Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια»

1975 - Diamonds & rust. Η Τζόαν Μπαέζ το έγραψε για τον Ντίλαν

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια»

  • A-
  • A+

Κυκλοφορεί ένα βιβλίο με ιστορίες για τραγούδια το οποίο, ομολογώ, με έπιασε αδιάβαστο. Τι κι αν ασχολούμαι με τη μουσική εδώ και πολλά πολλά χρόνια, τι κι αν διαβάζω συνέχεια γι’ αυτήν, τελικά ανακαλύπτεις πως υπάρχουν πράγματα που δεν τα γνωρίζεις.

Το βιβλίο «Οι κρυμμένες ιστορίες πίσω από τα τραγούδια» του Τάσου Βαφειάδη που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Ζήτη παρουσιάζει αυτό ακριβώς που λέει ο τίτλος του: ιστορίες που αφορούν τραγούδια. Μαθαίνουμε λοιπόν «Για ποιο τραγούδι έκανε επίσημη έρευνα επί 31 ολόκληρους μήνες το FBI;» ή «Ποια τηλεοπτική εμφάνιση άλλαξε την ιστορία της σύγχρονης μουσικής;».

Το εξώφυλλο του βιβλίου

Αλλά και άλλα, εξίσου ενδιαφέροντα: Ποιος μυθικός τραγουδιστής της μετα-πανκ σκηνής έπαιξε ζωντανά σε μια κωμόπολη της Θεσσαλονίκης λίγους μήνες πριν αυτοκτονήσει;

Ο συγγραφέας Τάσος Βαφειάδης εργάζεται ως καθηγητής στη Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση αλλά είναι μεγάλος φαν της μουσικής.

Σκαπανέας της μουσικής θα έλεγα, μια και έψαξε κι έβγαλε ιστορίες για μεγάλα ονόματα όπως η Billie Holiday, ο Elvis Presley, ο Ray Charles, οι Beatles, οι Rolling Stones, o Bob Dylan, οι Doors, ο Bob Marley, οι Ramones, οι Cure, ο Nick Cave, οι Radiohead, η Amy Winehouse κ.ά. «Είναι ιστορίες αναπάντεχες, μελαγχολικές, περίεργες, αστείες, τραγικές, αισιόδοξες, που θα μας κάνουν να ακούσουμε πασίγνωστα τραγούδια σαν να είναι η πρώτη φορά».

This land is your land Woody Guthrie, 1945

1945 - This land is your land

Είναι πραγματικά μεγάλη ειρωνεία το πόνημά σου να χαράσσεται στη μνήμη των περισσοτέρων για τον εντελώς αντίθετο λόγο από αυτόν για τον οποίο το δημιούργησες. Υπάρχει μια ιδιαίτερη κατηγορία κομματιών στην οποία συγκαταλέγονται όλα τα τραγούδια που παρερμηνεύτηκαν.

Μια από τις πιο γνωστές περιπτώσεις είναι το «Born in the USA» («Γεννημένος στις ΗΠΑ») του Bruce Springsteen, που λόγω του τίτλου του θεωρήθηκε από πολλούς ένα πατριωτικό τραγούδι, ενώ μόνο αυτό δεν προέκυπτε από τους στίχους.

Την ίδια ακριβώς μοίρα, πολλά χρόνια νωρίτερα, είχε και μια από τις ιστορικότερες συνθέσεις διαμαρτυρίας που γράφτηκαν ποτέ, το «This land is your land» του Woody Guthrie. Η διαστρέβλωση του νοήματός του έφτασε στο ζενίθ το 1984, όταν ο Ronald Reagan χρησιμοποίησε κάποιους στίχους για την προεκλογική του καμπάνια. Η ειρωνεία είναι πως το τραγούδι όχι μόνο δεν είναι πατριωτικό, αλλά δημιουργήθηκε για να απαντήσει σ’ ένα τέτοιου είδους κομμάτι.

Το 1940, ο Guthrie ταξίδεψε με ωτοστόπ από το Λος Aντζελες στη Νέα Υόρκη. Στα ραδιόφωνα των αυτοκινήτων αλλά και στα τζουκ μποξ άκουγε συνεχώς το «God bless America» («Ο θεός ευλογεί την Αμερική») του Irving Berlin, το οποίο θεώρησε αυτάρεσκο και ουτοπικό.

Φτάνοντας στη Νέα Υόρκη αποφάσισε να γράψει ως απάντηση ένα επικριτικό τραγούδι, του οποίου η μελωδία βασίστηκε στο «Little darlin’ pal of mine» των Carter Family. Ο Guthrie δανειζόταν συχνά μελωδίες άλλων τραγουδιών, μια και, όπως εύστοχα δήλωνε, «Αν ξέρουν ήδη τον ρυθμό, ξέρουν το μισό τραγούδι».

Ο τραγουδοποιός, μόλις συνέθεσε το κομμάτι, το ξέχασε εντελώς και δεν ασχολήθηκε μαζί του. Οταν το θυμήθηκε τέσσερα χρόνια αργότερα, αποφάσισε να το ηχογραφήσει και να το κυκλοφορήσει –τελικά το 1945– με άλλα εννιά τραγούδια σε μια ειδική χειρόγραφη εικονογραφημένη έκδοση, μαζί με τους δακτυλογραφημένους στίχους, στην τιμή των 25 σεντς.

Η φτηνή τιμή και η απλότητα των στίχων έκανε το «This land is your land» ιδιαίτερα δημοφιλές στους φτωχούς και ταλαιπωρημένους από τις κακουχίες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου πολίτες.

Ο αρχικός τίτλος του ήταν η φράση «God blessed America», που αποτελούσε και στίχο του ρεφρέν («God blessed America for me», «Ο θεός ευλόγησε την Αμερική για μένα»), η οποία άλλαξε τελικά σε «This land was made for you and me» («Αυτή η γη έγινε για σένα και για μένα»). Βέβαια, στα φολκ τραγούδια συμβαίνει συχνά οι στίχοι μέσα στα χρόνια να αλλάζουν και να διαμορφώνονται ανάλογα με τις κοινωνικοπολιτικές συνθήκες της εποχής.

Ακόμα και οι εκτελέσεις του ίδιου του Guthrie διαφέρουν μεταξύ τους. Σε κάθε περίπτωση, οι στίχοι αντανακλούν την πεποίθηση του συνθέτη ότι όσοι ανήκουν στην εργατική τάξη πρέπει να έχουν τα ίδια δικαιώματα με τους πλούσιους.

Εκτός όμως από τη συγκεκριμένη σύνθεση, η επιρροή του Woody Guthrie ήταν τεράστια για τη φολκ σκηνή και για τους τραγουδοποιούς διαμαρτυρίας που θα προέκυπταν τα επόμενα χρόνια. Είναι χαρακτηριστικό πως ένα από τα δύο πρώτα κομμάτια που έγραψε ο Bob Dylan τιτλοφορείται «Song for Woody» («Τραγούδι για τον Woody») και προφανώς δεν αναφέρεται στον τρυποκάρυδο!

Ο δε έτερος παρερμηνευμένος καλλιτέχνης Bruce Springsteen εύγλωττα έχει αναφέρει στον ζωντανό τετραπλό δίσκο του «Live/1975-85»: «Είναι ένα από τα πιο όμορφα τραγούδια που έχουν γραφτεί ποτέ».

Εκπληκτική σύμπτωση είναι πως, την ίδια χρονιά που κυκλοφόρησε το τραγούδι, ο Γιάννης Ρίτσος, από την άλλη μεριά της Γης, εμπνευσμένος από εντελώς διαφορετικά γεγονότα, ξεκίνησε να γράφει το ποίημα «Ρωμιοσύνη», στο οποίο περιλαμβάνεται ένας παρόμοιος ουσιαστικά στίχος: «Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας».

Diamonds & rust Joan Baez, 1975

Μπορεί σήμερα ο Bob Dylan να είναι ένα από τα πιο γνωστά ονόματα της μουσικής και η Joan Baez μια από τις πιο εμβληματικές και επιδραστικές γυναικείες φιγούρες, αλλά παλιότερα τα πράγματα δεν ήταν καθόλου έτσι. Συγκεκριμένα, το 1962, ενώ οι δίσκοι της Baez γίνονταν χρυσοί, ο μοναδικός δίσκος που είχε κυκλοφορήσει μέχρι τότε ο Dylan είχε πουλήσει μόνο 5.000 αντίτυπα.

Oταν γνωρίστηκαν το 1961, η Baez ήταν καταξιωμένη στη φολκ μουσική σκηνή και ο Bob Dylan άγνωστος καλλιτέχνης. Δυο χρόνια μετά, όταν εκείνη άκουσε τα τραγούδια του δεύτερου δίσκου του («The Freewheelin’ Bob Dylan»), εντυπωσιάστηκε από τη δυναμική των στίχων και αποφάσισε να τον προωθήσει.

Αρχισε να τραγουδά στις συναυλίες τις συνθέσεις του, όπως το άγνωστο τότε «Blowin’ in the wind», έτσι ώστε να τον βοηθήσει ν’ ακουστεί σ’ ένα ευρύτερο κοινό. Επίσης, τον καλούσε σε πολλές παραστάσεις της να τραγουδήσει στο πλευρό της.

Η καλλιτεχνική αυτή σχέση πολύ γρήγορα εξελίχθηκε και σε ερωτική. Για δύο χρόνια περίπου, τα πράγματα κυλούσαν ομαλά, με τη φήμη του Dylan να αυξάνεται ραγδαία. Μετά από ένα σημείο, όμως, τα πράγματα άλλαξαν.

Ο Dylan έγινε το μεγάλο όνομα και η Baez άνοιγε τις συναυλίες του. Δεν ήταν, ωστόσο, αυτή η επιτυχία που αποτέλεσε το πρόβλημα στη σχέση τους, αλλά η αλλαγή της συμπεριφοράς του Dylan που πλέον ήθελε να αποδεσμευτεί από τα κλισέ της φολκ.

Οι αντιδράσεις του απέναντι στην Baez ήταν ποικίλες. Σύμφωνα με κοινούς τους φίλους, ήταν επιθετικός και κριτικός απέναντί της (όπως λένε και οι στίχοι του τραγουδιού: «My poetry was lousy you said», «Η ποίησή μου μου έλεγες πως ήταν χάλια»).

Κορύφωση της απαξίωσής του ήταν το γεγονός πως σε μια κοινή τους περιοδεία στην Αγγλία το 1965 δεν την κάλεσε ούτε μια φορά να τραγουδήσει μαζί του στη σκηνή. Πικραμένη, η Baez έφυγε εσπευσμένα για τις ΗΠΑ. Η σχέση τους τέλειωσε και τυπικά, όταν πληροφορήθηκε τον κρυφό γάμο του με τη Sara Lownds.

Η Baez συνέχιζε να θαυμάζει τον Dylan και να τραγουδά τους στίχους και τις μουσικές του, αλλά πλέον δεν είχαν κάποια επαφή. Δέκα χρόνια όμως μετά τον επεισοδιακό χωρισμό τους, χτύπησε απρόσμενα το τηλέφωνό της.

Στην άλλη γραμμή ήταν εκείνος, ο οποίος τηλεφωνούσε από έναν τηλεφωνικό θάλαμο («Where are you calling from? / A booth in the midwest», «Από πού τηλεφωνείς; / Από έναν τηλεφωνικό θάλαμο στις Μεσοδυτικές Πολιτείες»), για να της διαβάσει τους στίχους από το καινούργιο του τραγούδι: «Lily, rosemary and the jack of hearts».

Το τηλεφώνημα αυτό ήταν η αφορμή να βγάλει από μέσα της όσα είχε τόσο καιρό και να γράψει το «Diamonds & rust». Οπως λέει και στην εισαγωγή του τραγουδιού «Well I’ll be damned / Here comes your ghost again / But that’s not unusual / It’s just that the moon is full / And you happened to call» («Λοιπόν, πανάθεμά με / Να το και πάλι το φάντασμά σου / Δεν είναι όμως ασυνήθιστο / είναι απλώς που έχει πανσέληνο / Κι έτυχε να πάρεις τηλέφωνο»).

Ο τίτλος του τραγουδιού συμβολίζει τα καλά και τα κακά της σχέσης τους, τα οποία έφερε στην επιφάνεια το τηλεφώνημά του: «We both know what memories can bring / They bring diamonds and rust» («Ξέρουμε και οι δυο τι μπορεί να φέρουν οι αναμνήσεις / Φέρνουν διαμάντια και σκουριά»).

Επίσης, το «Ταλαιπωρημένο ξενοδοχείο πάνω από την Πλατεία Ουάσινγκτον» που αναφέρεται στους στίχους («That crummy hotel over Washington Square») είναι το ξενοδοχείο «Earle» όπου είχαν μείνει μαζί για κάποιο διάστημα.

Την ίδια χρονιά που κυκλοφορεί το τραγούδι, η Baez συναντιέται με τον Dylan στο πλαίσιο μιας περιοδείας του. Ο διάλογός τους, έτσι όπως τον περιγράφει η Baez στην αυτοβιογραφία της με τίτλο «Και μια φωνή να τραγουδάω», είναι απολαυστικός:

«Θα τραγουδήσεις εκείνο το τραγούδι για τ’ αυγά του κοκκινολαίμη και τα διαμάντια;» ρώτησε ο Bob τη μέρα που άρχισαν οι πρόβες.

«Ποιο;»

«Ξέρεις, εκείνο για τα μπλε μάτια και τα διαμάντια…»

«Α», είπα, «μάλλον εννοείς το “Diamonds and Rust”, το τραγούδι που έγραψα για τον άντρα μου, τον David. Το ’γραψα όταν ήταν στη φυλακή».

«Για τον άντρα σου;» είπε ο Bob.

«Ναι. Για ποιον νόμιζες ότι ήταν;» έριξα το καρφί.

«Α, ε, πού στο διάολο να ξέρω;»

«Δεν πειράζει. Ναι, θα το τραγουδήσω αφού σ’ αρέσει».

Για να μην αφήσει όμως αμφιβολίες, στο βιβλίο της με σαφήνεια αναφέρει πως το τραγούδι είναι για τον Dylan.

Me and a gun Tori Amos, 1991

1991 - Me and a gun. Η Τόρι Εϊμος το συνέθεσε όταν είδε το «Θέλμα και Λουίζ»

Για μερικά τραγούδια δεν χρειάζεται να ξέρεις αγγλικά ώστε να καταλάβεις ότι αναφέρονται σε κάτι βαθιά αληθινό. Δεν χρειάζεται καν να κατανοήσεις όλους τους στίχους, μόνον η ερμηνεία του καλλιτέχνη αρκεί. Πολλώ δε μάλλον όταν το τραγούδι είναι γυμνό, με μία μόνο φωνή και κανένα απολύτως μουσικό όργανο. Με ένα τέτοιο, σπάνιας ευαισθησίας τραγούδι, γνωρίσαμε το 1991 την κοκκινομάλλα τραγουδίστρια που κάθεται στο πιάνο και λέγεται Tori Amos.

Ενα βράδυ του 1984, η 21χρονη τότε Amos έπαιζε σε ένα μπαρ στο Λος Αντζελες. Μετά την παράσταση, o ιδιοκτήτης του μαγαζιού προσφέρθηκε να τη γυρίσει σπίτι.

Λίγη ώρα αργότερα, η Tori βρισκόταν στο πίσω κάθισμα του αυτοκινήτου του μ’ ένα μαχαίρι (και όχι όπλο όπως λέει στους στίχους) στην πλάτη της, ακούγοντας τη βαριά του ανάσα πίσω από τ’ αυτί της: «5 am / Friday morning / Thursday night / Far from sleep / I’m still up and driving […] It was me and a gun/ And a man on my back / And I sang “holy holy” as he buttoned down his pants» («5 το πρωί / Παρασκευή πρωί / Πέμπτη βράδυ / Μην έχοντας ύπνο / Είμαι ξύπνια και οδηγώ […] Εγώ κι ένα όπλο / Και ένας άντρας πίσω μου / Και τραγούδησα “θεέ μου, θεέ μου” μόλις ξεκούμπωσε το παντελόνι του»).

Ευτυχώς βγήκε ζωντανή από εκείνη τη νύχτα, αλλά το βίωμα αυτό τη στιγμάτισε για πάντα. Για πολύ καιρό σταμάτησε να κάνει σχέσεις, θάβοντας μέσα της το γεγονός, προσπαθώντας να το ξεχάσει. Χρόνια αργότερα και χιλιόμετρα μακριά από το Λος Αντζελες, στο Λονδίνο, η Amos είδε την ταινία «Θέλμα και Λουίζ». Σε μια σκηνή ένα άντρας προσπαθεί να βιάσει τη Θέλμα αλλά η Λουίζ, με την απειλή όπλου, αρχικά τη σώζει και μετά από λίγο τον σκοτώνει.

Η ταινία και η αντίδραση της γυναίκας ξύπνησαν στην Tori όλες τις θύμησες εκείνης της νύχτας που είχε ζήσει επτά χρόνια πριν. Τις επόμενες μέρες αποτραβήχτηκε από τους φίλους της και έμεινε μόνη, σκεπτόμενη το περιστατικό. Οπως ανακαλεί, «Δεν είχα άποψη για το τι μου συνέβη, μέχρι να παρακολουθήσω την ταινία. Είδα την εμπειρία μου από άλλη οπτική γωνία».

Οταν γύρισε από το καταφύγιο της, γνώριζε πλέον μέσα της τι ήθελε να γράψει. Ενα βράδυ, καθώς πήγαινε σε μια συναυλία της, συνέθεσε στο μυαλό της το τραγούδι. Εκείνη τη νύχτα και λίγες ώρες αργότερα το έπαιξε ζωντανά για πρώτη φορά, ερμηνεύοντάς το ακριβώς όπως το είχε σκεφτεί, χωρίς όργανα, α καπέλα.

Σε μια συνέντευξή της έχει μιλήσει για εκείνον τον άντρα στο αυτοκίνητο:

«Ο στόχος του ήταν να με πάει στους φίλους του και να με κομματιάσει. Μου το έλεγε για ώρες. Αν δεν είχε ανάγκη περισσότερα ναρκωτικά, θα γινόμουν κι εγώ άλλη μια είδηση στις εφημερίδες, στην οποία οι γονείς θρηνούν την κόρη τους. Μου ζητούσε να τραγουδώ ύμνους, όπως κάνω στο τραγούδι. Τραγουδούσα για να παραμείνω ζωντανή […] Εκείνη η νύχτα ήταν βασικά ένας ψυχολογικός ακρωτηριασμός, παρά μια σεξουαλική κακοποίηση».

Δύο συγκλονιστικά στοιχεία για εκείνο το βράδυ, που καταγράφονται στους στίχους, είναι οι άσχετες σκέψεις που έκανε η τραγουδίστρια για να μπορέσει να ξεφύγει (κάπως) από την τραγικότητα της στιγμής («And do you know Carolina / Where the biscuits are soft and sweet / These things go through your head / When there’s a man on your back», «Γνωρίζεις την Καρολίνα / Εκεί που τα μπισκότα είναι μαλακά και γλυκά / Αυτά γυρίζουν στο μυαλό σου / Οταν έχεις έναν άντρα στην πλάτη σου») και τα ασήμαντα πράγματα στα οποία βασίστηκε για ν’ αντλήσει δύναμη («But I haven’t seen Barbados / So I must get out of this», «Δεν έχω δει τα Μπαρμπάντος / Και γι’ αυτό πρέπει να τη γλιτώσω»).

Σε τέτοιες περιπτώσεις, βέβαια, απαιτείται ένα κάποιο σωσίβιο για να διασωθείς μετά το περιστατικό. Οπως αναφέρει η Amos, το σωσίβιο γι’ αυτήν ήταν η μουσική: «Προσπάθησα να μαζέψω τα κομμάτια μου μέσω της μουσικής. Η δύναμή μου ήταν να ανοιχτώ ξανά στη ζωή και η επιτυχία μου ότι κράτησα ζωντανό το αδύνατό μου σημείο, παρά το ό,τι έγινε».

Λίγους μήνες αργότερα, με την ίδια μορφή που το ερμήνευσε την πρώτη φορά, το ηχογράφησε και το κυκλοφόρησε σ’ ένα EP με άλλα τρία τραγούδια. Αποτέλεσε το ντεμπούτο της και δεν γνώρισε καμία εμπορική επιτυχία. Λίγο καιρό αργότερα, όμως, θα πουλούσε εκατομμύρια δίσκους και θα γινόταν γνωστή σε όλο τον κόσμο.


 

 

 

 

 


 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Το πολιτικό τραγούδι υπάρχει και σήμερα
«Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου, με το ελληνικό τραγούδι καταπιανόμουν» λέει ο μουσικολόγος Γιώργος Μυζάλης, που μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Fagotto Books το πρώτο του βιβλίο. Ο τίτλος τα λέει όλα:...
Το πολιτικό τραγούδι υπάρχει και σήμερα
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Σχεδόν αποδημητικά…»
Με μια συλλογή από δεκατρία σύντομα, αλλά πολύ δυνατά διηγήματα, με τίτλο «Σχεδόν αποδημητικά…», που κυκλοφορεί από τον «Ηριδανό», συστήνεται στο αναγνωστικό κοινό ο Αντώνης Εξαρχος· ιστορίες καθημερινών...
«Σχεδόν αποδημητικά…»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Tη μουσική της δεν θα τη μοιράζεται στάλα στάλα
Συνέντευξη: Τη Μόνικα τη γνωρίζουμε πολύ καλά από τα προσωπικά της άλμπουμ. Είναι πιθανότατα το μεγαλύτερο και, σίγουρα, το πιο εμπορικό όνομα της εγχώριας alternative σκηνής.
Tη μουσική της δεν θα τη μοιράζεται στάλα στάλα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο άνθρωπος Αίγαγρος
Το πρώτο πράγμα που σκέφτηκα κρατώντας το «Αίγαγρος» του Διονύση Τεμπονέρα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Θίνες» ήταν ένα απόσπασμα από το σημαντικό ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου «Αίγαγρος».
Ο άνθρωπος Αίγαγρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενας θρύλος στο θέρος
«Ο θρύλος του Εσεξ» της Σάρα Πέρισε, μετάφραση της Νίνας Μπούρη, είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο, ένα μυθιστόρημα ιδεών, αν και η ατμόσφαιρά του είναι σταθερά, συνειδητά, σαφώς γοτθική.
Ενας θρύλος στο θέρος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μπορεί στην Ελλάδα να γίνει κάτι;
Μέσα από το βιβλίο «Από την έδρα στα έδρανα» του καθηγητή και πολιτικού Κ. Δουζίνα γίνεται φανερό ότι η πολιτική έχει ανθρωπιά, δεν είναι απόκοσμη αλλά με τον κόσμο, δεν είναι τεχνοκρατική ούτε ντεκαφεϊνέ,...
Μπορεί στην Ελλάδα να γίνει κάτι;

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας