Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αναγνώριση και δικαιοσύνη
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αναγνώριση και δικαιοσύνη

  • A-
  • A+
Η βίαιη, φονική επίθεση κατά του Ζακ δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά βίαιων και μερικές φορές δολοφονικών επιθέσεων εναντίον μη ετεροκανονικών ατόμων όπως ο Βαγγέλης Γιακουμάκης μερικά χρόνια πριν ● Ο Ζακ/η Zackie δεν είναι ούτε μόνο άνδρας ούτε μόνο γυναίκα αλλά και τα δύο και πέρα από τα δύο. Οπως λέει ο ίδιος: «Μέσα από όλη αυτή την αναζήτηση που έκανα, κατάφερα να αποτινάξω από πάνω μου τις ταμπέλες. Ζούμε σε μια κοινωνία που έχει μάθει να βάζει ταμπέλες και να αναγνωρίζει αυστηρά το αρσενικό και το θηλυκό. Δεν είμαστε αυτό, όμως. Είμαι πολύ περισσότερα πράγματα από μια ταξινόμηση».

Η φονική βία που υπέστη ο Ζακ από «νοικοκυραίους» άντρες και αστυνομικούς πέρυσι τον Σεπτέμβριο έλαβε χώρα σε μια χρονική συγκυρία θα λέγαμε ευφορίας για τη ΛΟΑΤ κοινότητα και γενικότερα το κίνημα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στην Ελλάδα. Λίγο πιο πριν, ο νόμος για την ταυτότητα του φύλου και ο νόμος για το σύμφωνο συμβίωσης είχαν ψηφιστεί από τη Βουλή, ενώ η αριστερή κυβέρνηση και στελεχη του κρατικού μηχανισμού έπαιρναν σαφείς θέσεις υπέρ των ΛΟΑΤ δικαιωμάτων. Η νομική, κρατική αυτή αναγνώριση συνοδευόταν και από μια αυξανόμενη ορατότητα των ΛΟΑΤ στον δημόσιο χώρο.

Βέβαια, η βίαιη, φονική επίθεση κατά του Ζακ δεν αποτελεί εξαίρεση, αλλά έρχεται να προστεθεί σε μια σειρά βίαιων και μερικές φορές δολοφονικών επιθέσεων εναντίον μη ετεροκανονικών ατόμων όπως ο Βαγγέλης Γιακουμάκης μερικά χρόνια πριν.

Η εκ πρώτης όψεως παράδοξη αυτή συνύπαρξη κυρίως νομικής και θεσμικής αναγνώρισης και φονικής βίας δεν συμβαίνει μόνο στην Ελλάδα. Η μαύρη τρανς γυναίκα ακτιβίστρια CeCe McDonald επισήμανε πρόσφατα την ταυτόχρονη άνοδο της τρανς ορατότητας και των βίαιων, φονικών επιθέσεων εναντίον τρανς κυρίως των μαύρων, γυναικών στις ΗΠΑ. Η συνύπαρξη αυτή είναι αποτέλεσμα της διάστασης ανάμεσα στην αναγνώριση και τη δικαιοσύνη.

Οπως παρατηρεί ο τρανς πανεπιστημιακος Aren Aizura, τρανς έγχρωμες γυναίκες ακτιβίστριες προσκαλούνται να δώσουν ομιλίες σε γνωστά πανεπιστήμια/κολέγια, ενώ δεν μπορούν να βρουν μια σταθερή δουλειά για να πληρώσουν το νοίκι τους. H αναγνώριση αφορά ένα ορισμένο τμήμα queer ατόμων κυρίως λευκών, μεσοαστών ομοφυλόφιλων ανδρών αλλά και γυναικών, τα οποία είναι αναγνωρίσιμα κατ’ εξαίρεση, αφού διαχωρίζονται από εκείνα των οποίων η ζωή δεν συμμορφώνεται με την ετεροκανονικότητα και τα οποία δεν ενσωματώνονται στα φιλελεύθερα καθεστώτα των δικαιωμάτων και της αναπαράστασης, ορατότητας. Η συνύπαρξη αυτή φονικής βίας και αναγνώρισης εκφράζεται με τη συνύπαρξη βιοπολιτικής και νεκροπολιτικής.

Η queer θεωρητικός Jasbir Puar, στο βιβλίο της «Terrorist assemblages», αναλύοντας τον πόλεμο κατά της τρομοκρατίας από το αμερικανικό κράτος με αφορμή την επίθεση στους Δίδυμους Πυργους την 11η Σεπτεμβρίου του 2001, δείχνει ότι, πέρα από τα ετεροφυλόφιλα υποκείμενα που ζουν σύμφωνα με την ετεροκανονικότητα, όσοι γκέι και λεσβίες είναι ομοκανονικοί, δηλαδή συμμορφώνονται με την ετεροκανονικότητα, δεν θεωρούνται ζωές χωρίς σημασία, όπως θα έλεγε η Butler, αλλά συμπεριλαμβάνονται στα υποκείμενα που θεωρούνται άξια να αναπαράγουν τη ζωή. Η συμπερίληψη αυτή γίνεται στο όνομα του αμερικανικού έθνους, ενός ομοεθνικισμού σε βάρος φυλετικών και εθνοτικών Αλλων, οι οποίοι θεωρούνται όχι ως υποκείμενα αλλά ως αποκείμενα (abjects) προορισμένα για τον θάνατο.

Θεωρώ ότι ο θάνατος του Ζακ αναδεικνύει και μας καλεί να σκεφτούμε για τη συνύπαρξη της βιοπολιτικής και της νεκροπολιτικής στο ελληνικό κοινωνικο-πολιτισμικό συμφραζόμενο, τη διαδικασία ενσωμάτωσης ορισμένων ομοκανονικών ΛΟΑΤ υποκειμένων στην πολιτική αναπαραγωγής της ζωής και την αποκειμενοποίηση κάποιων εθνοτικών, φυλετικών αλλά και έμφυλων/σεξουαλικά Αλλων για τους οποίους προορίζεται μια σχεδόν ζωή («near life», E. Stanley), γυμνή ζωή (G. Agamben), «αργός θάνατος (L. Berlant) ή και κυριολεκτικός, φυσικός θάνατος.

Η συζήτηση αυτή δεν αφορά ένα μονοθεματικό γκέι/ΛΟΑΤ ζήτημα αλλά την ανάλυση, κατανόηση της ελληνικής κοινωνίας στη συνθήκη του νεοφιλελευθερισμού και την τροχιοδρόμηση ενός «ευρύτερου άξονα χειραφέτησης», όπως γράφει η Μαρία Λούκα στην Εισαγωγή της στο βιβλίο για τον Ζακ, την Zackie Oh.

Ετσι, το βιβλίο αυτό αποτελεί μια εξαιρετική συμβολή στη σημαντική αυτή συζήτηση. Εξαιρετική όχι μόνο με την έννοια της πολύ καλής αλλά και της κατ’ εξαίρεση, της σπανίζουσας, αφού ο κυρίαρχος πολιτικός λόγος για το ΛΟΑΤ ζήτημα στα δεξιά αλλά και στα αριστερά, περιορίζεται στον φιλελεύθερο λόγο περί δικαιωμάτων.

Η διαθεματική, ριζοσπαστική queer-φεμινιστική αυτή προσέγγιση αναδύεται και από τα λόγια του ίδιου του/της Ζακ/Zackie Oh. Κατ’ αρχάς, η οροθετικότητα του Ζακ και ειδικότερα το στίγμα και η σιωπή που συνεχίζει να περιβάλλει τους οροθετικούς αντιπαρατίθεται με τις κυρίαρχες πολιτικές προώθησης του σύμφωνου συμβίωσης και του δικαιώματος στον γάμο. Στον λόγο του Ζακ για το AIDS υπογραμμίζεται η καταπίεση, η δομική βία που απορρέει από τον στιγματισμό των οροθετικών αλλά και το σύστημα υγείας. Ο Ζακ επισημαίνει ότι, πέρα από μια θεωρούμενη ως ουδέτερη υγεία, υπάρχει και ο κοινωνικός θάνατος, ιδιαίτερα για τους ταξικά, εθνοτικά και φυλετικά περιθωριοποιημένους ανθρώπους.

Παραθέτω το σχετικό απόσπασμα από το βιβλίο: «Λέμε ότι σήμερα πια δεν πεθαίνεις από τον ΗΙV. Υπάρχουν φάρμακα που καταστέλλουν τον ιό, που σου προσφέρουν καλή υγεία και ποιότητα ζωής. Υπάρχουν, όμως, άνθρωποι που ακόμα πεθαίνουν. Χρήστες, άστεγοι, μετανάστες και πρόσφυγες χωρίς χαρτιά, άνθρωποι που δεν εχουν πρόσβαση στις εξετάσεις, στην ιατροφαρμακευτική περίθαλψη ή που δεν αναζητούν ιατρική βοήθεια γιατί δεν τους ενδιαφέρει, γιατί τους έχει τσακίσει το στίγμα, η απόρριψη, η ντροπή, ο κοινωνικός αποκλεισμός και έχουν παραιτηθεί. Ναι, σήμερα δεν πεθαίνεις από το HIV. Αλλοι σε σκοτώνουν» (σ. 91).

Ετσι, θεωρεί ότι η ανοιχτή δημόσια δήλωση της οροθετικότητάς του αποτελεί μια πολιτική δράση ενάντια στον στιγματισμό και την ντροπή. Παραθέτω και πάλι: «Μακάρι αυτοί που μιλάμε χωρίς φόβο αλλά με πάθος να γίνουμε περισσότεροι. Μόνο έτσι αλλάζει ο κόσμος» (σ. 89).

Σε αντιπαράθεση με τις κυρίαρχες –κρατικές και κινηματικές– πολιτικές που δίνουν έμφαση στο σύμφωνο σύμβίωσης ενώ παραγκωνίζουν το AIDS, o Zακ από τις συνεντεύξεις του στη Μαρία Λούκα και τα λόγια του φαίνεται ότι δεν θεωρεί το σύμφωνο συμβίωσης πρωταρχικό ζήτημα. Ενδεικτικό είναι το ένα και μοναδικό, ειρωνικό, παρωδικό/camp σχόλιό του σχετικά με το σύμφωνο: «Ενας χρόνος και κάτι με σύμφωνο συμβίωσης κι ακόμα δεν έχω καταφέρει να βρω έναν πλούσιο γαμπρό να με αποκαταστήσει» (σ. 61).

Η επικέντρωση του Ζακ στην καταπίεση, τη δικαιοσύνη παρά στην αναγνώριση, την ενσωμάτωση στην ετεροκανονικότητα διαφαίνεται και από το γεγονός ότι στα κείμενά του κυριαρχεί το ζήτημα της καταπίεσης της θηλυκότητας/θηλυπρέπειας, της φιγούρας της «αδερφής».

Ο Ζακ συνδέει τον στιγματισμό της οροθετικότητας με εκείνον της «αδερφής» και με τη γενικότερη απαξίωση της θηλυκότητας και την πατριαρχία: «Εζησα να το ακούσω και αυτό: “Καλά το έιτζ, αλλά να ντύνεσαι γυναίκα”; Πατριαρχία φίλες μου. Η μάστιγα του αιώνα» (σ. 70).

Και αναφερόμενος στην επιλογή της ταυτότητάς του ως Zackie Oh γράφει: «Αυτή η τελευταία μου ταυτότητα ήταν που έγινε πιο δύσκολα αποδεκτή» (σ. 31). Ο στιγματισμός και η καταδίωξη της «αδερφής» από την κοινωνία αλλά και τους μηχανισμούς κρατικής καταστολής έχει μακρά ιστορία στην ελληνική κοινωνία.

Οπως έχω δείξει στο πρόσφατο κείμενό μου «Φαντάσματα από το παρελθόν στο παρόν», η απαξίωση της «αδερφής» ενυπάρχει και στις νεότερες γενιές ομοφυλόφιλων ανδρών, οι οποίοι συνδέουν τη φιγούρα της «αδερφής» με ένα παρωχημένο παρελθόν, το οποίο αντιπαραθέτουν με το πρότυπο του σύγχρονου, Ευρωπαίου, λευκού, μεσοαστού, αρρενωπού gay. Σε αντιπαράθεση με αυτή την ομοκανονικότητα, η Zackie Oh είναι μια πρώην, ξεπεσμένη αστή και μια τσουλάρα, δηλαδή μια παραβατική θηλυκότητα. Είναι πολύ ενδιαφέρον ότι η drag παραστασιακή επιτέλεση αυτής της στιγματισμένης, παραβατικής θηλυκότητας θεωρείται ότι αποτελεί μια θεραπεία, ψυχοθεραπεία.

Λέει ο/η Ζακ/Zackie Oh: «Ξεκίνησα, λοιπόν, να μελετάω, να πειραματίζομαι πάνω σ’ αυτό κι έτσι επινόησα τη Zackie Oh. Είναι μια πρώην κυρία της καλής τάξης που ξέπεσε, έπιασε πάτο και αναδύθηκε ως τσουλάρα. Εννοείται ότι είναι μια δική μου προέκταση, με την έννοια ότι λέει και κάνει πράγματα πο άνετα απ’ ό,τι ο Ζακ. Αυτή για μένα είναι η πεμπτουσία του drag. Είναι θεραπευτικό, απεγκλωβίζει κομμάτια του εαυτού σου. Πολλές φορές κάνω show που βασίζονται σε μια δική μου άσχημη εμπειρία. Οταν επιτελώ ξανά αυτή την εμπειρία πάνω στη σκηνή διακωμωδώντας την, είναι σα να την ξορκίζω» (σ. 31). Η θεώρηση αυτή αντιστοιχεί στις πιο πρωτοποριακές προσεγγίσεις της σύγχρονης queer/φεμινιστικής θεωρίας για την παραστασιακή επιτέλεση του S/M, του σαδομαζοχισμού, την οποία θεμελίωσε η θεωρητικός Lynda Hart στο βιβλίο της «Between the body and the flesh». Σύμφωνα με τη Hart, η επιτέλεση του S/M αποτελεί μια μορφή ψυχικής θεραπείας από ένα σεξουαλικό τραύμα του παρελθόντος και ειδικότερα μια επανεπεξεργασία βιασμού ή αιμομιξίας.

Επιπλέον, η ανάληψη της θηλυκότητας από τον Ζακ μέσω του drag συνεπάγεται την αμφισβήτηση της φυσικότητας του φύλου. Για τον Ζακ η ανάληψη της θηλυκότητας δεν αποτελεί μια ευθυγράμμιση της εξωτερικής κοινωνικής συμπεριφοράς σε μια βαθύτερη βιολογική θηλυκή ουσία, σύμφωνα με τη γνωστή ψυχιατρίζουσα ρήση «γυναίκα φυλακισμένη σε ένα ανδρικό σώμα», αλλά μια επιβεβαίωση της μπατλεριανής ρήσης ότι το φύλο είναι drag.

Επίσης, η θηλυκότητα αυτή γίνεται αντιληπτή ως μια αντίσταση στο ανδρικό προνόμιο και τη δυαδική κατηγοριοποίηση του φύλου. Ο Ζακ/η Zackie δεν είναι ούτε μόνο άνδρας ούτε μόνο γυναίκα αλλά και τα δύο και πέρα από τα δύο. Οπως λέει ο ίδιος: «Μέσα από όλη αυτή την αναζήτηση που έκανα, κατάφερα να αποτινάξω από πάνω μου τις ταμπέλες. Ζούμε σε μια κοινωνία που έχει μάθει να βάζει ταμπέλες και να αναγνωρίζει αυστηρά το αρσενικό και το θηλυκό. Δεν είμαστε αυτό, όμως. Είμαι πολύ περισσότερα πράγματα από μια ταξινόμηση. Προσωπικά πλέον δεν αυτοπροσδιορίζομαι ούτε ως άνδρας ούτε ως γυναίκα. Δεν ένιωθα ποτέ αγόρι αλλά ούτε ήθελα να κάνω μετάβαση φύλου. Ολο αυτό που ψυχανεμιζόμουν μέσα μου και δεν μπορούσα να το μορφοποιήσω, να του δώσω λέξεις, το βρήκα διαβάζοντας Judith Butler. Τη λάτρεψα και συνειδητοποίηση ότι είμαι αυτό που περιγράφει στα κείμενά της, gender queer. M’ αρέσει να βάφομαι, να ντύνομαι πιο fluid και κυρίως είναι απελευθερωτικό να μη χρειάζεται να πεις “είμαι άνδρας και άρα πρέπει να κάνω αυτό”» (σσ. 30-31).

Τελειώνοντας, θα ήθελα να πω δυο λόγια για τον επαναπροσδιορισμό του πολιτικού που αναδύεται στον λόγο του Ζακ. Οπως ανέφερα και προηγουμένως, η πολιτική του Ζακ δεν περιορίζεται σε ένα μονοθεματικό γκέι/ΛΟΑΤ ζήτημα. Η καταπίεσή του ως queer, ως αδερφής αποτελεί ένα όχημα εμπάθειας θα έλεγα, εν-συναίσθησης άλλων μορφών καταπίεσης.

Παραθέτω: «Από τότε πάντως συγκρότησα τον εαυτό μου πιο πολιτικά. Κατανόησα ότι δεν μπορώ να διαχωρίσω αυτό που συμβαίνει σε μένα από αυτό που συμβαίνει ευρύτερα στην κοινωνία, με όλες αυτές τις συνθήκες που μας καταπιέζουν ως υποκείμενα. Και δεν αναφέρομαι μόνο στα ΛΟΑΤΚΙ δικαιώματα. Αν είσαι υπέρ της ισότητας και της ελευθερίας, δε γίνεται να μη σε απασχολούν και άλλα ζητήματα, δε γίνεται να μη σε νοιάζει η φτώχεια, ο ρατσισμός και ο φασισμός» (σ. 27).

Και παρακάτω: «Διαβάζω για τους γονείς που απειλούν με κατάληψη σχολείου προκειμένου να μη δεχτεί προσφυγόπουλα και σκέφτομαι μεταξύ άλλων πως, όταν πήγαινα κι εγώ σχολείο, υπήρχαν γονείς που επειδή δεν μπορούσαν να κάνουν το ίδιο για να διώξει το σχολείο την αδερφή, απειλούσαν τα ίδια τους τα παιδιά προκειμένου να μην κάνουν παρέα μαζί μου» (σ. 75).

Για τον Ζακ η πολιτική δραστηριότητα δεν περιορίζεται στη νομική αναγνώριση ΛΟΑΤ δικαιωμάτων ούτε σε ένα απόμακρο επαναστατικό μέλλον. Ο ακτιβισμός ταυτίζεται με την καθημερινή ζωή και αποτελεί από πράξεις άμεσης, έμπρακτης και καθημερινής αλληλεγγύης. Παραθέτω και πάλι: «Και φοβάμαι πως όσοι νόμοι και να γίνουν, όσα κείμενα και να γραφτούν, όσο και “καταδικάζω τη βία” να φωνάξουμε, αν δε μάθουμε να αντιδρούμε όταν τη βλέπουμε μπροστά μας δεν καταφέρνουμε και πολλά. Καταλαβαίνω το φόβο, καταλαβαίνω τη δυσκολία που μπορεί να υπάρχει και δε βγάζω τον εαυτό μου απέξω σε αυτό που λέω, αλλά ρε γαμώτο η αλληλεγγύη πρέπει να είναι κυρίως έμπρακτη» (σ. 40).

Λέγοντας αυτά, ήταν σαν ο Ζακ να είχε προβλέψει τη σκηνή της βίαιαης επίθεσης που δέχτηκε τον Σεπτέμβρη του 2018, όπου κανείς από τους περαστικούς δεν αντέδρασε… Ωστόσο, όπως θα έλεγε και ο μεγάλος queer θεωρητικός και ακτιβιστής του AIDS, Douglas Crimp, που έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, «ας μην εγκλωβιστούμε στη μελαγχολία αλλά ας συνδυάσουμε το πένθος με τη στράτευση, τον αγώνα για να φτιάξουμε», όπως λέει ο Ζακ, «τουλάχιστον προς το παρόν τους δικούς μας μικρόκοσμους, τις δικές μας μικρογραφίες του κόσμου, όπως θα θέλαμε αυτός να είναι στο μέλλον» (σ. 110).

*αναπληρωτής καθηγητής Κοινωνικής Ανθρωπολογίας, διευθυντής του μεταπτυχιακού προγράμματος «Φύλο, πολιτισμός και κοινωνία»

ΝΗΣΙΔΕΣ
30 κείμενα για τον Ζακ
Τρεις ερευνητές παρουσιάζουν ένα εξαιρετικό εγχείρημα: τον συλλογικό τόμο «Κουήρ Πολιτική/Δημόσια Μνήμη. 30 κείμενα για τον Ζακ», που υπάρχει ψηφιακά και θα κυκλοφορήσει και έντυπα από το Ιδρυμα Rosa...
30 κείμενα για τον Ζακ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Να τελειώνουμε με την κανονικοποίηση της τοξικής αρρενωπότητας
Από τα δώρα του βιβλίου αυτού είναι ότι ο αφηγηματικός του χρόνος εκτείνεται – από το «εκεί και τότε», και πρέπει να είμαστε έτοιμοι να παραδεχτούμε ότι όσα περιγράφει υπάρχουν και στο «εδώ και τώρα».
Να τελειώνουμε με την κανονικοποίηση της τοξικής αρρενωπότητας
ΣΙΝΕΜΑ
Ακτιβιστής και drag queen
Εχουμε Athens Pride το Σάββατο. Και ο δολοφονημένος στο κέντρο της Αθήνας πριν από λίγους μήνες νέος άνδρας, οροθετικός, γκέι και με δυνατή πολιτική φωνή, είναι το θέμα μιας ταινίας στην Ταινιοθήκη της Ελλάδος...
Ακτιβιστής και drag queen
ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ
«Συνεχίζουμε να γράφουμε ιστορία στο δρόμο»
Το φετινό Athens Pride διοργανώνεται το Σάββατο 8 Ιουνίου, στην πλατεία Συντάγματος, σε μια χρονιά-ορόσημο για το ΛΟΑΤΚΙ+ κίνημα: συμπληρώνονται 50 χρόνια από την εξέγερση των ΛΟΑΤΚΙ+ θαμώνων του Στόνγουολ και...
«Συνεχίζουμε να γράφουμε ιστορία στο δρόμο»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Robert Mapplethorpe: Πολλαπλές αναγνώσεις ενός αιρετικού έργου
Η συζήτηση που έχει ανοίξει σχετικά με τα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων, θα μπορούσε να πει κάποιος ότι τελικά έχει ως βασικό επίδικο τη δυνατότητα αυτή, να αποτελεί κομμάτι της δημόσιας σφαίρας. Μέρος των...
Robert Mapplethorpe: Πολλαπλές αναγνώσεις ενός αιρετικού έργου
MEDIA
«Ταυτότητα και έκφραση φύλου» σήμερα με την «Εφ.Συν.»
Το βιβλίο της Μαρίνας Γαλανού «Ταυτότητα και έκφραση φύλου» προσφέρει σήμερα η «Εφ.Συν. - Σαββατοκύριακο». Το εγχειρίδιο έχει σκοπό να κάνει προσιτές και κατανοητές έννοιες που σχετίζονται με τους τρανς...
«Ταυτότητα και έκφραση φύλου» σήμερα με την «Εφ.Συν.»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας