Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Freiraum: Κοινωνικός μετασχηματισμός μέσω της τέχνης

Ανταλλαγή απόψεων στον προαύλιο χώρο του LABattoir

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Freiraum: Κοινωνικός μετασχηματισμός μέσω της τέχνης

  • A-
  • A+
To Freiraum (ελεύθερος χώρος) θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα πρωτοποριακό πολιτικό project που διερευνά τα δραματικά γεγονότα που συμβαίνουν σήμερα στην Ευρώπη. Δολοφονίες δημοσιογράφων με μαφιόζικο τρόπο. Κυριαρχία νεοφασιστικών μορφωμάτων στη δημόσια σφαίρα. Κοινωνικές διαιρέσεις και εκτοπισμός των αδυνάτων από τα κέντρα των ευρωπαϊκών πόλεων με πρόσχημα τις αναπλάσεις.

O Οργουελ υποστήριζε ότι οι καλλιτέχνες είναι εκείνοι που έχουν τον ενθουσιασμό και την ισχυρή επιθυμία να αλλάξουν τον κόσμο. Είναι εκείνοι που μπορούν να τον ονειρευτούν και να τον δημιουργήσουν. Στην εποχή των παγκόσμιων ανακατατάξεων και των πολλαπλών κρίσεων η πεποίθηση του Οργουελ φαίνεται να αποδεικνύεται σωστή.

Η κλιματική αλλαγή κάνει σαφές ότι πρέπει να οργανώσουμε την οικονομία μας στηριζόμενοι στους πόρους που έχουμε.

Το προσφυγικό, οι ανισότητες, ο περιορισμός των ελευθεριών, η άνοδος του φασισμού και του εξτρεμισμού κάνουν επίσης σαφές ότι πρέπει να αντιδράσουμε διαφορετικά αν θέλουμε να αποφύγουμε τα χειρότερα. Σε αυτή τη φάση των μεγάλων παγκόσμιων αλλαγών ο πολιτισμός αναδεικνύεται ο καινούργιος δρων. Ο πολιτισμός τα επόμενα χρόνια θα είναι ένας εντελώς νέος παράγοντας στη διεθνή πολιτική σκηνή.

To Freiraum (ελεύθερος χώρος) θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ένα πρωτοποριακό πολιτικό project που διερευνά τα δραματικά γεγονότα που συμβαίνουν σήμερα στην Ευρώπη. Δολοφονίες δημοσιογράφων με μαφιόζικο τρόπο. Κυριαρχία νεοφασιστικών μορφωμάτων στη δημόσια σφαίρα. Κοινωνικές διαιρέσεις και εκτοπισμός των αδυνάτων από τα κέντρα των ευρωπαϊκών πόλεων με πρόσχημα τις αναπλάσεις.

Αυτά και πολλά άλλα κρίσιμα ζητήματα της ασταθούς εποχής μας απασχόλησαν τους συμμετέχοντες στην πρώτη φάση του Freiraum. Του καλλιτεχνικού εκείνου εγχειρήματος του Ινστιτούτου Γκέτε που σε συνεργασία με 53 φορείς από τους χώρους του πολιτισμού, της επιστήμης και της κοινωνίας των πολιτών, σε 40 ευρωπαϊκές πόλεις σχημάτισαν δίκτυα ώστε πάνω στην ανάλυση της έννοιας της ελευθερίας να δοκιμάσουν την αλλαγή της ευρωπαϊκής προοπτικής.

Στον ενάμιση χρόνο που διήρκεσε το πρότζεκτ, οι πόλεις καταπιάστηκαν με τα προβλήματα και τις ιδιαιτερότητες η μια της άλλης, ώστε να αναπτυχθεί η πολυπόθητη ενσυναίσθηση. Στόχος που φαίνεται να επετεύχθη.

Η δεύτερη φάση του προγράμματος Freiraum II ξεκίνησε από την όμορφη Θεσσαλονίκη και στοχεύει στον κοινωνικό μετασχηματισμό μέσω της τέχνης. «Το πρόγραμμα Freiraum του Ινστιτούτου Γκέτε είναι το καλύτερο παράδειγμα για το τι σημαίνει η ποικιλία, η διαφορετικότητα στην Ευρώπη. Οι πολλές και διαφορετικές απόψεις των συμμετεχόντων στο πρόγραμμα θα καταλήξουν σε έναν κοινό στόχο», θα μου πει ο Χρήστος Σαββίδης, ιδρυτής και διευθυντής του καλλιτεχνικού οργανισμού ArtBOX, που φιλοξένησε τη διοργάνωση.

Μέσα από ένα συνέδριο που πραγματοποιήθηκε στον χώρο τέχνης LABattoir, στα παλιά δημοτικά σφαγεία της Θεσσαλονίκης, μέσα σε αυτόν τον χώρο με τον βαρύ συμβολισμό, η ομάδα του ArtBOX, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Γκέτε των Βρυξελλών, προσπάθησε να διερευνήσει πώς θα είναι το μέλλον της Ευρώπης σ’ έναν κόσμο που αλλάζει. Σ’ έναν κόσμο που οι λεγόμενες «αγορές» άλλαξαν κάθε πτυχή της ζωής μας, μετατρέποντας τη σ’ έναν διαρκή αγώνα. Σ’ έναν μάταιο αγώνα άσκοπης κατανάλωσης που τροφοδοτεί τον εγωισμό και την απληστία από τη μια, μα και τον φόβο και την απελπισία από την άλλη.

Ο μετασχηματισμός της κοινωνίας στη μεταβιομηχανική εποχή

Για να μπορέσουμε να κατανοήσουμε όλα αυτά που ζούμε θα πρέπει να γνωρίζουμε και από πού προέρχονται. Θα πρέπει δηλαδή να γνωρίζουμε το παρελθόν, για να κατανοήσουμε το παρόν και να σχεδιάσουμε το μέλλον. Σε αυτό ακριβώς το πνεύμα ο θεωρητικός τέχνης και επιμελητής στην ομάδα του ArtBOX, Σωτήριος Μπαχτσετζής, μέσα από την αναδρομή για τη μετάβαση της οικονομίας από την παραγωγή των αγαθών στην παροχή υπηρεσιών, ανέπτυξε τη θεωρία της ανόδου της «δημιουργικής τάξης».

Της τάξης εκείνης δηλαδή που ζει στα μεγάλα αστικά κέντρα και η εργασία της είναι συνδεδεμένη με τη δημιουργικότητα, το συναίσθημα, τη νοημοσύνη και τη γλώσσα. Των δημιουργικών ανθρώπων που ανταποκρινόμενοι στις σύγχρονες ανάγκες της εργασίας είναι ευέλικτοι, είναι «εξαναγκασμένοι» να είναι συνεχώς δημιουργικοί, δεν κάνουν διάκριση μεταξύ του ελεύθερου χρόνου και του χρόνου της εργασίας, αφού η εργασία είναι για εκείνους εκτός από μέσο επιβίωσης και μέσο αυτοπραγμάτωσης.

«Το καλύτερο πρότζεκτ που θα δουλέψεις ποτέ είσαι εσύ. Είναι ο εαυτός σου», είπε χαρακτηριστικά ο κ. Μπαχτσετζής, θέλοντας να τονίσει ότι στη μεταβιομηχανική κοινωνία ο βίος μας απαιτεί «επιμέλεια» από μας τους ίδιους. Απαιτεί νέες άτυπες μορφές αυτομόρφωσης και μορφές βιωματικής μάθησης μέσα από την εμπειρία.

Για παράδειγμα, πλέον η κατανάλωση είναι κυρίως κατανάλωση με πολιτιστικό πρόσημο. «Ο καταναλωτής είναι ένας συνδημιουργός ο οποίος επιλέγει με προσωπικό και ιδιοσυγκρασιακό τρόπο τα αγαθά ανάλογα με τον τρόπο που κάποιος επιμελείται μια έκθεση».

«Μεγαλώνουμε με τη νοοτροπία της οικονομικής ανάπτυξης. Δεν είναι εύκολο να αλλάξεις αυτές τις νοοτροπίες. Ούτε όμως και ακατόρθωτο», θα πει ο Γιώργος Μελισσουργός, συνιδρυτής του Social Solidarity Concept. Ο Γιώργος εκπροσωπεί έναν οργανισμό που προσπαθεί να ενισχύσει ένα εναλλακτικό οικονομικό και πολιτικό σύστημα με επίκεντρο τον άνθρωπο και με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον.

Τα projects

H Alonia Elizalde Konig και η Maud Qamar από το Ινστιτούτο Γκέτε των Βρυξελλών είναι η ψυχή του Freiraum. «Ξεκινήσαμε τη δεύτερη φάση του προγράμματος για να διευκολύνουμε και να ενδυναμώσουμε τη συνεργασία των καλλιτεχνών στην Ευρώπη. Στην πρώτη φάση αναλύσαμε την έννοια της ελευθερίας. Στη δεύτερη φάση θέλουμε να δουλέψουμε πάνω στον κοινωνικό μετασχηματισμό μέσω της τέχνης», θα πουν οι δύο κυρίες του Goethe Institut κατά την παρουσίαση των καλλιτεχνικών δρωμένων.

Πώς μπορεί όμως η τέχνη να συμβάλει στον κοινωνικό μετασχηματισμό; Πώς μπορεί να αλλάξει τις υπάρχουσες νοοτροπίες; Πώς μπορεί να μας βοηθήσει να αποδράσουμε από την παγίδα της ανάπτυξης; Πώς μπορεί να μας ελευθερώσει;

«Δεν είναι εύκολο να αλλάξεις τη νοοτροπία της ιδιοκτησίας. Τη νοοτροπία "το σπίτι μου", "η οικογένειά μου", "το σκυλί μου", "το αυτοκίνητό μου"», θα πει ο Σωτήρης Μπαχτσετζής αναλύοντας τους πυλώνες που οι καλλιτέχνες του ArtBOX δουλεύουν για τον κοινωνικό μετασχηματισμό. Ωστόσο για τα ελεύθερα και ευαίσθητα πνεύματα των ανθρώπων της τέχνης δεν είναι ακατόρθωτο.

Ο Σταύρος Σταυρίδης, αρχιτέκτονας και ακτιβιστής, καθηγητής στο ΕΜΠ, εξηγεί την ιδέα του κοινού χώρου ως εργαλείου για την αλλαγή των νοοτροπιών. Εξηγεί τις διαφορές μεταξύ δημόσιου χώρου, ιδιωτικού χώρου και κοινού χώρου (common space) και πώς ο κοινός χώρος μπορεί να σταθεί απέναντι στη νεοφιλελεύθερη πόλη. Μέχρι τώρα ο δημόσιος χώρος ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με το δημόσιο συμφέρον. Στα χρόνια της κρίσης όμως αρχίσαμε να βλέπουμε τον δημόσιο χώρο να περιέρχεται στη σφαίρα της κερδοφορίας. Στον αντίποδα αυτής της διαρκούς εκμετάλλευσης του δημόσιου χώρου από ιδιωτικά συμφέροντα αναδεικνύεται η υπεράσπιση του χώρου ως κοινού αγαθού μέσω της παραγωγής τέχνης και της κοινής χρήσης. «Ο κοινός χώρος είναι μια συνεχής διαδικασία που μέσα από την κοινή χρήση και τη δημιουργικότητα των ανθρώπων μπορεί να εκφράσει και τις αξίες τους», εξηγεί ο κ. Σταυρίδης.

Το «Victoria Square Project» της Μαρίας Παπαδημητρίου και το «Dreaming in/of Europe» του «Mobile Stage» από τον Θωμά Βελισσάρη και το ArtBOX ήταν τα ζωντανά παραδείγματα για όλα τα παραπάνω.

Στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης ο ηθοποιός Θωμάς Βελισσάρης μέσα από μια ξεκαρδιστική και ευφάνταστη performance μιλάει για τα όνειρά του. Στην πορεία της παράστασης προσκαλεί τους παρευρισκόμενους να ανέβουν στη σκηνή και να πουν τα όνειρά τους. Τα όνειρα της νύχτας αλλά και τα όνειρα για την Ευρώπη. «Πρόκειται για μια εκπαιδευτική εμπειρία», θα πει ο Θωμάς. «Από τη μια δημιουργούμε έναν ελεύθερο χώρο μέσα στον δημόσιο χώρο, ενώ παράλληλα επικοινωνούμε με τους πολίτες. Ο καθένας μπορεί να πάρει μέρος στην παράσταση. Στο τέλος δεν ξέρεις ποιος είναι ο καλλιτέχνης και ποιος ο θεατής», καταλήγει ο Θωμάς.

Τι ονειρεύονται όμως οι Ελληνες Ευρωπαίοι; «Οι άνθρωποι είναι αγχωμένοι και στρεσαρισμένοι και αυτό βγαίνει στα όνειρά τους», μου λέει ο Θωμάς. «Από την άλλη όμως ονειρεύονται μια Ευρώπη αλληλέγγυα και αποτελεσματική».

Η Ευρώπη σήμερα και στο μέλλον

Δεν αρμόζει στην Ευρώπη τα παιδιά της να βλέπουν εφιάλτες στα όνειρά τους. Δεν αρμόζει στην Ευρώπη να προδίδει τις προσδοκίες των πολιτών της. Αυτών των πολιτών, αυτών των νέων παιδιών που χάρη στην κινητοποίησή τους την τελευταία στιγμή η Ευρώπη κατάφερε να αποφύγει αυτό που απευχόταν περισσότερο. Την επικράτηση των δυνάμεων του ευρωσκεπτικισμού και της οπισθοδρόμησης.

Η Ευρώπη για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία έγραψε νόμους, δημιούργησε θεσμούς που τα ανθρώπινα δικαιώματα ήταν στον πυρήνα τους. Ενα κοινωνικό συμβόλαιο που διασφάλιζε την υγεία, την παιδεία, το εισόδημα, την αξιοπρέπεια για όλους. Αυτό έκανε την Ευρώπη παράδεισο, τη Γη της Επαγγελίας που όλοι θέλουν να έρθουν για να βρουν ειρήνη και ασφάλεια.

Μπορούν οι πολιτικοί στην Ευρώπη να τα διασφαλίσουν αυτά; Μπορούν να ονειρευτούν πώς θα αντιδράσουμε από την παγίδα της ανάπτυξης; Μπορούν να δημιουργήσουν μια οικονομία που να αναπτύσσεται από την κοινωνία και όχι εις βάρος της; Μπορούν οι πολιτικοί να κάνουν την Ευρώπη έναν τόπο όπου οι άνθρωποι εμπιστεύονται ο ένας τον άλλο; Μπορούν οι πολιτικοί να κάνουν την Ευρώπη ένα ασφαλές και ειρηνικό καταφύγιο; Μπορούν οι πολιτικοί να ξαναγράψουν ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο; Ενα πράσινο κοινωνικό συμβόλαιο αυτή τη φορά;

O Jean Monnet θα απαντούσε σε αυτά τα ερωτήματα ως εξής: «Αν έπρεπε να χτίσω την Ευρώπη από την αρχή θα ξεκινούσα από τον πολιτισμό».

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας