Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Πώς «έσωσαν» τον χρυσό από τα χέρια των ναζί

Οι «φύλακες» του ελληνικού χρυσού. Από αριστερά οι Μ. Λεβής, ο διοικητής Κυριάκος Βαρβαρέσος, ο Α. Λαζαρίδης και ο Σ. Κοσμίδης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Πώς «έσωσαν» τον χρυσό από τα χέρια των ναζί

  • A-
  • A+

Ο Σωκράτης Κοσμίδης ήταν ένας από τους τρεις υπαλλήλους της Τραπέζης της Ελλάδος ο οποίος, τον Απρίλιο του 1941, κλήθηκε από τη διοίκηση της τράπεζας να συμμετάσχει στην αποστολή μεταφοράς του ελληνικού χρυσού εκτός της κατεχόμενης Ελλάδας.

Από την Αθήνα στην Κρήτη, από εκεί στην Αίγυπτο και στη συνέχεια στη Νότια Αφρική, κατέληξε στο Λονδίνο, όπου παρέμεινε μέχρι το τέλος του πολέμου. Εκεί υπηρέτησε παράλληλα ως γραμματέας του πρωθυπουργού Εμμ. Τσουδερού και υπάλληλος του υπουργείου Οικονομικών, υπεύθυνος για τη διεκπεραίωση των οικονομικών υποχρεώσεων της κυβέρνησης. Επέστρεψε στην Ελλάδα τον Ιανουάριο του 1945 και συνέχισε να εργάζεται στην τράπεζα μέχρι τη συνταξιοδότησή του.

Για την «άνευ όρων και άνευ ενδοιασμών» απόφασή του να λάβει μέρος «στην δυσχερή και πλήρη κινδύνων και αβεβαιότητος αποστολή», τιμήθηκε με τον «Αργυρό Σταυρό του Τάγματος του Σωτήρος».

Στο ημερολόγιό του, που ξεκινά στις 17 Απριλίου 1941, λίγες μέρες μετά την εκδήλωση της γερμανικής επίθεσης, και εκτείνεται έως τις 26 Ιανουαρίου 1945, καταγράφει συστηματικά τις μέρες της πολύχρονης αυτής περιπέτειας και τις σχετικές πολιτικοκοινωνικές ζυμώσεις και εξελίξεις, όπως βιώθηκαν στο περιβάλλον της εξόριστης ελληνικής εξουσίας.

Το μικρό δερματόδετο ημερολόγιο, σύντροφος και καταφύγιο του Κοσμίδη στα δύσκολα αυτά χρόνια, συμπεριλαμβανόταν στο αρχειακό υλικό που δωρήθηκε το 1987 στην Ιστορική και Εθνολογική Εταιρεία της Ελλάδος από τη σύζυγό του Κούλα Κοσμίδη.

Εκεί το εντόπισε η ιστορικός Αντζελα Καραπάνου που προχώρησε στην επεξεργασία και αξιοποίησή του. Το Κέντρο Πολιτισμού, Ερευνας και Τεκμηρίωσης της Τραπέζης της Ελλάδος, λόγω της συνάφειας του κειμένου με την ιστορία της τράπεζας, ανέλαβε την έκδοσή του στη σειρά «Τεκμήρια από το Ιστορικό Αρχείο» και παράλληλα απέκτησε ψηφιακό αντίγραφο του συνόλου του αρχείου, το οποίο είναι προσβάσιμο και αξιοποιήσιμο από τους ερευνητές.

Στις πολυάριθμες εγγραφές του ημερολογίου κυριαρχούν η περιγραφή των γεγονότων που ο συντάκτης του ζει, καθώς και η αναφορά των εξελίξεων στις οποίες και ο ίδιος, στον βαθμό που του αναλογεί, συμμετέχει.

Η μεταφορά και η τύχη του ελληνικού χρυσού, οι κυβερνητικές ενέργειες για την αντιμετώπιση της επισιτιστικής κρίσης στην κατεχόμενη Ελλάδα, οι διπλωματικές επαφές και οι διεργασίες για τη μεταπολεμική διακυβέρνηση είναι τα θέματα που κυριαρχούν.

Την ίδια στιγμή, το πλαίσιο του πολέμου διαγράφεται με ακρίβεια, καθώς ο Κοσμίδης παρακολουθεί και καταγράφει σχεδόν μέρα μέρα την πορεία των γεγονότων σε όλα τα μέτωπα. Καθώς όμως πρόκειται για μια απόλυτα προσωπική κατάθεση, τα στοιχεία αυτά συμπλέκονται με σκέψεις και συναισθήματα που δίνουν έναν πιο εσωτερικό τόνο στο κείμενο. Αγωνία για το μέλλον, ανησυχία για φίλους και συγγενείς στην πατρίδα, νοσταλγία, φόβοι και ελπίδες, απογοήτευση και αισιοδοξία, διατυπωμένα με ειλικρίνεια και αμεσότητα, αλληλοδιαδέχονται, κάνοντας εύληπτο και κατανοητό το βίωμα του πολέμου.

Στην έκδοση, εκτός από την εισαγωγή με το ιστορικό πλαίσιο της περιόδου, τις βιογραφικές πληροφορίες για τον συντάκτη του ημερολογίου και την ανάλυση του περιεχομένου, υποσελίδιες σημειώσεις δίνουν πληροφορίες για πρόσωπα, γεγονότα, τοπωνύμια κ.ά. και βοηθούν τον αναγνώστη στην καλύτερη κατανόηση της αφήγησης.


Αποσπάσματα από το Ημερολόγιο (1941-1945)

Τρίτη του Πάσχα 22.4.41

Πρωί λαμβάνομε διαταγή από τον Διοικητή να ετοιμασθώμε δι’ αναχώρησιν το βράδυ. Η επιβίβασις θα γίνη στας 8.00 μ.μ. από τα Μέγαρα επί αντιτορπιλλικού. Εμεινα στο γραφείο ώς της 3.30 μ.μ. διά την κανονικήν διεξαγωγήν της υπηρεσίας. Στας 6.00 μ.μ. πηγαίνω στο γραφείο μου με τις βαλίτσες μου για να πάρω και της υπηρεσιακές και να συναντηθούμε προς αναχώρησιν. Αυτήν την φορά ο [Λέανδρος] Παλαμάς δεν πρόκειται να μας ακολουθήση, έτσι μένομε μόνο οι τρεις μας. Ο[ι] Λαζαρίδης, Λεβής και εγώ. Πληροφορούμαι όμως από τον Διοικητήν ότι άλλαξε το δρομολόγιο. Η αναχώρησις θα εγίνετο από τον Πειραιά διά του α/π «Ελση» στας 7.00 μ.μ. και ότι οι δύο άλλοι ανεχώρησαν ήδη.

Ετοιμάζω της βαλίτσες όσο μπορώ εσπευσμένως, εγκαταλείπων μάλιστα και τινά πράγματα που έπρεπε να πάρω μαζύ μου. Κατεβαίνω με ταξί στον Πειραιά και μετά κάπου βρίσκω το «Ελση» στα Καρβουνιάρικα, όπου και επιβιβάζομαι. Δεν γίνεται καμμία επίβλεψις, κανείς έλεγχος επιβιβάσεως. Μπορεί να μπη μέσα όποιος θέλει και να επιβιβάση του α/π ό,τι θέλει. Και να συλλογίζεται κανείς την εκτάκτως κρίσιμο κατάστασι στην οποία βρισκόμαστε. Ο Θεός μόνον μας προφύλαξε από εχθρική ενέργεια. Κάλλιστα ήτο δυνατόν να βάλουν μέσα στο βαπόρι βαλίτσες με μπόμπες και να μας τινάξουν στον αέρα εν πλω εκ του ασφαλούς.

Οπωσδήποτε με την βοήθεια του Θεού αναχωρούμε κατά της 11.30 το βράδυ. Στο σπήτι δεν ξέρουν όλοι τον σκοπό και προορισμό του ταξειδίου μου. Η μητέρα και ο πατέρας νομίζουν πως πάω στας Καλάμας, δι’ υπηρεσίαν. Ετσι τους έχω πη.

Ταξιδεύομε όλη την νύκτα άγρυπνοι, και με τα σωσίβια πλάι μας, ή μάλλον ξαπλωμένοι πάνω στης βαλίτσες με προσκέφαλα τα σωσίβια. Τα ξημερώματα ανέβηκα στο κατάστρωμα. Μας είχαν πη ότι θα μας συνώδευε το αντιτορπιλλικό «Υδρα», δεν βλέπω όμως τίποτε. Αντ’ αυτού δύο αεροπλάνα διαγράφουν κύκλο γύρω μας αλλά δεν μας πειράζουν, ίσως να επιστρέφουν από επιδρομής αλλού, όπου να έρριψαν της βόμβες των.

Ο Θεός φαίνεται μας προστατεύει. Οπωσδήποτε γενική διαταγή να φορέσουν όλοι τα σωσίβια. Οι γυναίκες και τα παιδιά ταξινομούνται στης βάρκες. Με το ίδιο βαπόρι αναχωρούσαν μέλη της Αγγλικής παροικίας και το Διπλωματικό Σώμα. Τέλος, κατά της 12.00 βρισκόμαστε έξω από την Σούδα και κατά την 1.00 είμεθα στον λιμένα έτοιμοι να αποβιβασθούμε, αλλά ξανακάνωμε πίσω, λόγω συναγερμού, και μένομε στο κήτος του βαποριού ώς της 3.30 μ.μ. οπότε έρχεται μία βενζινάκατος, την οποία είχαμε καλέση από νωρίς και μας παίρνει.

Τετάρτη 23.4.41

4.00 μ.μ. επί τέλους σώοι στην ξηρά, επιβιβαζόμαστε του αναμένοντος αυτοκινήτου και κατευθυνόμεθα στο υποκατάστημα Χανίων, όπου μας υποδέχονται οι Διοικηταί ανυπομονούντες για την άφιξί μας. Εκείνοι είχαν φθάση μαζύ με τον Βασιλέα και την Κυβέρνησι από τα εξημερώματα δι’ αντιτορπιλλικού.

Τρίτη 20.5.41

[…]

Ξαφνικά είδαμε να προβάλλουν από το πλάι τού πλησίον λόφου σμήνη αλλεπάλληλα γιγαντιαίων αεροπλάνων, που πρώτη φορά ώς τώρα βλέπομε. Αθελά μου ήλθαν στο νου τα ιπτάμενα φρούρια των Αμερικανών που στέλλουν στους Αγγλους· αλλά πού τέτοια τύχη. Την συγκίνησι και έκπληξι της πρώτης στιγμής διαδέχεται ευθύς αμέσως άλλη ισχυροτέρα και δυνατοτέρα ή μάλλον τρομερωτέρα της πρώτης.

Από τα αεροπλάνα αυτά, σωστές σφηκοφωληές, είδαμε να ρίπτονται στο κενόν αλεξιπτωτιστές σε αριθμό που δεν μπορούσε κανείς να υπολογίση. Ερρίπτοντο και διαρκώς ερρίπτοντο και πάλιν ξαναερρίπτοντο και συνεχώς ερρίπτοντο αλεξιπτωτισταί σε διάφορα σημεία της περιοχής Χανίων, από τα νοτιοδυτικά μέχρι τα νοτιοανατολικά της πόλεως, ιδίως όμως στην περιοχή της παραλίας και προς το Μάλεμε, όπου και το Αγγλικόν αεροδρόμιον, το οποίον, όπως εκ των υστέρων επληροφορήθημεν, κατέστρεψαν κυριολεκτικώς.

Οι αλεξιπτωτισταί έπεφταν από πολύ χαμηλόν ύψος, και ολιγώτερον ακόμη των 100 μέτρων. Τα αλεξίπτωτα ήσαν διαφόρων χρωμάτων, προφανώς χαρακτηριστικών του φορτίου, ή της ειδικότητος των αλεξιπτωτιστών που έπιπταν. Πολλά αλεξίπτωτα δεν πρόφθαναν να ανοίξουν και έτσι βλέπαμε έναν άμορφο όγκο να καταπίπτη και να συντρίβεται επί του εδάφους· κακόμοιρα παιδιά, πώς σας σκοτώνη η καταστρεπτική, η κακούργος μανία ενός αιμοδιψούς παράφρονος, που εφιλοδόξησε να κυριαρχήση του κόσμου ολοκλήρου.

Χιλιάδες αλεξιπτωτιστών, νεαρών ως επί το πλείστον Γερμανοπαίδων 19-22 ετών, ρίπτονται διαρκώς εις το κενόν. Πολλοί από αυτούς δεν κατορθώνουν να φθάσουν σώοι στο έδαφος. Αλλοι συντρίβονται επί του εδάφους πριν προφθάση να ανοίξη το αλεξίπτωτον, άλλοι τσακίζονται κατά την προσγείωσι λόγω του χαμηλού ύψους εξ ου ερρίφθησαν, άλλοι κρεμώνται σαν σταφύλια από της εληές και τα πεύκα στα οποία μπερδεύονται με τα αλεξίπτωτά των, άλλοι τυφεκίζονται σαν κοτσύφια, από τους αμυνομένους επί του εδάφους· και το ακόμη δραματικώτερον, πολλοί εξ αυτών σκοτώνονται αναμεταξύ των πίπτοντες, διότι κατά την πτώσιν των μεταχειρίζονται τα αυτόματα όπλα των διά να δημιουργούν πανικόν εις τους επί του εδάφους αντιπάλους των. Δυστυχισμένα πλάσματα, πόσο λίγο ενδιαφέρεται για την ζωήν σας ο αιμοσταγής δικτάτωρ σας. Ο ολετήρ, γιατί αυτό θα είνε στο τέλος, της πατρίδος σας.

Τρίτη 6.1.42

Των Φώτων. Πήγα στην εκκλησία και ήπια αγιασμό, αφού είχα νηστεύση απολύτως την προτεραία. Εφύλαξα αγιασμό σ’ ένα μπουκαλάκι, για την μητέρα. Η πολεμική κατάστασις εξελίσσεται διαρκώς με τον ίδιο ρυθμό, καλόν και ευοίωνον, στην Ευρώπη και την Λιβύη. Κακό και χειρότερο στην Απω Ανατολή.

Τα νέα από την Ελλάδα πάντα άσκημα και ανησυχαστικά. Η πείνα εντείνεται. Θέρμανσις δεν υπάρχει. Τα τραμ στην Αθήνα σταματήσανε. Χιονιάς στην Τουρκία και στο Αιγαίο. Πώς ζουν αυτοί οι άνθρωποι εκεί κάτω και ποιους θα βρούμε όταν γυρίσωμε, μόνον ο Θεός ξέρει. Σαν να μην έφθαναν όλα τα άλλα κακά που επεσώρευσαν οι κατακτηταί, έχωμε τώρα και τους βομβαρδισμούς εκ μέρους της RAF, σχεδόν τακτικούς σε στρατιωτικούς στόχους στας Αθήνας, στην Ελευσίνα, στην Κρήτη και δεν ξέρω πού αλλού. Και αν ακόμη δεχθώ ότι δεν υπάρχουν θύματα, πάντως υπάρχουν σπασμένα τζάμια, σε αθέρμαστα σπήτια που στεγάζουν (τι ειρωνεία;) ξεπαγιασμένους λιμοκτονούντας και ετοιμοθανάτους.

Το φρόνημα όμως των Ελλήνων είνε ακμαίον, έτσι τουλάχιστον μαθαίνομε, έτσι μαρτυρούν αι σκηναί του Πειραιώς για τας οποίας ο Μουσολίνι διέταξε εκτελέσεις ομήρων. Ως πότε όμως θα αντέχουν; Ως πότε; Η πείνα είνε κακός σύμβουλος. Το τουρκικόν α/π «Κουρτουλούς» μετέφερε πέντε φορτία τροφίμων στην Ελλάδα, αλλά θα σταματήση γιατί το χρειάζονται οι Τούρκοι για δικές των μεταφορές. Καταβάλλονται προσπάθειαι εξευρέσεως άλλου βαποριού. Να δούμε πού θα καταλήξουν. Οι Αγγλοι υπόσχονται πως θα στείλουν (θα επιτρέψουν να σταλούν) τρόφιμα στην Ελλάδα, αλλά διαρκώς υπόσχονται και διαρκώς πρόκειται. Ο Πρόεδρος έκαμε προσωπική επίκλησι στον Ρούσβελτ ζητών την προσωπική του παρέμβασι για λίγο ψωμί, λίγο στάρι, για να μη[ν] πεθάνουν από πείνα εκείνοι που έδειξαν στους δημοκρατικούς λαούς τον δρόμο της Τιμής, της Νίκης και της Ελευθερίας. Εκείνοι που με τόσο παχειά λόγια εξύμνησαν. Να δούμε τι θα γίνη. Ας ελπίσωμε πως κάτι θα γίνη. Πάντως απολαμβάνομε τα αγαθά του 20ού αιώνος.

Θέλετε και άλλο δείγμα των αγαθών αυτού του αιώνος; Οι κινηματογράφοι προβάλλουν σκηνάς από της χριστουγεννιάτικες επιδρομές των Αγγλων commandos στην Νορβηγία, με καταστρεπτικά για τους Γερμανούς αποτελέσματα. Βλέπετε όμως ηλεκτρικούς σταθμούς να καίωνται, σταθμούς ασυρμάτου και φάρους να ανατινάσσωνται στον αέρα, χωριό ολόκληρο να γίνεται παρανάλωμα του πυρός, περιουσίες ιδιωτικές και κρατικές να καταστρέφωνται. Ιδρώτες και μόχθοι γενεών ολοκλήρων να εκμηδενίζωνται και βλέπετε ακόμη κοπάδια (έτσι μόνον μπορείτε να τα πήτε) ανθρώπων που βλέπουν καταστρεφομένας τας περιουσίας των, τα υπάρχοντά των, να καίωνται τα σπήτια των, να εγκαταλείπουν γυμνοί και ανέστιοι τα χώματα που γεννήθησαν, που μεγάλωσαν, που έζησαν και εμόχθησαν, τα χώματα στα οποία αναπαύονται τα κόκαλα των προγόνων των, να απομακρύνωνται από τη γη των πατέρων των και να ακολουθούν ευχαριστημένοι τους αποχωρούντας εφημέρους επιδρομείς, ευχαριστημένοι που είχαν την τύχη να λυτρωθούν, με τέτοιο απερίγραπτο τρόπο, από τα αγαθά της Νέας Τάξεως των Ούννων του 20ού αιώνος. Θεέ, είσαι τόσο κακός; Ή τόσο πολύ σου έφταισαν τα δημιουργήματά σου;

Πέμπτη 21.1.43

Οι επιτυχίες των Ρώσσων συνεχίζονται με συνεχείς και αδιάκοπες προελάσεις, ανακτήσεις πόλεων, σιδηροδρ. κόμβων, στρατηγικών σημείων κ.λπ. Οι Γερμανοί διαρκώς υποχωρούν, με αφάνταστες καταστροφές και απώλειες τόσον σε έμψυχο, όσο και σε άψυχο υλικό. Το Λένινγκρανδ, πολιορκημένο από 15 μηνών, απελευθερώθη προ πενθημέρου. Οι Ρώσσοι όλο έκτακτα ανακοινωθέντα με νέες διαρκώς επιτυχίες δημοσιεύουν. Κοντεύουν ήδη να ανακτήσουν όλο το έδαφος που είχαν χάση το θέρος. Και η φετεινή χειμερινή επίθεσίς των είνε πολύ πιo ισχυρά, πιo έντονος και ασυγκρίτως πιo πολύ ωργανωμένη από την περυσινή και προ παντός επεκτείνεται εφ’ όλου του μετώπου, από την Φινλανδία ώς τον Καύκασο.

Από την περασμένη Κυριακή έχουν αρχίση και πάλιν αι έντονοι αεροπορικαί επιδρομαί των Αγγλων στο Βερολίνο και των Γερμανών εδώ. Η χθεσινή επιδρομή, ημέρας, εναντίον του Λονδίνου είχε τρομερές συνέπειες σε παιδιά. Εβομβάρδισαν και επολυβόλησαν ένα σχολείο στα περίχωρα με φόνο και τραυματισμό υπερεκατό παιδιών ηλικίας 5-15 ετών.

Η επίθεσις των Αγγλων στην Τριπολίτιδα εξελίσσεται πολύ καλά. Ισως τώρα που γράφω να έχη καταληφθή η Τρίπολις και έτσι εντός της προσεχούς εβδομάδος να φθάσουν στα σύνορα της Τύνιδος, στην Βόρ. Γαλλική Αφρική. Ετσι εξαλείφεται οριστικώς κάθε ίχνος της Ιταλικής Αυτοκρατορίας στην Αφρική. […]

Κυριακή 10.12.44

Από την περασμένη Κυριακή ευρισκόμεθα σε εμφύλιο πόλεμο κυριολεκτικώς. Αφού οι εν τη Κυβερνήσει Υπουργοί-εκπρόσωποι του ΕΑΜ παρητήθησαν, ήρχισεν ένοπλος επίθεσις των ενόπλων δυνάμεων του ΕΑΜ, δηλ. των υπό τον τίτλον «ΕΛΑΣ ανταρτών», εναντίον τών υπό τας διαταγάς της Κυβερνήσεως μικρών στρατιωτικών δυνάμεων, καθώς και των εν Ελλάδι Αγγλικών Στρατευμάτων. Η επίθεσις, κυρίως στας Αθήνας και τον Πειραιά, στρέφεται κατά των αστυνομικών τμημάτων, τα οποία καταλαμβάνουν το ένα μετά το άλλο, κατασφάζοντας τους αστυνομικούς και αστυφύλακας.

Εθεωρήσαμε ήδη τα διαβατήριά μας, διά να αναχωρήσωμε δι’ Αθήνας. Υπολογίζεται, σύμφωνα με τας δηλώσεις του αρχηγού των εν Ελλάδι Βρετανικών δυνάμεων Στρατηγού Scobie, ότι ώς να πάμε εκεί η ανταρσία θα έχη κατασταλή.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική
Πριν από δύο εβδομάδες, με αφορμή την 80ή επέτειο από την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, εγκρίθηκε το ψήφισμα σχετικά με τη σημασία της ευρωπαϊκής μνήμης για το μέλλον της Ευρώπης.
Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα
Ενα μοναδικό ντοκουμέντο στο φως της δημοσιότητας 74 χρόνια μετά ● Γεγονότα μέσα από τις καθημερινές καταγραφές του 30χρονου τότε Πέτρου Σταμέλου που συνελήφθη στο μπλόκο του Βύρωνα και οδηγήθηκε σε γερμανικά...
Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
Εκπληξη προκάλεσε η σπουδή του Δήμου Κρωπίας ν’ αποδεχθεί το αίτημα της Χρυσής Αυγής για προεκλογική εκδήλωση στο δημαρχείο του ανήμερα της 21ης Απριλίου.
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
ΝΗΣΙΔΕΣ
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
Κάτω η λίμνη έχει ομίχλη και τα πλατάνια στάζουν από την υγρασία. Μέσα στο Κάστρο τα πέτρινα σπίτια στέκουν βαριά. Είναι σκληρός ο χειμώνας του ’44. Η Ρίτα κάτω από το μαξιλάρι της έχει μια μαυρόασπρη κάρτα....
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
ΝΗΣΙΔΕΣ
7 ημέρες στο Αουσβιτς, 73 χρόνια μετά
Αουσβιτς. Η λέξη από μόνη της έχει γίνει πλέον σύμβολο της «τελικής λύσης». Οσο περισσότερο προσπαθεί κανείς να κατανοήσει πώς μια πολιτισμένη ήπειρος και μια πολιτισμένη χώρα έφτασαν σε αυτό το σημείο τόσο τα...
7 ημέρες στο Αουσβιτς, 73 χρόνια μετά
ΝΗΣΙΔΕΣ
Bερολινέζικες σημειώσεις - 30 χρόνια μετά
Ανατολικό Βερολίνο. Ενας μύθος και πολλές πραγματικότητες. Ο δρόμος για τη Βαρσοβία και τη Μόσχα, από εδώ. Τίποτε δεν είναι τυχαίο στην Ιστορία όταν αυτή αποφασίζει να μοιράσει τα ιμάτια των ηττημένων. 1989...
Bερολινέζικες σημειώσεις - 30 χρόνια μετά

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας