Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα

Ο Πέτρος Σταμέλος και δεξιά το εξώφυλλο από το σημειωματάριο που χρησιμοποίησε ως ημερολόγιο και σελίδες του ημερολογίου

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Το ημερολόγιο της ομηρίας στα ναζιστικά κάτεργα

  • A-
  • A+
Ενα μοναδικό ντοκουμέντο στο φως της δημοσιότητας 74 χρόνια μετά ● Γεγονότα και συναισθήματα μέσα από τις καθημερινές καταγραφές του 30χρονου τότε Πέτρου Σταμέλου που συνελήφθη από τους ναζί κατακτητές στο μπλόκο του Βύρωνα και οδηγήθηκε σε γερμανικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας ● Το μαρτυρικό ταξίδι των ομήρων μέσα σε βαγόνια για ζώα από το Ρουφ έως τη Γερμανία, οι φρικτές συνθήκες διαβίωσης στα στρατόπεδα, οι βομβαρδισμοί των συμμάχων, η απελευθέρωση και η αδιαφορία του ελληνικού κράτους για τους ομήρους όπως έχουν αποτυπωθεί στις σελίδες του ημερολογίου.

Στις 7 Αυγούστου του 1944 ο 30χρονος Πέτρος Σταμέλος, κάτοικος Βύρωνα, συλλαμβάνεται από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής στο μπλόκο του Βύρωνα και μεταφέρεται μαζί με άλλους συλληφθέντες στο Χαϊδάρι και στη συνέχεια στα γερμανικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας.

Από την ημέρα της σύλληψής του έως και την απελευθέρωσή του και μέχρι να έρθει η πολυπόθητη ώρα της επιστροφής στην Ελλάδα, δηλαδή επί έναν χρόνο, ο Πέτρος Σταμέλος καταγράφει σχεδόν σε καθημερινή βάση με λιτό, τηλεγραφικό αλλά και εξαιρετικά γλαφυρό τρόπο γεγονότα και συναισθήματα.

Στα χρόνια που ακολούθησαν οι σελίδες αυτού του ημερολογίου ουδέποτε είδαν το φως της δημοσιότητας. Και αυτό καθώς ο συγγραφέας τους αρνήθηκε πεισματικά -παρά τις παραινέσεις του καλού του φίλου Δημήτρη Ψαθά- την έκδοση του ημερολογίου σε βιβλίο και τη μεταφορά του στη μεγάλη οθόνη.

Εβδομήντα τέσσερα χρόνια μετά οι «Νησίδες» έχουν τη μεγάλη τιμή να παρουσιάσουν αποσπάσματα από αυτό το σημαντικό ιστορικό ντοκουμέντο.

Στις 16 Αυγούστου του 1944 για συνολικά 1.040 κρατουμένους που συνελήφθησαν στα μπλόκα του Βύρωνα, της Κοκκινιάς, του Δουργουτίου (Ν. Κόσμος) αλλά και σε άλλες επιχειρήσεις, ξεκινά το ταξίδι της μετάβασής τους από το Χαϊδάρι στα γερμανικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας. Πρόκειται για τους λεγόμενους ομήρους, όπως έχει επικρατήσει ιστορικά να αποκαλούνται.

Στο μεγάλο αφιέρωμα που δημοσίευσαν οι «Νησίδες» την περσινή χρονιά στις 27-28 Οκτωβρίου 2018 για τους ομήρους είχαν μιλήσει ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός, του οποίου το μεγαλύτερο μέρος της ερευνητικής εργασίας εστιάζεται στην περίοδο της Κατοχής και της μεγαλειώδους Εθνικής Αντίστασης, καθώς και ένας εκ των ελαχίστων επιζώντων από τους ομήρους, ο Νίκος Σκαλτσάς, που συνελήφθη στο μπλόκο του Δουργουτίου.

Ο Νίκος Σκαλτσάς απεβίωσε λίγους μήνες μετά τη συνέντευξη που μας παραχώρησε. Πρόλαβε όμως να διηγηθεί την ιστορία των ομήρων. Χαρακτηριστικά είχε σημειώσει στις «Νησίδες»: «Οχι, το ελληνικό κράτος δεν ασχολήθηκε μαζί μου. Ηρθε και με βρήκε ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός ο οποίος βιντεοσκόπησε τη μαρτυρία μου. Το υλικό αυτό ψηφιοποιήθηκε και φυλάσσεται σε ειδική πλατφόρμα της ιστορικής περιόδου του Β' Παγκοσμίου Πολέμου στο αρχείο του Πανεπιστημίου στο Βερολίνο. Σε εκδήλωση που έγινε από την Ομάδα Προφορικής Ιστορίας για το μπλόκο του Δουργουτίου με φώναξαν να μιλήσω. Φορείς της περιοχής της Στουτγάρδης που δεν θέλουν αυτή η σκοτεινή εποχή να περάσει στη λήθη της Ιστορίας μάς κάλεσαν σε εκδηλώσεις μνήμης. Στην αρχή δίστασα να δεχτώ την πρόσκληση. Δυσκολεύτηκα. Ομως η τιμή αυτή ήταν όχι μόνο στο δικό μου πρόσωπο αλλά στη μνήμη όλων αυτών που δεν υπάρχουν πια».

Οχι, το ελληνικό κράτος δεν ασχολήθηκε μαζί τους. Και όποτε ασχολήθηκε δεν ήταν για καλό. Οι όμηροι παρέμειναν αόρατοι γιατί, όπως περιέγραψε και ο ιστορικός κ. Χανδρινός ο οποίος εντόπισε το έγγραφο του Ερυθρού Σταυρού με τα ονόματα των 1.040 ομήρων, «επέστρεψαν στην Ελλάδα από τα στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας της ναζιστικής Γερμανίας και βρέθηκαν σε μια χώρα που σπαρασσόταν από τον Εμφύλιο. Το κράτος τούς αντιμετώπισε εχθρικά καθώς δεν χωρούσαν στο νέο εθνικό αφήγημα. Πολλοί από αυτούς στη συνέχεια βρέθηκαν στη Μακρόνησο ή σε άλλους τόπους μαρτυρίου. Αλλοι σκοτώθηκαν στις μάχες στο πλευρό του Δημοκρατικού Στρατού. Για τους υπολοίπους επικράτησε νεκρική σιγή. Η εκτίμηση για τον αριθμό των Ελλήνων μη Εβραίων που βρέθηκαν σε αυτά τα στρατόπεδα κυμαίνεται μεταξύ 15.000 και 45.000. Οι αποκλίσεις είναι τεράστιες καθώς από το ελληνικό κράτος ουδέποτε εκδηλώθηκε ενδιαφέρον. Σε μια Ελλάδα που αναζητούσε εθνικά παραδείγματα αυτοί δεν χωρούσαν πουθενά. Γι' αυτό δεν υπάρχει αφήγημα, καταγραφή της στρατοπεδικής εμπειρίας. Επίσης ούτε οι ιστορικοί ασχολήθηκαν μαζί τους. Το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου ήταν το μεγαλύτερο στην Ελλάδα υπό τη διοίκηση των Ες Ες. Σε αυτό στοιβάζονται κυρίως αντιστασιακοί πολιτικοί κρατούμενοι οι οποίοι εκτελούνται σε αντίποινα, όπως οι 200 της Καισαριανής. Ομως χρησιμεύει και ως διαμετακομιστικό κέντρο για τη μεταφορά κρατουμένων σε στρατόπεδα στη Γερμανία. Η Γερμανία, που διαφαίνεται πλέον πως χάνει τον πόλεμο, έχει τρομακτική ανάγκη από εργατικά χέρια. Θέλει επίσης με αυτόν τον τρόπο να κάμψει την αντίσταση. Οι οικείοι των κρατουμένων τούς βλέπουν πια στον σταθμό των τρένων στο Ρουφ και εκεί τους αποχαιρετούν. Εκεί φορτώνονται σε βαγόνια ζώων, 40 άτομα σε κάθε βαγόνι, όρθιοι σε ένα ταξίδι που διαρκεί πολλές ημέρες. Η ειρωνεία της Ιστορίας έγκειται στο γεγονός ότι οι ίδιοι οι Γερμανοί τούς θέλουν ζωντανούς, αφού προορίζονται για να εργαστούν σε αεροδιαδρόμους, κατασκευές δρόμων καθώς και σε εκατοντάδες μικρά εργοτάξια, ενώ χρησιμοποιούνται και σαν ασπίδα έναντι των βομβαρδισμών των Αμερικανών και συμμάχων. Εργάζονται κάτω από άθλιες συνθήκες και σιτίζονται υποτυπωδώς. Υπάρχει ωστόσο μια επίφαση ιατρικής φροντίδας. Παράλληλα διαμορφώνεται και ένα είδος αλληλεπίδρασης με τους ντόπιους. Η συμπεριφορά αυτών των τελευταίων είναι από φιλική έως εχθρική και επιθετική. Ωστόσο πρέπει να λάβουμε υπόψη μας ότι βρισκόμαστε χρονικά ήδη στο 1944. Η γερμανική κοινωνία έχει πλέον ένα ισχυρότατο αίσθημα κόπωσης».

Τέλη δε Απριλίου-αρχές Μαΐου του '45 οι συμμαχικές δυνάμεις προελαύνουν. Στη Γερμανία επικρατεί πανικός, τα εργοτάξια διαλύονται, οι όμηροι ξεφεύγουν από την επιτήρηση των Γερμανών και απελευθερώνονται. Ακολουθούν δε σε πορεία τα συμμαχικά στρατεύματα.

«Μετά την απελευθέρωση οι Γάλλοι, Πολωνοί, Σοβιετικοί που είχαν μεγάλο αριθμό αιχμαλώτων ακολουθούν μια τεραστίων διαστάσεων διαδικασία για τους ομήρους τους... Οι Ελληνες δεν είχαν απολύτως καμία βοήθεια από το κράτος. Στην πραγματικότητα ξεχνιούνται. Αυτοί δε που επιστρέφουν αντιμετωπίζονται από την εμφυλιακή Ελλάδα ως ύποπτοι για κομμουνιστική δράση. Αρκετοί εκ των εκτοπισμένων βρέθηκαν στη συνέχεια σε τόπους εξορίας στην Ελλάδα. Η επανένωση με τους δικούς τους ανθρώπους γίνεται σιωπηρά ως εξατομικευμένη εμπειρία και δεν έχει εγγραφεί ως συλλογική μνήμη. Δεν γνωρίζουμε πόσοι Ελληνες πέθαναν σε αυτά τα στρατόπεδα», σημείωνε στη συνέντευξή του στις «Νησίδες» ο κ. Χανδρινός.

Το ιστορικό ντοκουμέντο

Γνώση του ημερολογίου του Πέτρου Σταμέλου, ο οποίος απεβίωσε πλήρης ημερών το 2010, λάβαμε μέσω της ιστοσελίδας Πάλαι Ποτέ στον Βύρωνα.

Σε αυτή την ιστοσελίδα που διεκδικεί την προάσπιση της ιστορικής μνήμης της περιοχής, η ανιψιά του Π. Σταμέλου, η Αθηνά Κόλλια, δημοσίευσε ένα μικρό απόσπασμα από το ημερολόγιο του ομήρου θείου της. Ακολούθως συναίνεσε στη δημοσιοποίηση από την «Εφ.Συν.» αποσπασμάτων του ημερολογίου.

Οπως διευκρινίζει η κ. Κόλια, «το ημερολόγιο συνοψίζεται σε 118 σελίδες. Πρόκειται για τρία μικρά βιβλία. Μάλιστα το ένα εξ αυτών το πήρε ο θείος μου από την τσέπη ενός Γερμανού στρατιώτη που σκοτώθηκε. Το ημερολόγιο το παρέδωσε ο θείος μου στη μικρή μου κόρη. Καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής του ο θείος μου αρνήθηκε σθεναρά τη δημοσιοποίησή του. Και αυτό παρά τις πιέσεις του φίλου του, του θεατρικού συγγραφέα και δημοσιογράφου Δημήτρη Ψαθά, ο οποίος τον παρακαλούσε για την έκδοσή του σε βιβλίο, σχεδιάζοντας μάλιστα τη μεταφορά του ημερολογίου και στη μεγάλη οθόνη. Κάποτε», προσθέτει η κ. Κόλια, «τον είχα ρωτήσει, "θείε, ήσουν κομμουνιστής;". Και μου απάντησε: “Ολοι στον Βύρωνα τότε ήμασταν κομμουνιστές, παιδί μου”».

Ο Πέτρος Σταμέλος, ο οποίος γεννήθηκε το 1914 στη Σμύρνη, κατοικούσε επί της οδού Χρ. Σμύρνης 164 στον Βύρωνα. Η ημέρα του μπλόκου στον Βύρωνα τον βρήκε στο σπίτι του κολλητού του φίλου Αγγελου Λεπτουργού.

Ακούμε μουσική ραδιοφώνου. Αλλά φευ, η πείνα, η κακομοιριά, η ψείρα κτλ. με ξαναφέρνουν στα κτηνώδη πραγματικά επίπεδα που βρισκόμαστε

Η εγγραφή στο ημερολόγιο αρχίζει στις 7 Αυγούστου του '44 και λήγει απότομα στις 22 Αυγούστου του επόμενου έτους. Σε αυτό περιγράφονται με λιτό αλλά συνάμα γλαφυρό τρόπο οι κακουχίες, ξυλοδαρμοί, βιαιότητες. Περιγράφεται όμως και η καλοσύνη των απλών ανθρώπων, όπως και η μακράς διάρκειας αναμονή των ομήρων για την επιστροφή τους στη μητέρα πατρίδα.

Στο ημερολόγιο ο επονομαζόμενος σκύλος είναι ο επικεφαλής-υπεύθυνος για τους αιχμαλώτους. Το τέλος του δε ήρθε από τους ίδιους τους ομήρους, αφού μετά την απελευθέρωση, σύμφωνα με τη διήγηση των οικείων του Π. Σταμέλου, οι Ελληνες όμηροι τον έπνιξαν στο ποτάμι.

Πάντως όταν ο Πέτρος Σταμέλος και οι σύντροφοί του προσγειώθηκαν στην Ελευσίνα η υποδοχή που τους έγινε από το Ελληνικό κράτος (σ.σ. Η Συμφωνία της Βάρκιζας είχε ήδη υπογραφεί έξι μήνες νωρίτερα) συνοψίστηκε στην εξής φράση: «Να γνωρίζετε ότι θα σας παρακολουθούμε στενά».

Τέλος, η μόνη παρέμβαση που έγινε από τις «Νησίδες» στα αποσπάσματα του ημερολογίου αφορά την επαναδιατύπωση της γλώσσας του στη δημοτική. Και αυτό λαμβάνοντας την έγκριση των συγγενών του Πέτρου Σταμέλου.

Στα χέρια των ναζί ως εργάτες και ανθρώπινες ασπίδες

7-8-44 ημέρα Δευτέρα

Κληθήκαμε για έλεγχο ταυτοτήτων και οδηγηθήκαμε από τον Βύρωνα στο Χαϊδάρι. Συνάντησα στο σκοτάδι τον Βασιλάκη (σ.σ. μικρός αδελφός του Πέτρου Σταμέλου). Ανησυχία πολύ μεγάλη.

8-8-44 ημέρα Τρίτη

Καταγραφή των ονομάτων μας. Κοιμόμαστε στα τσιμέντα αγκαλιά με Αγγελο, Βασιλάκη και Μίμη. Ανησυχία εξακολουθεί. Το ηθικό του Βασιλάκη είναι εξαιρετικό.

16-8- 44 ημέρα Τετάρτη 3 μ.μ.

Αναχώρηση δική μου από το Χαϊδάρι και επιβίβαση στα βαγόνια στο Ρουφ. Εστειλα σοκολάτα δέματος Ερυθρού Σταυρού στο σπίτι μαζί με σημείωμα... Ο Βασιλάκης έμεινε στο Χαϊδάρι. Αποχαιρέτησα με δάκρυα ώς και τον Αγγελο (σ.σ. στους ομήρους ο Ερυθρός Σταυρός έδινε από ένα πακέτο με τρόφιμα προκειμένου να επιβιώσουν κατά τη διάρκεια του πολυήμερου ταξιδιού τους προς τα εργοτάξια και στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας στη Γερμανία. Επίσης ο αδελφός του Π. Σταμέλου, ο Βασιλάκης, κρίθηκε από τους γιατρούς ακατάλληλος για τη σκληρή εργασία καθώς στο Χαϊδάρι γινόταν ο διαχωρισμός).

17-8-44 ημέρα Πέμπτη

Εστειλα από Λιονακλάδι σημείωμα με Εξηντάρη.

30-8-44 ημέρα Τετάρτη

Αφιξη στο Busendorf Λωρραίνης και εγκατάσταση στο στρατόπεδο. (σ.σ. το 1940 η Γερμανία ξανά προσάρτησε την Αλσατία-Λορένη κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο ενώνοντας την επαρχία Μοσέλ με τη Σάαρλαντ και το Μπάντεν. Τα γαλλικά απαγορεύτηκαν ξανά και έγινε υποχρεωτική η εκπαίδευση σε γερμανικά σχολεία. Η περιοχή που είχε πληγεί από τον πόλεμο επέστρεψε στη Γαλλία τον Νοέμβριο του 1944. Πεδίο μαχών, η Λορένη φιλοξενεί το Αμερικανικό Κοιμητήριο και Μνημείο της Λορένης, το μεγαλύτερο αμερικανικό κοιμητήριο πολέμου στη Γαλλία).

1-9-1944 ημέρα Παρασκευή

Αναχώρηση τις πρωινές ώρες πεζή και κατά πορεία στη Λωρραίνη. Επεσα και χτύπησα το δεξί χέρι. Το μεσημέρι στρατοπεδεύσαμε έξω από το νεκροταφείο μιας κωμοπόλεως. Το βράδυ πτώμα από πορεία σε κάποιο χωράφι υπό σφοδρό κρύο χάμω στην υγρασία.

2-9-1944 ημέρα Σάββατο

Συνέχιση της υπερκοπιαστικής πορείας υπό βροχή... Πτώματα κατασκηνώσαμε σε κάποιο κτίριο χωρίς παράθυρα και κοιμηθήκαμε αγκαλιά με σφοδρό κρύο. Εγώ, Κοντόπουλος, Ξενάκης και Χατζηχαλκιάς. Υστερα από λίγο συνεχίσαμε την πορεία. Το βράδυ ράκη.

3-9-44 ημέρα Κυριακή

Μείναμε σε αχυρώνα. Κοντά στα μεσάνυχτα εγώ, ο Ξενάκης, ο Χατζόγλου, περίπου είκοσι άτομα. Το πρωί στην πορεία έμεινε ο Χρ. Κόντος. Στις 9 η ώρα αναχωρήσαμε προς αναζήτηση φάλαγγας την οποία βρήκαμε ύστερα από μιάμιση ώρα μέσα σε αγρόκτημα. Αφού μας συνέλαβε γερμανική στρατιωτική μονάδα, παρ' ολίγον να οδηγηθούμε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Συνέχιση της πορείας και άφιξή μας σε κάποιο στρατόπεδο από όπου τα μεσάνυχτα επιβιβαστήκαμε σε αμαξοστοιχία.

4-9-44 ημέρα Δευτέρα

Φτάσαμε στο Pirmanens Nord και εγκατασταθήκαμε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης εργατών. Κούρεμα και κλιβανισμός κουβερτών που μας έδωσαν εις Μπούεντρορφ και με τις οποίες στις πλάτες γυρίζαμε γυμνοί στις πορείες μας στους δρόμους της Λωρραίνης και της Γερμανίας.

6-9-44 ημέρα Τετάρτη

Απόγευμα έναρξη εργασίας. Γκασμάς και φτυάρι, κατασκευή τάφρου στη Γραμμή Ζίγκφριντ (σ.σ δυτικό τείχος. Οπως και η Γραμμή Μαζινό στη Γαλλία, περιλάμβανε μια σειρά οχυρωματικών έργων, πυροβολείων, πολυβολείων, αντιαρματικών εμποδίων, σταθμών διοίκησης και, σε αντίθεση με τη Μαζινό, διαδραμάτισε σχετικά σημαντικό ρόλο στην ανακοπή της προέλασης των αμερικανικών δυνάμεων προς τη Γερμανία).

7-9-44 ημέρα Πέμπτη

Σκάψιμο υπό βροχή. Αποκαρδίωση. Ολοκληρωτική εξασθένηση. Δέκα ώρες δουλειά και δυο ώρες πορεία κάθε ημέρα. Η χαρά μας είναι ο ήλιος.

13-9-44 ημέρα Τετάρτη

Παραμονή του Σταυρού. Τόση είναι η κούρασή μας και η εξασθένησή μου ώστε έπεσα κάτω στο φτυάρισμα.

14-9-44 ημέρα Πέμπτη

Τόση είναι η βροχή ώστε αναγκάστηκαν παρότι μας σήκωσαν πρωί πρωί να μη μας στείλουν στη γραμμή παρά το απόγευμα.

19-9-44 ημέρα Τρίτη

Στο Μάνχαϊμ επιβιβαστήκαμε σε αμαξοστοιχία ο ένας πάνω στον άλλον και φθάσαμε στο Μάνχαϊμ Φρίντριχσβελτ όπου στοιβαχτήκαμε σε βαγόνια και ξενυχτήσαμε μαρτυρικά. Αυτά τα βαγόνια ήταν στη συνέχεια η μόνιμη κατοικία μας. Και από όπου καθημερινά με ειδικό τρένο ξεκινάγαμε για διάφορα προάστια του Μάνχαϊμ χωρισμένοι σε συνεργεία. Φεύγοντας το πρωί και γυρίζοντας νύχτα το βράδυ.

8-10-44 ημέρα Κυριακή

Επιτέλους ανάπαυση. Το πρωί μαζευτήκαμε έξω από τα βαγόνια μας και λειτουργήσαμε. Ολων τα μάτια είναι βουρκωμένα και οι ψυχές επικοινωνούν με τους δικούς μας. Εκλαιγα πολύ. Θυμήθηκα τη μητερούλα μου που την ίδια ώρα θα ήταν στην Αγ. Τριάδα και θα προσευχόταν για μένα μαζί με τις αδελφές μου. Ενιωσα τη μοναξιά μου.

23-10-44 ημέρα Δευτέρα

Στη συνηθισμένη εργασία μας. Σήκωμα σιδηροδρομικών γραμμών. Επεσα και σχίστηκα και έφαγα και ξύλο.

5-11-44 ημέρα Κυριακή

Επρόκειτο να σχολάσουμε στη μία αλλά φευ στις 11μιση έγινε βομβαρδισμός και μας πήγαν πεζή έξω του Waldorf όπου αφού φορτώσαμε δυο βαγόνια χαλίκι πήγαμε και τα πετάξαμε στο Waldorf, φτάσαμε δε στην βάση μας αργά σκοτάδι, αργά νύχτα. Προσκόλλησαν στο σπίτι μας ατμομηχανή και μας χώρισαν τα πέντε πρώτα βαγόνια. Από δικό μας πήραν τον Χατζηχαλκιά και μαζί μας έμεινε στο Μάνχαϊμ ο Ξενοφών Ξενάκης και ο Χατζηγαβριήλ. Μεγάλη ανησυχία με κυριαρχεί, είμαι έτοιμος να μείνω μαζί τους. Θέση δεν έχει στο βαγόνι τους και έτσι χωρίσαμε. Το τρένο αναχώρησε αργά της Κυριακής προς Δευτέρα.

14-11-44 ημέρα Τρίτη

Εξακολουθώ άρρωστος να πηγαίνω στη δουλειά. Από χθες έχω έναν οξύ πόνο κάτω από την καρδιά. Το ημερολόγιο αυτό χθες και προχθές το έγραψε ο Διαμαντής. Εχω χάσει και την όρεξή μου. Το βράδυ σκοτάδι όταν φτάσαμε στον καταυλισμό μάθαμε με μεγίστη λύπη τον αιφνίδιο θάνατο του Λάκη Ορφανίδη (σ.σ. ήταν μόλις 16 ετών και μοναχοπαίδι). Ανιψιός του φίλου μου Αγγελου Λεπτουργού. Είναι το πρώτο θύμα της αποστολής μας. Πέθανε το πρωί.

1-12-44

Κουράστηκα υπερβολικά, είμαι πτώμα, έφαγα και τρεις φορές ξύλο. Δεν αντέχω πια στη δουλειά, όλοι αυτοί με εμένα τα έχουν και δεν μ' αφήνουν ούτε την πολυβασανισμένη μέση μου να σηκώσω. Και όμως κανείς από τους συναδέλφους δεν με πιστεύει ούτε από τους φίλους.

6-12-44

Αγίου Νικολάου στο Μάνχαϊμ... με ραγδαία βροχή που γίναμε παπί. Ο σκύλος (σ.σ. ο υπεύθυνος στρατιωτικός για τη φύλαξη των ομήρων) είναι στις κακές του ως συνήθως. Εφαγα δυο φάπες που είδα τον ουρανό με τα άστρα. Εχω τρομερά σύγκρυα και αισθάνομαι ολοκληρωτική εξάντληση. Για να συνέλθω το έσκασα και πήγα και κάθισα μέσα σε ένα λάκκο (σ.σ. που προκλήθηκε) από βόμβα επάνω σε λάσπη. Το βράδυ πήγα στο γιατρό που ήρθε τώρα τελευταία και είναι πολύ καλό παιδί. Με εξέτασε. Μου βρήκε πυρετό και μου έδωσε τρεις... αλλά μου είπε με λύπη του να πάω αύριο στη δουλειά. Πέρασα άσχημη νύχτα.

10-12-44

Παγωνιά μεγάλη. Ολοι είμαστε άρρωστοι και δεν μπορούσαμε να σηκώσουμε το δεξί μας χέρι. Ο σκύλος το πρωί ήταν άγριος αλλά κατόπιν είδε τα χάλια μας και έστειλε μερικούς στα βαγόνια που μας έφερε στο Σέκενχαϊν και στους άλλους μας.

1-1-45

Πρωτοχρονιά ξυπνήσαμε ως συνήθως στις 5 π.μ. Πήγαμε πεζή στο Φρίτντριχσβελτ, πήραμε το τραίνο για Σβέτζινγκεν κατευθείαν στο Reinaz. Το πρωί μάς έβγαλαν όλους με τις κλωτσιές και έφυγα με μια κάλτσα. Είχα ξεχάσει μάλιστα και τα γάντια μου τα οποία γύρισα και πήρα με κίνδυνο. Φάγαμε ξύλο πάλι. Σηκώναμε όλοι μαζί μια ράγα και άρχισε να χτυπά γροθιές στο σωρό και έφθασε και η σειρά μου και έφαγα δυο γροθιές. Μεγάλη αγωνία. Επεσα και κάτω και παρ' ολίγον να μου κόψει τα πόδια η ράγα. Το βράδυ με φόρτωσε ο σκύλος πέντε γκασμάδες και επειδή δεν μπορούσα να περπατήσω ήρθε να με χτυπήσει και σταματώντας έβγαλα τα γάντια μου τα οποία και έχασα. Το παπούτσι όλο έβγαινε. Εν ολίγοις πρωτοχρονιάτικα υπέφερα τα μέγιστα.

21-1-45

Το πόδι μου χειροτερεύει. Εχει πρηστεί μέχρι τον αστράγαλο. Σήμερα τα μισά συνεργεία πήγαν στη δουλειά. Μας πήγαν στο λουτρό, πήγα και εγώ κούτσα κούτσα με ένα παπούτσι και προσέλκυα την προσοχή του κόσμου. Το μεσημέρι έγινε σφοδρός βομβαρδισμός και το βαγονάκι μας σειόταν ολόκληρο... όλοι μας τα χρειαστήκαμε.

15-2-45

Τα ίδια με τον Οττο. Κουβαλάγαμε κεραμίδια για τη σκεπή ενός σπιτιού με 61 σκαλοπάτια. Με έπιασε να κάθομαι και με έσπασε στο ξύλο. Με κυνήγαγε και με βάραγε με ένα σίδερο και αφού με φόρτωσε επτά κεραμίδια ενώ το πρωί παίρναμε τρία με άρχισε πάλι στις κλωτσιές. Σχολάσαμε στις 4. Πτώματα, δεν μπορώ να περπατήσω.

17-2-45

Στο συναγερμό πήγαμε στο χωριό και διασκορπιστήκαμε από εδώ και από εκεί. Πέντε έξι κάτσαμε απ' έξω από κάτι σπίτια και μια γυναίκα μάς έδωσε από μια φέτα ψωμί με βούτυρο. Ο κόσμος είναι πολύ φιλόξενος. Πολλούς δε δικούς μας τους περιποιήθηκαν. Εμάς μάλιστα χθες με τον τραυματία, μια γυναίκα όταν ακούστηκαν αεροπλάνα, μας έβαλε στην αυλή της. Του έφερε δυο καρέκλες και έκατσε. Εφερε μαξιλάρια για το πόδι του παρότι ήταν βρώμικο και ματωμένο. Οταν μου λιγοθύμησε, του έφερε νερό και γάλα με καφέ. Πήγε και του αγόρασε ταμπλέτες, του έδωσε δυο παλιοκάλτσες και γενικώς μας περιποιήθηκε πολύ.

1-3-45

Ο Μάρτης μάς τα μούσκεψε. Κάνει κρύο, ο ουρανός είναι συννεφιασμένος και ψιλοχιονίζει. Στο ίδιο μέρος με την επιβατική αμαξοστοιχία στο συνεργείο μου πήγαμε με τα πόδια στο Μάνχαϊμ, εκεί χώρισαν μερικούς από εμάς και πήγα και εγώ σκαστός. Και δουλέψαμε σε ένα τεράστιο λάκκο. Περάσαμε καλά. Το απόγευμα γυρίσαμε μέχρις ενός σημείου με τα πόδια και από εκεί με το τρενάκι μας.

15-3-45

Χθες μάζεψα αρκετά κρεμμύδια από το υπόγειο μιας μεγάλης καμένης αποθήκης. Αλλά κατά τις δέκα και μισή πήγα να πάρω κανένα αγγουράκι και έπεσα μέσα σε φωτιά και έκαψα τα χέρια μου. Ευτυχώς όχι και πολύ σοβαρά γιατί πρόλαβα και έκανα άλμα και βγήκα με καμένα τα χέρια. Δούλευα συνεχώς με τσούξιμο φοβερό.

18-3-45

Το χέρι χειροτερεύει, στην αλλαγή λιγοθύμησα.

20-3-45

Κάθε πρωί πηγαίνω για αλλαγή στο σχολείο όπου ήταν το αναρρωτήριό μας, το οποίο μεταφέρθηκε απέναντι του κινηματογράφου. Εκεί σχεδόν καθημερινά ακούμε μουσική ραδιοφώνου, που είναι στο διάδρομο η οποία με τη διεθνή γλυκιά απαλή γλώσσα της μιλάει στον εσωτερικό μου κόσμο και με σηκώνει σε ανώτερα στρώματα. Αλλά φευ, η πείνα, η κακομοιριά, η ψείρα κτλ. με ξαναφέρνουν στα κτηνώδη πραγματικά επίπεδα που βρισκόμαστε. Μαγείρεψα μπιζέλια για το μεσημέρι και φασόλια με κρέας για το βράδυ. Οι συναγερμοί τις τελευταίες μέρες είναι πολλοί και τα αεροπλάνα διαρκώς περιίπτανται. Διερχόμαστε κρίσιμες ευχάριστες στιγμές. Από σήμερα μας έκοψαν και τη μεσημβρινή σούπα.

21-3-45

Χθες άλλαξα εσώρουχα και σήμερα το μεσημέρι στη λιακάδα ψειρίστηκα και βρήκα τριάντα μια ψείρες και άφθονες κόνιδες. Με έπιασε απελπισία. Επιτείνονται οι φήμες για την αναχώρησή μας. Ξυρίστηκα για τελευταία φορά στον Κιλιμάντζο.

25-3-45

Τη νύχτα αναχωρήσαμε εν μέσω σφοδρών ριπών πυροβολικού που χάλαγε ο κόσμος. Σταμάτησε η αμαξοστοιχία σε ένα δάσος και διέταξαν «όλοι έξω για δουλειά». Εγώ βγήκα με τις κουβέρτες μου και ξάπλωσα μέσα στο δάσος μαζί με τον Αλτσετσιάδη ο οποίος από του φόβου του κόντευε να κατουρηθεί λόγω της κολάσεως του πυρός και κάθε λίγο με έσπρωχνε και με ξύπναγε ώστε αναγκαστήκαμε να γυρίσουμε και να κοιμηθούμε στα βαγόνια.

2-4-45

Το τρένο μας τρέχει με ιλιγγιώδη ταχύτητα και τόσο είναι το τράνταγμά μας ώστε είμαστε ξύπνιοι. Ξημερωθήκαμε στο Ουλμ. Το πρωί πήγα στον καμπούρη τον γιατρό για να μου αλλάξει το χέρι και επειδή από τους τρομερούς πόνους που έκοβε και τράβαγε με την τσιμπίδα τα κρέατα και πίεζε με δύναμη της πληγές λιγοθύμησα. Μου έδωσε μια σπρωξιά και με πέταξε έξω από το βαγόνι.

Εγιναν δυο-τρεις συναγερμοί. Στον τρίτο τα παιδιά απομακρύνθηκαν με ειδικό τρένο για συναγερμούς μετά τη λήξη δε, άργησαν να γυρίσουν και το τρένο έφυγε, Μας πήγε στο Χέρλινγκεν μερικά χιλιόμετρα από το Ουλμ και τα καημένα τα παιδιά ο Ξενοφών, ο Γαβρίλος, ο Λουκάς και καμιά 70 περίπου που ήρθαν με τα πόδια, μιάμιση ώρα περίπου. Φαίνεται ότι προσωρινά τουλάχιστον εδώ θα μείνουμε. Μας έδωσαν νέα δελτία για φαγητό. Βιβλιάρια μηνιαία όπως τα παλαιά. Παπούτσια και καπέλα σε όσους έχουν ανάγκη. Θα δώσουν και ρούχα. Εγώ πήρα καπέλο. Το φαγητό πάλι βρωμοπατάτες. Πήγαμε βόλτα με τα παιδιά. Το χωριό είναι γραφικότατο με τα ωραία ποταμάκια του που περνάν μπροστά από τα σπίτια. Με τα δάση του και γενικώς η πρώτη εντύπωση είναι ενθουσιώδης για εμάς.

6-4-45

Πήγαμε κοντά στο γραφικό ποταμάκι με τις πάπιες του και μαγειρέψαμε σούπα και φάγαμε για πρώτη μας φορά αυγά που ανταλλάξαμε χθες με καπνό. Τα νέα είναι πολύ ευχάριστα και ώρα με την ώρα περιμένουμε τη στιγμή της λευτεριάς.

23-4-45

Ζήτημα είναι αν ακούσαμε την επάρατο κραυγή Αουστεν. Το πρωί βγήκαμε έξω και βρήκαμε μια παράγκα όπου εγκατασταθήκαμε προσωρινά. Σε λίγο έφθασε ένας από το Ουλμ και μας είπε ότι αφού τους είχαν και εργαζόντουσαν, συνεχώς από χθες μέχρι τις πρωινές ώρες σήμερα και μαζί και οι ίδιοι με επικεφαλής τον Αλεξάντερ, σκυλίσια για να μπαλώσουν μια γραμμή να περάσει η αμαξοστοιχία που έφυγε χθες το μεσημέρι από το Χέρλιγκεν προσπάθησαν να περάσουν. Τη μηχανή οδηγούσε αυτός που μετονομάσθηκε από εμάς, καμουφλαρισμένος, και σιγά σιγά περνούσαν τα βαγόνια. Αφού περάσαν τα δικά τους, στα δικά μας το τελευταίο βαγόνι τους εκτροχιάστηκε και το σκάσανε αυτοί εγκαταλείποντάς μας.

Οταν ξύπνησαν οι δικοί μας δεν βρήκαν κανέναν και σκορπίσανε σε διάφορα καταφύγια. Αρχισε η λεηλασία. Ολοι οι δικοί μας ντύθηκαν από πάνω μέχρι κάτω. Από τρόφιμα δε εν αφθονία. Καθίσαμε στην παράγκα μέχρι το απόγευμα φάγαμε, παίξαμε πρέφα, ψειριστήκαμε, ξυριστήκαμε και το βραδάκι που άρχισε το πυροβολικό να ακούγεται καλά ξαναπήγαμε στο καταφύγιο που είναι κοντά μας.

24-4-45

Ολη η νύχτα και προπάντων το πρωί ακουγόταν το πυροβολικό και τα πολυβόλα. Εχουμε κυκλωθεί και οι γαλλικές και αμερικανικές στρατιές βαδίζουν αριστερά και δεξιά μας. Την ώρα που πλενόμουν στο ποταμάκι οι Γερμανοί ανατίναξαν δυο γέφυρες στο Μπλάου και χάλασε ο κόσμος. Τα μαζέψαμε και πήγαμε όλοι πάλι στο καταφύγιο. Νωρίς το απογευματάκι δυο-τρεις πήγαμε στην παράγκα να ψήσουμε λίγο ρυζάκι για τον Γαβρίλο που ο καημένος είναι άρρωστος. Το βράδυ κοιμηθήκαμε όλοι στην παράγκα χωρίς φόβο.

11-5-1945

Το φαγητό είναι πολύ λίγο και ψωμί σχεδόν καθόλου. Περνάμε χειρότερα από ό,τι περνάγαμε με τους Γερμανούς. Το βράδυ έγινε πάρτι με ακορντεόν όπου την πρωτοβουλία είχαν πάντοτε οι Ελληνες και στο οποίο μετείχε κάθε καρυδιάς καρύδι.

Ελληνες, Ιταλοί, Πολωνοί, Ρώσοι, Λιθουανοί, Λετονοί, Εσθονοί, Γάλλοι, Σέρβοι αμφοτέρων των φύλων και Τσιγγάνες. Χορέψαμε περίπου μέχρι τις δύο μετά τα μεσάνυχτα.

12-5-45

Το βράδυ γνωρίστηκα με μια Πολωνίδα που μιλούσε γαλλικά απταίστως και συνεννοούμαστε θαυμάσια. Αλλά δυστυχώς για μια βραδιά. Το βράδυ πάλι πάρτι. Το φαγητό όλο και χειρότερα. Μερικοί δικοί μας αναγκάζονται και πηγαίνουν στα χωριά για πλιάτσικο.

Είχα ραντεβού με την Πολωνίδα αλλά δεν ήρθε και φουρκίστηκα και αργότερα την προσέβαλα με τον ευγενέστερο τρόπο. Σήμερα δεν είχαμε φως και δεν έγινε πάρτι.

5-7-45

Το απόγευμα ήρθε ο λοχαγός Δίπλαρος και μας είπε ότι την ερχόμενη εβδομάδα αρχίζουν οι αποστολές των Ελλήνων από την Ελβετία και από την περιφέρεια Μονάχου και ότι εντός ολίγων εβδομάδων θα έρθει και η σειρά μας.

15-7-45

Γιορτή στη λέσχη μας. Ωραία τραγούδια και σκετς που μας θύμισαν τα περασμένα βάσανά μας....

12-8-45

Ο λοχαγός ο Δίπλαρος που είναι εδώ όλο υποσχέσεις δείχνει ότι πρόκειται να φύγουμε. Σφραγίζει τις κάρτες αναχωρήσεώς μας.

13-8-45

Πρωί πρωί σηκωθήκαμε, δέσαμε τις βαλίτσες μας και είμαστε έτοιμοι για την αναχώρησή μας. Πήραμε γράμματα από όλους μας αλλά φευ φαίνεται μας κοροϊδεύουν και καμία κίνηση. Δεν φαίνεται αεροπλάνο παρότι ο καιρός είναι σπουδαίος.

21-8-45

Το απόγευμα κατά τις επτά μάς ειδοποιούν επιτέλους ότι αύριο το πρωί στας 4μιση φεύγουμε. Αυτή τη φορά φαίνεται ότι είναι γεγονός και όχι ασκήσεις, όπως πολύ ωραία τις χαρακτήρισε ο πρόεδρος του Νταχάου, γιατί και ο ίδιος ο Δίπλαρος μας είπε ότι τα έπιασε με τα χέρια του τα αεροπλάνα. Επομένως δεν χωρεί αμφιβολία και μόνο ο καιρός μη μας τα χαλάσει.

22-8-45 ημέρα Τετάρτη

Ξυπνήσαμε στις 3, ετοιμαστήκαμε και στις 4 είμαστε έξω από του Δίπλαρου. Είχαν έλθει τα αυτοκίνητα και ύστερα από πολλές δαιδαλώδεις, αρλουμποειδείς διατυπώσεις όπου ο καθένας έκανε κουμάντο και στην πραγματικότητα κανείς δεν έκανε, φύγανε δέκα αυτοκίνητα και μείναμε εμείς του δικού μας αεροπλάνου και ο φίλος Πάνος Λούβαρης μας έλεγε ότι θα γυρίσουν να μας πάρουν.

Ο επικήδειος

Λίγο μετά την επιστροφή του στην Αθήνα ο Πέτρος Σταμέλος διαβάζει τον επικήδειο του 16χρονου Λάκη Ορφανίδη. Σε αυτόν σημειώνεται μεταξύ άλλων:

«Πέρασε ένας χρόνος από τότε που χάσαμε τον Λάκη. Χρόνος γεμάτος βάσανα, γεμάτος ταλαιπωρίες, πίκρες και κακουχίες στην ξενιτιά. Χρόνος συνδεδεμένος με τις πιο θλιβερές μέρες της ζωής μας.

Ο Λάκης μας δεν είναι ένας συνηθισμένος νεκρός. Για εμάς είναι ένα σύμβολο ιδανικό, γιατί ο θάνατός του τότε έγινε αφορμή μιας στενότερης σύνδεσης μεταξύ μας... Ηταν το πρώτο θύμα της αποστολής μας. Ο πρώτος που υπέκυψε στα βάσανα της σκλαβιάς στα κάτεργα που μας είχαν πεταμένους. Ο θάνατος μας έκανε την πρώτη κρούση σέρνοντας το πιο καλό παιδί, που στις δεινές στιγμές νιώσαμε τον ευγενικό του χαρακτήρα και τα μεγάλα ψυχικά του χαρίσματα. Και ο καθένας περίμενε τη σειρά του.

Πώς να αντέξει το κορμί στα βάσανα, στη σκλαβιά, στο κρύο που έφτανε τους 30 βαθμούς υπό το μηδέν, με μια κουταλιά σούπα και ένα ξεροκόμματο την ημέρα; Πάντα ο νους μας φτερουγίζει στον Λάκη μας.

Στο Χαϊδάρι ερχόταν κοντά μας και με τη φυσαρμόνικά του σκόρπιζε τα φουρτουνιασμένα σύννεφα που απλώνονταν στη σκέψη μας κάνοντάς μας να ξεχνάμε τη δύσκολη θέση μας, το ίδιο το 15θήμερο ταξίδι στα βαγόνια-κλούβες που μας πηγαίνανε στο μαρτύριο, το ίδιο στο Zweibrucken σαν σκάβαμε στη γραμμή Ζίγκφριντ. Το ίδιο τέλος στο Μάνχαϊμ στα βαγόνια που μέναμε ο ένας επάνω στον άλλο, ερχόταν σαν το κορμί ξαπόσταινε για λίγο και με τη φυσαρμόνικά του μας χάριζε την πιο γλυκιά ψυχαγωγία...».

Το γράμμα του Γάλλου συντρόφου

Τον Οκτώβρη του 1945 ο Πέτρος Σταμέλος λαμβάνει γράμμα από έναν Γάλλο λοχία. Προφανώς σύντροφο στις δύσκολες στιγμές των καταναγκαστικών έργων.

Το γράμμα διακόπτεται απότομα καθώς έχει διασωθεί μόλις ένα μικρό απόσπασμα. Το παραθέτουμε καθώς αποτυπώνει το πνεύμα και τις προσδοκίες της εποχής:

«Λοχίας Ιππικού (Πέτρος Ντοσέλ) Rambouillet 9 Oκ 1945
  Αγαπητέ σύντροφε και φίλε

Δεν είναι η χαρά που βρήκα την οικογένειά μου και την ωραία μας Γαλλία η οποία μπορεί να με κάμει να ξεχάσω αυτή την ευγενή φιλία τη δημιουργηθείσα σε τόσο σκληρές περιστάσεις της ζωής, αν και ήδη ο πυρετός μιας προσεχούς απελευθέρωσης στένευε τις καρδιές μας... Σκέφτομαι ότι από πολλών ημερών ήδη έχετε βρει τους δικούς σας... Γνωρίζω ότι ζείτε με αδημονία και σκληρά στην Ελλάδα αλλά τέλος, οι οικογενειακές χαρές ελαφρύνουν αυτές τις δυσκολίες της ζωής. Προσωπικά δεν έχω βρει τη Γαλλία όπως θα ήθελα. Τι θέλετε, οι δυσκολίες της ζωής, η μαύρη αγορά, η σιτοδεία, η ναζιστική κατοχή έχουν επηρεάσει τη γαλλική μενταλιτέ και καθείς εδώ πρέπει να κάνει μεγάλη προσπάθεια για να βρει η χώρα μας, μια από τις ωραιότερες και τις πλέον γεμάτες από ελευθερία, την θέσιν της στο 1939. Οσον αφορά εμένα έχει καλώς. Ξαναπήρα εδώ και ένα μήνα τη θέση μου στον στρατό και σκέπτομαι να φτάσω στη Γερμανία την προσεχή άνοιξη. Θα είμαι πάντοτε ευτυχής να λάβω νέα από την οικογένειά σας, από τη ζωή στην Ελλάδα. Ελπίζω ότι η Αθήνα δεν έχει πολύ υποφέρει από τον πόλεμο και ότι παρά την τόσο τραβηγμένη διεθνή ατμόσφαιρα προς το παρόν ότι όλοι οι λαοί (οι εργάτες προ πάντων)...».

❗️Ευχαριστούμε τον κ. Μιχάλη Τοπούζη διαχειριστή της ηλεκτρονικής σελίδας «Πάλαι ποτέ στον Βύρωνα» για την παραχώρηση φωτογραφικού υλικού

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική
Πριν από δύο εβδομάδες, με αφορμή την 80ή επέτειο από την έναρξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου, εγκρίθηκε το ψήφισμα σχετικά με τη σημασία της ευρωπαϊκής μνήμης για το μέλλον της Ευρώπης.
Η ανακατασκευή της μνήμης, το ασυνείδητο και η πολιτική
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
Εκπληξη προκάλεσε η σπουδή του Δήμου Κρωπίας ν’ αποδεχθεί το αίτημα της Χρυσής Αυγής για προεκλογική εκδήλωση στο δημαρχείο του ανήμερα της 21ης Απριλίου.
Το Κορωπί και οι ναζί, τότε (1944) και τώρα (2019)
ΝΗΣΙΔΕΣ
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
Κάτω η λίμνη έχει ομίχλη και τα πλατάνια στάζουν από την υγρασία. Μέσα στο Κάστρο τα πέτρινα σπίτια στέκουν βαριά. Είναι σκληρός ο χειμώνας του ’44. Η Ρίτα κάτω από το μαξιλάρι της έχει μια μαυρόασπρη κάρτα....
25η Μαρτίου (Κι αυτή η Ανοιξη γιατί δεν έρχεται;)
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αφανής ήρωας της Αντίστασης
Ηταν μόλις 21 χρόνων και, όπως εκατοντάδες χιλιάδες πατριώτες, «διψούσε» για να πάρει μέρος στον μεγαλειώδη αντιστασιακό αγώνα του ελληνικού λαού ενάντια στον κατακτητή. Ετσι, στις 22 Δεκεμβρίου 1942, στο...
Ο αφανής ήρωας της Αντίστασης
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η οδός των τάφων
Μόλις την περασμένη εβδομάδα έμαθα και κατάλαβα -εξήντα χρόνια μετά δηλαδή- γιατί η φίλη μου η Αννα Μ. με τη μητέρα της και τον θείο της, ντυμένοι στα μαύρα κάθε χρόνο την πρώτη εβδομάδα του Ιανουαρίου,...
Η οδός των τάφων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο αγνοημένος ήρωας
Ανάμεσα στους 200 εκτελεσθέντες της Καισαριανής ήταν και μια τραγική προσωπικότητα, ένας άγνωστος ήρωας, ο Στυλιανός Σκλάβαινας. Σήμερα η «Εφ.Συν.» -τιμώντας την ματωμένη Πρωτομαγιά του ’44- φέρνει στη...
Ο αγνοημένος ήρωας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας