Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ελευθερία του ανθρώπου ως ζητούμενο στο έργο του
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ελευθερία του ανθρώπου ως ζητούμενο στο έργο του

  • A-
  • A+

Σαν σήμερα, πριν από 62 χρόνια, πέθανε ο Νίκος Καζαντζάκης. Το ημερολόγιο έγραφε 26 Οκτωβρίου 1957 όταν σώπασε η φωνή ενός πνευματικού ανθρώπου με παγκόσμια εμβέλεια.

Τη χρονιά που γεννήθηκε ο Καζαντζάκης η Κρήτη συμπλήρωνε 65 χρόνια επαναστατημένης σκλαβιάς. Μια σειρά εξεγέρσεων κατά της τουρκικής κατοχής -η επανάσταση του 1866 και το ολοκαύτωμα του Αρκαδίου ήταν ακόμα νωπά- δεν είχε δώσει παρά λίγους καρπούς. Οι Κρητικοί ζούσαν και πέθαιναν με τον καημό της ελευθερίας. Το 1889 ξεσπά μια ακόμα κρητική επανάσταση, αυτή που ενέπνευσε στον Καζαντζάκη τον «Καπετάν Μιχάλη». Ακολούθησαν άλλες δύο εξεγέρσεις, το 1895 και το 1897. Εναν χρόνο αργότερα ο πρίγκιπας Γεώργιος διορίζεται αρμοστής των Μεγάλων Δυνάμεων στην Κρήτη και ο τόπος κερδίζει την αυτονομία του. Η δικαίωση των αιματηρών αγώνων των Κρητικών ήρθε το 1913 με την οριστική ενσωμάτωση της νήσου στην Ελλάδα. Σε αυτά τα 90 χρόνια αγώνα έγινε αιματωμένη συνείδηση των Κρητικών πως το πολυτιμότερο αγαθό για τον άνθρωπο είναι η ελευθερία. Αυτή η ιδέα έγινε βαθύ κτήμα και στον Καζαντζάκη.

Ο αγώνας για την ελευθερία -ιδέα-κλειδί στο έργο και στη ζωή του Καζαντζάκη- είναι η βαθύτερη ουσία της ζωής του ανθρώπου, η αυθεντικότερη καταξίωσή της και μαζί το ανώτατο αγαθό της. Στην «Ασκητική» θα γράψει: «Η ανώτατη αρετή δεν είναι να 'σαι ελεύτερος, παρά να μάχεσαι για ελευτερία» (σ. 83). Αυτή η ιδέα θα επαναληφθεί σε όλα τα έργα του. Στους «Αδερφοφάδες» έχουμε εκδήλωση αυτής της θεμελιακής πίστης: «Ε, νεαρέ, ποιο θαρρείς πως είναι το ανώτατο αγαθό ή καλοσύνη; - Ναι, η καλοσύνη. - Οχι, η λευτεριά ή, πιο σωστά: ο αγώνας για τη λευτεριά. - Οχι η αγάπη; Ο παπα-Γιάνναρος κόμπιασε. - Οχι, έκαμε τέλος· ο αγώνας για τη λευτεριά» (σ. 83).

Οι γνησιότεροι καζαντζακικοί τύποι αγωνίζονται για κάποια μορφή ελευθερίας. Ο Καπετάν Μιχάλης αγωνίζεται για την ελευθερία της Κρήτης. Ο παπα-Γιάνναρος στους «Αδερφοφάδες» αγωνίζεται για την αποδέσμευσή του από πολιτικές φατρίες, για την πολιτική του ελευθερία και ταυτοχρόνως την ελευθερία της ψυχής του. Ο Χριστός στον «Τελευταίο πειρασμό» αγωνίζεται για τη λύτρωσή του από τον πειρασμό της ανθρώπινης ζωής και ευτυχίας. Ο Γκρέκο αγωνίζεται για την ελευθερία της έμπνευσης και της καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ο Οδυσσέας αγωνίζεται για τη βαθμιαία λύτρωση της ψυχής του μέχρι την ακρότατη ελευθερία.

Στον Καζαντζάκη ο αγώνας για την ελευθερία είναι φαινόμενο πανανθρώπινο και αιώνιο: «Δεν πάλιωσαν, δεν έσβησαν τα λόγια τούτα, γιατί ο ρυθμός που τα κινεί είναι αθάνατος. Ποιος ρυθμός; Να μάχεται ο άνθρωπος σε όλους τους αιώνες για ελευτερία» («Ταξιδεύοντας Αγγλία», σ. 155). Οι έννοιες «ελευθερία», «αγώνας για ελευθερία» και «άνθρωπος» είναι ταυτόσημες. Στο «Τόντα-Ράμπα» ο Γερανός λέει «-Δεν αγαπώ τον άνθρωπο, αγαπώ αυτό που μέσα του αγωνίζεται για τη λευτεριά. -Μ’ αυτό είναι ο άνθρωπος! τον διακόπτει θυμωμένος ο φίλος του, ο φανατικός κομμουνιστής Ασόντ» (σ. 99). Για τον Καζαντζάκη η προσπάθεια έχει μεγαλύτερη ηθική αξία από το αποτέλεσμα, το οποίο δεν δικαιώνει πάντα τον αγώνα. Στον «Βραχόκηπο» γράφει: «Οταν πολεμάς για λευτεριά, είσαι κιόλας λεύτερος» (σ. 197). Επίσης, στον «Καπετάν Μιχάλη»: «Δε μπορείς λοιπόν ακόμα να καταλάβεις; Μα εγώ, μάθε, δεν έχω ανάγκη να δω και ν’ αγγίξω τη λευτεριά για να λευτερωθώ. Είμαι στο μάλε βράσε της σκλαβιάς λεύτερος· γεύομαι, γενεές πρωτύτερα, τη λευτεριά που θα 'ρθει και θα πεθάνω λεύτερος γιατί σε όλη μου τη ζωή πολέμησα για την ελευτερία» (σ. 233).

Ο αγωνιστής της ελευθερίας δεν προσδοκά αμοιβή στο τέλος του αγώνα. Η μόνη αμοιβή του είναι η βαθιά ικανοποίηση πως έπραξε στο ακέραιο το καθήκον του. Αν θα νικήσει ή θα νικηθεί, αυτό έχει πρακτική και όχι ουσιαστική αξία. Ετσι, ο ανυστερόβουλος αγωνιστής αναφωνεί με ηδονική χαρά: «Για λευτεριά παλεύω και πονώ και πληρωμή δε θέλω» («Οδύσεια», ραψ. Ω, στ. 719). Επίσης, στην «Ασκητική»: «...εμείς πολεμούμε χωρίς βεβαιότητα, κι η αρετή μας, μη όντας σίγουρη για την αμοιβή, αποχτάει βαθύτατη ευγένεια» (σ. 81).

Ποια είναι τα μέσα που έχει στη διάθεσή του ο άνθρωπος, σύμφωνα με τον Καζαντζάκη, για να αγωνιστεί; Το σώμα, το πνεύμα, την ψυχή, τη δύναμη του λόγου, την προγονική κληρονομιά. Κυρίως, έχει το αίμα της καρδιάς του, όπως γράφει στον «Καπετάν Μιχάλη»: «...ένας σπόρος είναι η λευτεριά, μα δεν ποτίζεται αυτός με νερό για να πιάσει, παρά με αίμα...» (σ. 365), «Η σεβασμιότητά σου περιμένει τη λευτεριά από το Μόσκοβο· ο λαός από το τουφέκι· κι εγώ από το δαχτυλίδι ετούτο που περγελάς, Δέσποτά μου» (σ. 259), «Μια μέρα, ο γιος μου ετούτος που θωρείτε, έλεγε ο γέρος άρχοντας στους φίλους του, θα λευτερώσει την Κρήτη. Γιατί η Κρήτη μάθετέ το από μένα, δε θα λευτερωθεί με το τουφέκι παρά με το μυαλό» (σ. 177). Ο Καζαντζάκης ορίζει μέχρι και την ουσία του Θεού από τον αγώνα: «Ποια είναι η ουσία του Θεού μας; Ο αγώνας για την ελευτερία» («Ασκητική», σ. 71).

Ο Νίκος Καζαντζάκης, κατά τη βράβευσή του με το Διεθνές Βραβείο Ειρήνης στη Βιέννη στις 28 Ιουνίου 1956, θα εκφωνήσει ένα κείμενο που αποτελεί μνημείο υποστήριξης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Επιπλέον, αποτελεί μια πολιτική ομιλία, η οποία έρχεται ως επιστέγασμα του αγώνα του Καζαντζάκη μέσα από τα έργα του και τις πολιτικές ενέργειές του στο σύνολο της ζωής του για την υπεράσπιση της ελευθερίας του ανθρώπου και των δικαιωμάτων του.

Με αφορμή την επέτειο θανάτου του Καζαντζάκη, αξίζει να κοιτάξουμε ορισμένα σημεία της ομιλίας του στη Βιέννη. «Προσπάθησα, ως άνθρωπος κι ως συγγραφέας, να πολεμώ για την ελευθερία, την ειρήνη και την αξιοπρέπεια του ανθρώπου», «Ποτέ το ιδανικό της ειρήνης δε στάθηκε τόσο απαραίτητο όσο στην εποχή μας», «Αν δε θέλουμε ν’ αφήσουμε τον κόσμο να βουλιάξει στο χάος, πρέπει, όπως λευτερώσαμε τις δυνάμεις που είναι κρυμμένες μέσα στην ύλη, να λευτερώσουμε και την αγάπη που είναι φυλακισμένη στην καρδιά του κάθε ανθρώπου», «Η ελευθερία και η ειρήνη είναι, δεν πρέπει ποτέ να το ξεχνούμε, έξω από τα πλαίσια του υλικού κόσμου. Είναι θυγατέρες κι οι δυο του ανθρώπου, που τις γέννησε με ιδρώτα και με δάκρυα… Μα κάθε στιγμή κινδυνεύουν. Χρέος έχουμε κάθε στιγμή να επιστρατεύουμε όλες μας τις δυνάμεις. Για να τις υπερασπίζουμε, πρέπει να στεκόμαστε πλάι τους μερόνυχτα όρθιοι», «Ας πολεμούμε με όλες μας τις δυνάμεις για την ειρήνη και την αδελφοσύνη των ανθρώπων», «Να γιατί η ευθύνη του ανθρώπου σήμερα είναι μεγάλη. Ξέρει τώρα πια πως κάθε του πράξη μπορεί νάχει αντίκτυπο στην ανθρώπινη μοίρα. Ξέρει πως οι άνθρωποι, όλοι οι άνθρωποι, άσπροι, μαύροι, είναι ένα. Στην άκρα του κόσμου ένας να πεινάει, εμείς φταίμε. Δεν μπορούμε νάμαστε λεύτεροι αν ένας στην άκρα του κόσμου παραμένει ακόμα σκλάβος», «...το Κακό στο τέλος νικιέται πάντα από την παντοδυναμία, την αργή μα σίγουρη, του Καλού. Αν ο μυστηριώδης αυτός νόμος δεν κυβερνούσε την ανθρώπινη μοίρα, το πνέμα θάχε από χιλιάδες χρόνια συντριβεί από την ύλη. Η ελευθερία κι η ειρήνη θα καταπνίγονταν από το Μεγάλο Φόβο».

Ο λόγος του αναφορικά με τον συνεχή αγώνα για την πνευματική και φυσική απελευθέρωση του ανθρώπου από τα δεσμά των εκάστοτε εξουσιών συνδέεται με τον λόγο του στο υπόλοιπο έργο του. Αυτή η σύνδεση βρίσκεται στη διατήρηση μιας ρητορικής με επίκεντρο τον άνθρωπο και τον αγώνα του, τις δυσκολίες που εμφανίζονται στην πορεία του, η οποία χαρακτηρίζεται ως Ανήφορος, το χρέος υπεράσπισης των κατακτήσεων των προηγούμενων γενεών, την ανάγκη αλληλεγγύης μεταξύ των ανθρώπων και των λαών, τον αγώνα να ξεπεράσει ο άνθρωπος τους φόβους του και να διεκδικήσει τα δικαιώματά του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ονειρεύομαι μια μοναξιά μαζί σου…»
Ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Αγγελος Σικελιανός υπήρξαν δύο Ελληνες λογοτέχνες, οι οποίοι θεολόγησαν εντατικά, βαθιά και από κοινού, έζησαν την ίδια χρονική περίοδο -ο Σικελιανός 1884 με 1951, ο Καζαντζάκης 1883...
«Ονειρεύομαι μια μοναξιά μαζί σου…»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πικρές αλήθειες για το Ολοκαύτωμα της Βιάννου
Κάθε χρόνο στην επέτειο του ολοκαυτώματος σκύβοντας ευλαβικά στη μνήμη των θυμάτων και στον αγώνα τους, καταγινόμαστε με την ιστορική αναδίφηση: πώς έγιναν τα γεγονότα, τι έγινε και τι θα μπορούσε να γίνει.
Πικρές αλήθειες για το Ολοκαύτωμα της Βιάννου
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Ετεκεν άρρεν. Φυλάξατε θέση στο λιμάνι»
Ενας «εμφύλιος πόλεμος» δύο ημερών μεταξύ Κρητών και Μανιατών μετέτρεψε τον Πειραιά σε πεδίο μάχης και… συγκλόνισε ολόκληρο τον -έτσι κι αλλιώς-...
«Ετεκεν άρρεν. Φυλάξατε θέση στο λιμάνι»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η λογοτεχνία ακμάζει στη δημιουργική αντιπολίτευση
Ο Γιάννης Μότσιος, ομ. καθ. του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και βαθύς γνώστης του ρωσικού πολιτισμού επανέκδωσε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης από τα ρωσικά στα ελληνικά, την «Ανθολογία Ρωσικού...
Η λογοτεχνία ακμάζει στη δημιουργική αντιπολίτευση
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας θρύλος στο θέρος
«Ο θρύλος του Εσεξ» της Σάρα Πέρισε, μετάφραση της Νίνας Μπούρη, είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο, ένα μυθιστόρημα ιδεών, αν και η ατμόσφαιρά του είναι σταθερά, συνειδητά, σαφώς γοτθική.
Ενας θρύλος στο θέρος

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας