύρωση της απόστασης ανάμεσα στον λαό και τους αυτόκλητους «σωτήρες» του, περιθωριοποιώντας τους θεσμούς της κοινοβουλευτικής πολιτικής δημοκρατίας και απαξιώνοντας τη λειτουργία του κράτους δικαίου.

Ο κίνδυνος χειραγώγησης

Σε κάθε περίπτωση ο αρχικός στόχος ήταν η εξοικείωση των λαϊκών στρωμάτων μέσω των ΜΜΕ με μια κριτική σε διεφθαρμένες κυβερνήσεις, η οποία ωστόσο έβαλλε υποδορίως κατά της ασθενικής και εκφυλισμένης δημοκρατίας που υποτίθεται ότι τις εκτρέφει. Και εάν θεωρηθεί υπερβολική η αναφορά στο ιστορικό αντίστοιχο σε κινήματα που διεκδίκησαν στο παρελθόν με τον ίδιο τρόπο ηγεμονία σε ασταθές περιβάλλον πολιτικής δημοκρατίας (βλ. Βαϊμάρη), μπορεί να αναφερθεί κανείς σήμερα σε παραδείγματα που αναδεικνύουν επερχόμενους κινδύνους χειραγώγησης, αποπροσανατολισμού και υπονόμευσης της κριτικής σκέψης. Ενα από αυτά είναι η ελευθερία του Τύπου η οποία καταγγέλλεται σε χώρες του Βίζεγκραντ από εκφραστές του νεοσυντηρητικού λαϊκισμού ως… υπερίσχυση μιας έως τώρα φιλελεύθερης δικτατορίας στη διαμόρφωση κοινής γνώμης (liberale Meinungsdiktatur) και ως εκ τούτου ελήφθησαν μέτρα περιορισμού αυτής της… αυθαιρεσίας.

Κατά συνέπεια κυρίαρχο στοιχείο του νεοσυντηρητικού ή και ακροδεξιού λαϊκισμού είναι η επικράτηση στον αγώνα για τη δημοσιότητα, μέσω της οποίας αναγγέλλεται ότι οι χειραγωγήσιμοι παραλήπτες, η κοινή γνώμη και όχι οι δημοκρατικοί θεσμοί είναι αυτοί που νομιμοποιούν τελικά την ύπαρξη του νέου αφηγήματος. Δεδομένου ότι η κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα διαμεσολαβείται και σε μεγάλο βαθμό κατασκευάζεται από τα ΜΜΕ, η επένδυση που επιχειρείται από τις τάσεις αυτές στο υπάρχον μιντιακό σύστημα και στην αλλαγή της ατζέντας του δημόσιου διαλόγου δεν συνιστά απλά ζήτημα διάδοσης απόψεων, αλλά ζήτημα διεκδίκησης πολιτικής ηγεμονίας. Για παράδειγμα, η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) πέτυχε να επιβάλει τα τελευταία χρόνια νέα ατζέντα στα ΜΜΕ της Γερμανίας, με ακραία αρνητικές πολιτικές παρεμβάσεις αρχικά απέναντι στην ενιαία νομισματική πολιτική και το ευρώ και σήμερα απέναντι στο μεταναστευτικό-προσφυγικό, αποκομίζοντας θεαματικά οφέλη δημοσιότητας και ταυτόχρονα μια μεσοπρόθεσμη παρουσία και σημαντική άνθηση στο εκλογικό σώμα.

Γενικότερα, στο νέο μιντιακό θεματολόγιο που επιχειρείται να επικρατήσει, τα κοινωνικά προβλήματα δεν προκύπτουν τόσο από τις οικονομικές πολιτικές ή από την αδυναμία αντιμετώπισης των κοινωνικών ανισοτήτων αλλά από τις πολιτικές δυνάμεις που συντηρούν τα διεφθαρμένα, όπως κρίνονται, δημοκρατικά καθεστώτα. Κατά τα άλλα, η ελευθερία της έκφρασης στον κόσμο των μίντια δίνει (και ορθά) βήμα και σε εκφραστές του λαϊκισμού, οι οποίοι έχουν την ευκαιρία να διαδίδουν στον λαό πόσο τον υποτιμά το κατεστημένο και πόσο οι διάφορες διεθνικές και εθνικές ελίτ τού στερούν τη δυνατότητα -μέσω του καταναγκασμού της πολιτικής ορθότητας- να εκφράζει ελεύθερα την απέχθειά του απέναντι σε πολιτειακά και συνταγματικά κατοχυρωμένες ελευθερίες ή σε συνθήκες που προστατεύουν στην έννομη τάξη τα ανθρώπινα δικαιώματα. Η δημοκρατία δεν μπορεί να καταργήσει το δικαίωμα στο να ακουστούν οι φωνές αυτές. Το ζήτημα είναι πώς αντιδρούν οι πολίτες.

Μεγάλη έρευνα σε τέσσερις μεγάλες ευρωπαϊκές μητροπόλεις παρουσιάζει ως εύρημα ότι οι άνθρωποι με προϋπάρχουσες, έστω και λανθάνουσες, προδιαθέσεις για μη ανεκτικές προτιμήσεις και εκδηλώσεις αντιδημοκρατικών συμπεριφορών ενθαρρύνθηκαν εμφανώς από την επίδραση παρόμοιων μηνυμάτων στα ΜΜΕ. Εξέλαβαν δε επιπλέον τα μηνύματα αυτά ως νομιμοποίηση εκφράσεων και στάσεων, ανεξάρτητα εάν πολλές από αυτές βρίσκονται στα όρια της παραβατικότητας. Σε τελική ανάλυση υπερισχύει εδώ η άποψη ότι ο μόνος πάνω από όλους τους θεσμούς κυρίαρχος είναι ο λαός. Αποσιωπώντας βέβαια ότι ως πάνσοφος λαός εμφανίζεται συνήθως ένας φιλόδοξος ηγετίσκος που κατέλαβε θέση στον δημόσιο διάλογο.

Ακόμη και αν παρόμοια μηνύματα δεν φαίνεται να μπορούν να αυξήσουν τον νεοσυντηρητικό λαϊκισμό στον συνολικό πληθυσμό, παρόμοιες μορφές επικοινωνίας μπορούν να επηρεάσουν τα συναισθήματα και τις στάσεις απέναντι σε συγκεκριμένα ζητήματα και να δημιουργήσουν εύφορο έδαφος για πολιτικές ανακατατάξεις αλλά και για πολιτειακές αναστατώσεις Με λίγα λόγια, οι μορφές επικοινωνίας που χρησιμοποιούν οι εκπρόσωποι αυτών των αποχρώσεων του λαϊκισμού δεν περιορίζονται σε δικές τους προσαρμογές απέναντι στα ΜΜΕ, αλλά επιχειρούν να τα υπερβούν και να θέσουν δυναμικά τους δικούς τους όρους προβολής και ενημέρωσης. Παράλληλα, η στάση τους είναι απαξιωτική προς τη θεσμική δημοκρατία, η οποία επιχειρείται να απονομιμοποιηθεί σταδιακά. Αντίθετα, η αμεσότητα και η προσωπική παρέμβαση της νέας ηγεσίας έρχονται να αντικαταστήσουν παρηκμασμένα συστήματα δημοκρατικής αντιπροσώπευσης και να επιλύσουν άμεσα προβλήματα της καθημερινής ζωής των πολιτών.

Η ηθική της ευθύνης

Είναι σαφές ότι τα μέσα μαζικής επικοινωνίας κατευθύνουν την προσοχή του κοινού σε συγκεκριμένα θέματα καθώς διαμορφώνουν την ατζέντα, ρυθμίζουν, συντονίζουν και εξασφαλίζουν τη διαφάνεια της πολιτικής δράσης, ενώ είναι ουσιαστικής σημασίας για τη διαμόρφωση γνώμης από τους πολίτες. Οι πολιτικές δυνάμεις έχουν επίσης την ευκαιρία να βελτιώσουν την επικοινωνία με την κοινή γνώμη. Εκτός από ευθύνη των δημοκρατικών πολιτικών κομμάτων και των δημοσιογράφων, αποτελεί ευθύνη και των ίδιων των πολιτών η κριτική αξιολόγηση των πολιτικών και κοινωνικών συνεπειών από την αύξηση της δύναμης του νεοσυντηρητικού λαϊκισμού, αναζητώντας ταυτόχρονα πειστικές και ποιοτικές απαντήσεις και υπερασπίζοντας τις δημοκρατικές αξίες.

Οι προσωπικές ή ομαδικές πεποιθήσεις και αξιώσεις για την αποκάλυψη της αλήθειας εκφράζουν κατά κύριο λόγο μια ιδεολογικοποιημένη και συχνά ανεπιβεβαίωτη επιστημονικά στάση απέναντι σε γεγονότα. Μια στάση που συχνά αδιαφορεί για τις ευρύτερες συνέπειες της υλοποίησης αυτών των πεποιθήσεων, καθώς ικανοποιούνται πρωτίστως οι υποκειμενικές ή συλλογικές επιδιώξεις των εκφραστών τους. Σε μια αντίθετη πορεία, η ηθική της ευθύνης λαμβάνει υπόψη τις ενδεχόμενες συνέπειες των επιλογών και τις αξιόπιστες αξιολογικές κρίσεις, αν και συνήθως επικρίνεται για τον συστημικό της πυρήνα. Για την ελεύθερη δημοσιογραφία σε καθεστώς πολιτικής δημοκρατίας η ισορροπία της ηθικής των πεποιθήσεων, με γνώμονα πάντα την ηθική της ευθύνης, συνιστά το ευφυές γνωστικό εργαλείο δημοκρατικού πολιτισμού στην αντιμετώπιση της επέλασης του λαϊκισμού και κυρίως των ακραίων παραφυάδων του.

*Καθηγητής Κοινωνιολογίας, κοσμήτορας Σχολής Κοινωνικών Επιστημών Πανεπιστημίου Αιγαίου

ΝΗΣΙΔΕΣ
Από τις χαλασμένες ειδήσεις στην εγκυρότητα
Σ’ έναν κόσμο όπου κυριαρχεί η άποψη και είναι εύκολο να βρεθεί σε μεγάλες ποσότητες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το στοίχημα για τη δημοσιογραφία είναι να δώσει περισσότερα δεδομένα με βάση τα οποία οι...
Από τις χαλασμένες ειδήσεις στην εγκυρότητα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Στροφή στα μικρομεσαία στρώματα;
Η ελληνική σοσιαλδημοκρατία έκλεισε τον ιστορικό της ρόλο με τη διαδοχή των δύο εκδοχών της, τον «παπανδρεϊσμό» και το εκσυγχρονιστικό σημιτικό μόρφωμα. Τα αποτελέσματα τα ξέρουμε.
Στροφή στα μικρομεσαία στρώματα;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ψηφιακή δικτατο-κρατία;
Τα social media ωθούν γενικά τους χρήστες τους να αναπτύσσουν μια πιο άμεση επαφή με τους «ακολούθους» τους. Ανοίγουν διαύλους επικοινωνίας, στους οποίους η ειλικρίνεια και η υπευθυνότητα (οφείλουν να)...
Ψηφιακή δικτατο-κρατία;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες
Το 2014, ο Μισέλ Σιβινιόν έγραφε στη «Λιμπερασιόν» για τις πλατείες του κόσμου που έγιναν σύμβολα όταν οι πολίτες αποφάσισαν να αψηφήσουν απαγορεύσεις στο όνομα της ατομικής ελευθερίας και της δημοκρατίας
Συναθροισμένα σώματα στις πλατείες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μια «κλειστή» κοινωνία δεν έχει ελπίδες να είναι δίκαιη
Πρώην πρόεδρος της Ελληνικής Ενωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου ο Δημήτρης Χριστόπουλος απαντά στις πολιτικές προκλήσεις, αλλά και στις παρανοήσεις, στις ανησυχίες μιας μερίδας της ελληνικής κοινωνίας που...
Μια «κλειστή» κοινωνία δεν έχει ελπίδες να είναι δίκαιη
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η μοιραία συνάντηση Δημοκρατίας και Τύπου
Η κοινωνική και οικονομική ολιγαρχία, μέσω και των ΜΜΕ της επιρροής της, διαστρεβλώνει παρεμβατικά την εφαρμογή της αρχής «των ίσων ευκαιριών» προς όφελος των κομμάτων.
Η μοιραία συνάντηση Δημοκρατίας και Τύπου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας