Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική

  • A-
  • A+

Η Ιστορία δεν κατασκευάζεται -λένε- από γεγονότα, αλλά από τον τρόπο που τα αντιλαμβανόμαστε και τα ερμηνεύουμε. Μέσα από μνημονικά ίχνη και μαρτυρίες δημιουργούνται νέοι χώροι επεξεργασίας του παρελθόντος που προτείνουν άλλες ερμηνευτικές κατασκευές. Και κάπως έτσι οι μνήμες λαμβάνουν νέα μορφή σε συνάρτηση με την οδύνη που έχουν προκαλέσει και σε σχέση με το τι θέλουν να υπηρετήσουν σε ψυχικό ή σε πολιτικό επίπεδο την εκάστοτε περίοδο ανακατασκευής τους. Μόνο που ο τρόπος ανακατασκευής των αναμνήσεων δεν είναι ποτέ τυχαίος.

Πριν από δύο εβδομάδες, με αφορμή την 80ή επέτειο από την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, εγκρίθηκε το ψήφισμα σχετικά με τη σημασία της ευρωπαϊκής μνήμης για το μέλλον της Ευρώπης. Το ψήφισμα υποστήριζε πως «ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, ο πιο καταστροφικός πόλεμος στην ιστορία της ανθρωπότητας, ξεκίνησε ως άμεσο αποτέλεσμα της διαβόητης Συνθήκης μη επιθέσεως της 23ης Αυγούστου 1939 μεταξύ ναζί και Σοβιετικών, γνωστής επίσης ως σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ».

Τι εξυπηρετεί η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία εξίσωσης του ναζισμού με τον κομμουνισμό τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, που έχει καταγραφεί έξαρση της Ακροδεξιάς σε αρκετές χώρες της Ευρώπης; Και με τι τρόπο ένα τέτοιο ψήφισμα επιδρά στις μνήμες και στα τραύματα ενός παγκοσμίου πολέμου που σημάδεψε την ευρωπαϊκή ιστορία;

Αν η διαδικασία της ανάμνησης είναι εξ ορισμού μια επανερμηνεία του παρελθόντος μέσα στο παρόν καθώς εμπεριέχει την αναδόμηση περιεχομένων, ο τρόπος που επιλέγουμε να ανακατασκευάσουμε την Ιστορία -την προσωπική ή τη συλλογική, σε συνειδητό ή ασυνείδητο επίπεδο- είναι βαθιά πολιτικός.

Δεν υπάρχει λόγος να κάνουμε εδώ ακόμα μια ιστορική αναδρομή. Θα την αφήσουμε στους ιστορικούς. Ούτε υπάρχει λόγος να καταδυθούμε στην πολιτική σκέψη των ευρωβουλευτών που ψήφισαν υπέρ στο ψήφισμα, το οποίο χαρακτηρίζει τη Σοβιετική Ενωση συνυπεύθυνη με τη ναζιστική Γερμανία για το ξέσπασμα του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, όπως η Αννα-Μισέλ Ασημακοπούλου, ή λευκό όπως οι Στέλιος Κυμπουρόπουλος, Γιώργος Κύρτσος και Θοδωρής Ζαγοράκης.

Η τοποθέτηση όμως του Νίκου Ανδρουλάκη είναι άξια αναφοράς. Ο ευρωβουλευτής με την προοδευτική συμμαχία των Σοσιαλιστών και Δημοκρατών εξήγησε τους λόγους που το ψήφισμα δεν είχε την υποστήριξη του, εστιάζοντας στο ότι «οι ιδεολογικές ρίζες του ναζισμού, του μίσους προς οτιδήποτε διαφορετικό, δεν μπορούν να συγκριθούν με τίποτα» και πως «η συσκότιση της φύσης αυτής της ιδεολογίας, εξισώνοντάς την με άλλες, κάτω από την ομπρέλα του ολοκληρωτισμού, είναι μία νέα, επικίνδυνη τάση. Και ήταν τουλάχιστον μεταφροϊδικός στην προσέγγισή του, καθώς υπενθύμισε πως η «ιδεολογική χρήση της ιστορίας ανοίγει νέες πληγές».

Είναι ευρέως αποδεκτό εξάλλου πως κάθε νέα αφήγηση είναι μια νέα κατασκευή που μεταλλάσσει την Ιστορία, ενισχύοντας την πεποίθηση πως η Ιστορία δεν μπορεί να είναι αντικειμενική. Και είναι αλήθεια πως δεν υπάρχει μόνο μία αλήθεια. Υπό ένα ψυχαναλυτικό πρίσμα η ανακατασκευή των γεγονότων είναι αναπόδραστη δεδομένου πως η διαδικασία της ανάμνησης περιλαμβάνει μια επανερμηνεία του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Το νόημα του παρελθόντος δημιουργείται συνεπώς μέσα από την πράξη της ανάμνησης.

Το πρόβλημα δεν είναι ωστόσο η «μνήμη της μνήμης» -όπως αποκαλούνται οι κατασκευασμένες αναμνήσεις»- αλλά με ποια «κατασκευασμένη αλήθεια» επιλέγουμε να πορευτούμε, τι είδους Ιστορία κατασκευάζουμε και με ποιον «προσανατολισμό» γίνεται επιλεκτική η ιστορική μας μνήμη. Γιατί αυτά είναι που θα διαμορφώσουν την κριτική μας ικανότητα και τις θέσεις μας στη δημόσια ζωή , αυτά που θα καθορίσουν τι είδους πολιτικά όντα είμαστε.

«Η λήθη που θα γίνουμε στην ευρωπαϊκή εκδοχή της»

Στη «Λήθη που θα γίνουμε», του Κολομβιανού συγγραφέα Εκτορ Αμπάδ Φασιολίνσε, αναδεικνύεται η μνήμη ως ένας καμβάς πάνω στον οποίο δομείται το «οικογενειακό μυθιστόρημα» και η πολιτική ιστορία, ενώ παράλληλα επιβεβαιώνεται η αλληλένδετη σχέση μεταξύ μνήμης, λήθης και τραύματος. Ο Κολομβιανός συγγραφέας -μέσα από αυτοβιογραφικό, πολιτικό μυθιστόρημα- μας δείχνει πώς η κατασκευασμένη αντίληψη του παρελθόντος μπορεί να αποδειχτεί διαστρεβλωμένη ακόμα και για τον ίδιο τον αφηγητή.

Το ζήτημα της μνήμης υπήρξε πάντα βασανιστικό για τον ανθρώπινο ψυχισμό. Για να συνεχίσει ο κόσμος να θυμάται χωρίς να πονά, κάποιες φορές καλείται προηγουμένως να ξεχάσει. Και η μνήμη γίνεται λήθη μέσα από την «απώθηση» των επώδυνων στοιχείων ή καταλήγει ένα νέο οικοδόμημα μέσα από τη νέα κατασκευασμένη αλήθεια.

Η Ιστορία συναντά λοιπόν την ψυχανάλυση τη στιγμή που ανακατασκευάζονται οι μνήμες, αφού φυσικά έχει προηγηθεί το τραύμα και η διαδικασία πένθους. Δεν μπορούμε να ξεφύγουμε από τη μορφοποίηση των τραυμάτων της μνήμης σε νέες κατασκευές που αφορούν είτε την προσωπική είτε τη συλλογική μας ιστορία. Μπορούμε όμως να βάλουμε «πρόσημο» στις αναμνήσεις μας.

Αν ο ιστορικός αναζητά τη «μία αλήθεια» και ο ψυχαναλυτής «την αλήθεια που θεραπεύει χωρίς να ανοίγει πληγές», ποιος είναι ο ρόλος του πολιτικού απέναντι στην Ιστορία;

Η μνήμη έχει αξία όταν δεν γίνεται επιλεκτική, σημειώνει ο Νίκος Ανδρουλάκης σχετικά με το ψήφισμα που εξισώνει τον ναζισμό με τον κομμουνισμό. Θα προσθέταμε πως η γλωσσική αποτύπωση της Ιστορίας είναι μέρος της διαδικασίας κατασκευής της και πως εμείς είμαστε αυτό που επιλέγουμε να ξεχάσουμε, να θυμηθούμε και να εξισώσουμε. Εστω και ερήμην μας. Το ασυνείδητο -έγραφε ο Ζακ Λακάν- είναι πάντα πολιτικό.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
Η Πρωτομαγιά που σφράγισε την ιστορία του εργατικού κινήματος στην Ελλάδα και δικαίως θεωρείται το σύμβολο και το σημείο- σταθμός της ελληνικής Εργατικής Πρωτομαγιάς χρονικά τοποθετείται στον τελευταίο χρόνο...
Η ματωμένη 1η Μάη του 1944
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οδός των τάφων
Μόλις την περασμένη εβδομάδα έμαθα και κατάλαβα -εξήντα χρόνια μετά δηλαδή- γιατί η φίλη μου η Αννα Μ. με τη μητέρα της και τον θείο της, ντυμένοι στα μαύρα κάθε χρόνο την πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου,...
Η οδός των τάφων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αγνοημένος ήρωας
Ανάμεσα στους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής ήταν και μια τραγική προσωπικότητα, ένας άγνωστος ήρωας, ο Στυλιανός Σκλάβαινας. Σήμερα η «Εφ.Συν.» -τιμώντας την ματωμένη Πρωτομαγιά του ’44- φέρνει στη...
Ο αγνοημένος ήρωας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι 45 αδικαίωτοι νεκροί
Στα σύνορα του Δήμου Γαλατσίου με τον Δήμο Φιλοθέης-Ψυχικού, διακρίνονται τρεις σπασμένοι μαρμάρινοι σταυροί και ένα μικρό μεταλλικό εκκλησάκι-εικονοστάσι. Στον έναν σταυρό αναγράφεται: Ομαδικός τάφος 45...
Οι 45 αδικαίωτοι νεκροί
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα
Ενα μοναδικό ντοκουμέντο στο φως της δημοσιότητας 74 χρόνια μετά ● Γεγονότα μέσα από τις καθημερινές καταγραφές του 30χρονου τότε Πέτρου Σταμέλου που συνελήφθη στο μπλόκο του Βύρωνα και οδηγήθηκε σε γερμανικά...
Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
Εκπληξη προκάλεσε η σπουδή του Δήμου Κρωπίας ν’ αποδεχθεί το αίτημα της Χρυσής Αυγής για προεκλογική εκδήλωση στο δημαρχείο του ανήμερα της 21ης Απριλίου.
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας