Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σπάω πλάκα
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σπάω πλάκα

  • A-
  • A+

Η ελληνική γλώσσα έχει ένα θαυμαστό πλούτο λέξεων και εκφράσεων που σχετίζονται με τη διασκέδαση, είτε εις βάρος κάποιου άλλου, είτε όχι. Οπως η έκφραση «σπάω πλάκα», που καλύπτει και τις δύο έννοιες.

Η έκφραση αυτή γεννήθηκε με τη διάδοση του φωνογράφου. Τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, τα κέντρα διασκέδασης που διέθεταν φωνογράφο είχαν μεγάλες πιένες. Τότε οι δίσκοι ονομάζοντας «πλάκες» και ήταν από βακελίτη, ένα υλικό που δεν εξασφάλιζε τη μακροζωία τους: οι πλάκες φθείρονταν γρήγορα από την πολλή χρήση. Ο μαγαζάτορας φύλαγε τις άχρηστες πλάκες σε ντάνες, ακριβώς για να τις σπάνε οι πελάτες του αντί για τα χρήσιμα πιάτα, όταν έρχονταν στο τσακίρ κέφι.

Αυτή η ιστορία σταμάτησε όταν διαδόθηκαν οι δίσκοι από βινύλιο, που δεν έσπαγαν τόσο όμορφα και τόσο ηχηρά όσο οι παλιές πλάκες από βακελίτη. Ωστόσο η έκφραση παρέμεινε στο λαϊκό λεξιλόγιο, σημαίνοντας πλέον τη διασκέδαση και μόνο, χωρίς να υπεισέρχονται σπασίματα. «Πάμε να σπάσουμε πλάκα», λέμε όταν θέλουμε να γελάσουμε και να ευθυμήσουμε, αλλά λέμε και ότι σπάμε πλάκα με το τάδε κορόιδο, όταν μπαίνει στη μέση ο χλευασμός κάποιου ανθρώπου.

Για την ιστορία, να πούμε πως η λέξη «κορόιδο», το αντικείμενο εμπαιγμού, ή το θύμα εξαπάτησης, προέρχεται από τη λέξη «κουρόγιδο», δηλαδή το κουρεμένο γίδι, το οποίο προφανώς για κάποιους παρουσιάζει ένα φαιδρό θέαμα, αν και προσωπικά δεν καταλαβαίνω γιατί. Οταν μάλιστα το «κουρόγιδο» χαρακτήριζε σκωπτικά και μειωτικά στο μεσαιωνικό Βυζάντιο την κουρεμένη γυναίκα, την άπιστη στον άντρα της μοιχαλίδα που την περιέφεραν στους δρόμους, που τη χλεύαζαν και τη διαπόμπευαν, προς μεγάλη απόλαυση του φιλοθεάμονος και χαιρέκακου κοινού...

Το μόνο σίγουρο είναι πως το γέλιο ήταν ανέκαθεν μια πολύ σοβαρή υπόθεση. Ο Γέλως ήταν για τους αρχαίους θεός, δευτερεύων μεν, αλλά πάντως θεός. Ο Λυκούργος είχε ανεγείρει ιερό προς τιμήν του στη βλοσυρή Σπάρτη, ενώ θεωρείται, μαζί με τον Πόθο και την Ηδονή, ως ένα από τα δώρα της Αφροδίτης στους ανθρώπους.

Είναι ευνόητο πως τα λόγια ή/και οι πράξεις που προκαλούν τον γέλωτα να είναι εξόχως σημαντικά στη ζωή των ανθρώπων γενικά κι όχι μόνον των Ελλήνων. Τα αστεία, ας πούμε, εκείνα τα ευφυολογήματα που λέμε, ή οι κωμικές πράξεις που κάνουμε, για να γελάσουμε. Η λέξη «αστείο» παράγεται από το «άστυ», την πόλη. Στην αρχαιότητα, ο «αστείος», δηλαδή ο κάτοικος του άστεως, της πόλης, θεωρούνταν πιο καλλιεργημένος από τον άνθρωπο της υπαίθρου – οπότε η αίσθηση του χιούμορ του, ο «αστείος λόγος» του, ήταν ο πνευματώδης, ευτράπελος λόγος που προκαλούσε το γέλιο. Αντιθέτως, οι κάτοικοι της εξοχής, των αγρών, οι «αγροίκοι», δεν είχαν το ραφιναρισμένο χιούμορ των αστών.

Στα νεότερα ελληνικά, το χωρατό, ο αστεϊσμός, το άκακο πείραγμα ήταν και πάλι υπόθεση των πολιτών. Χωρατά έκαναν οι «χωραΐτες», οι κάτοικοι της χώρας, και όχι της υπαίθρου και των χωρίων της, δηλαδή οι χωρικοί.

Τώρα, το καλαμπούρι, παράγεται από το γαλλικό «calembour», που σημαίνει λογοπαίγνιο, αστειολόγημα, βασιζόμενο στη διαφορά έννοιας μεταξύ λέξεων που έχουν την ίδια ή παραπλήσια προφορά. Για παράδειγμα, ο μέγας καλαμπουρτζής Μποστ είχε γράψει για την πρώτη επιτυχημένη εκτόξευση αμερικανικού πυραύλου: «γκουντ λακ και στη Γη μη κουτουλάκ!». Βέβαια ο Μέντης Μποσταντζόγλου (Χρύσανθος Βοσταντζόγλου) ήταν ο Πάπας της σάτιρας – τα έμμετρα, υπερόχως ανορθόγραφα ποιήματά του, είτε αυτόνομα, είτε ως λεζάντες σε εξίσου αστεία σκίτσα, κυριολεκτικά άφησαν εποχή.

Μια που μιλάμε όμως για τη σάτιρα, να πούμε πως αυτό το έμμετρο ή πεζό λογοτεχνικό είδος, στο οποίο με σκωπτικό τρόπο ασκείται κριτική σε πρόσωπα ή κοινωνικές καταστάσεις με σκοπό τη διόρθωσή τους, προέρχεται από το λατινικό satira ή satura, που σημαίνει «κορεσμός», «ποικιλία». Η λέξη χρησιμοποιούνταν για να δηλώσει το ποικίλης υποθέσεως ποιητικό έργο, που χαρακτηριζόταν από πλήθος αστεϊσμών και χλευαστικών στοιχείων, όπως λέει το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας.

Παρόμοια σημασιολογική εξέλιξη παρουσιάζει και η λέξη «φάρσα», από το λατινικό ρήμα farcio που σημαίνει «πληρώ, γεμίζω». Ομως το «σάτυρα», με ύψιλον, είναι λάθος, εάν χρησιμοποιείται για τον σκωπτικό, ειρωνικό λόγο. Η λέξη παράγεται από τους Σατύρους, τους ερωτύλους τραγοπόδαρους και κερασφόρους ακόλουθους του Διονύσου και πιθανώς είναι προελληνικής προέλευσης.

Οπωσδήποτε τα όρια της σάτιρας είναι ένα τεράστιο θέμα. Κάποιοι υποστηρίζουν πως η σάτιρα δεν θα έπρεπε να έχει ιερό και όσιο και πως μόνο με τα πραγματικά σοβαρά γεγονότα στη ζωή αξίζει να αστειευτεί κανείς. Οι ίδιοι λένε πως πριν ο σατιρικός καλλιτέχνης καταπιαστεί με τους άλλους οφείλει να αρχίσει ασφαλώς με τον εαυτό του. Για παράδειγμα, ο μεγάλος ποιητής Γεώργιος Σουρής είχε αυτοπεριγραφεί ως εξής: «Μπόι δυο πήχες, κόψη κακή, γένια με τρίχες εδώ κι εκεί. Κούτελο θείο λίγο πλατύ, τρανό σημείο του ποιητή. Δυο μάτια μαύρα, χωρίς κακία, γεμάτα λαύρα, μα και βλακεία. Μακρύ ρουθούνι, πολύ σχιστό, κι ένα πηγούνι σαν το Χριστό. Πηγάδι στόμα, μαλλιά χυτά... γεμίζει στρώμα μόνο μ’ αυτά. Μούρη αγρία και ζαρωμένη, χλωμή και κρύα σαν πεθαμένη. Κανένα χρώμα δεν της ταιριάζει και τώρ’ ακόμα βαφές αλλάζει. Δόντια φαφούτη, όλο σχισμάδες, ύφος τσιφούτη για μαστραπάδες»

Ηθικόν δίδαγμα; Δεν υπάρχει εκτός από τούτο: για να γελάσεις, να σατιρίσεις, να σπάσεις πλάκα με τους άλλους ανθρώπους, με την αδυναμία, τα σφάλματα η την ανοησία τους, πρέπει πρώτα, απαρεγκλίτως, να αποδομήσεις εαυτόν...

ΝΗΣΙΔΕΣ
Ενα ξεχωριστό συμπόσιο
Στο Διεθνές Συμπόσιο Ποίησης στο Σπίτι της Λογοτεχνίας στις Λεύκες τις Πάρου προσκαλούνται ποιητές, μεταφραστές, εκδότες και καθηγητές από την Ελλάδα, την Αμερική και την Αγγλία, κυρίως.
Ενα ξεχωριστό συμπόσιο
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το νερό πηγή ζωής και στη λογοτεχνία
Tο βιβλίο του νερού χωρίζεται σε τρεις ενότητες κειμένων με ξεχωριστή επικεφαλίδα για την κάθε μια. Ετσι, η φράση «η λίμνη είναι οι άλλοι» βγαίνει να προϋπαντήσει την πρώτη εξάδα, τη φράση «το μπλε έχει...
Το νερό πηγή ζωής και στη λογοτεχνία
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ανάσα της ηπειρώτικης μουσικής
Η ηπειρώτικη μουσική δημιουργήθηκε από ανθρώπους που συνεχίζουν να τη βλέπουν σαν παιδί τους στα πρώτα του βήματα. Είναι λίγο δύσκολο να περιορίσεις με αναίσθητους, μαζικούς όρους αγοράς κάτι τόσο δικό σου....
Η ανάσα της ηπειρώτικης μουσικής
ΝΗΣΙΔΕΣ
Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, Μουσική και Τέχνες
Ενα εξαιρετικά ενδιαφέρον συνέδριο με θέμα «Η γέννηση της σύγχρονης Ευρώπης: Ο Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, η Μουσική και οι Τέχνες» θα πραγματοποιηθεί από Παρασκευή 9 έως και Κυριακή 11 Νοεμβρίου στην Αθήνα....
Α' Παγκόσμιος Πόλεμος, Μουσική και Τέχνες
ΝΗΣΙΔΕΣ
Φεστιβάλ με διπλή επέτειο
Φέτος, το Φεστιβάλ Φιλίππων έχει διπλή επέτειο. Οχι μόνο έκλεισε 60+1 χρόνια συνεχούς παρουσίας, αλλά γιορτάζει και τα 100 χρόνια του Δήμου Καβάλας. Γι' αυτό και το φετινό φεστιβάλ φέρει τον τίτλο «Με θέα στην...
Φεστιβάλ με διπλή επέτειο
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Οποιος σηκώνει κεφάλι του το κόβουνε…»
Ο Μάνος Ελευθερίου στις 12 Μαρτίου έγινε ογδόντα χρόνων. Συνάντησα τον μεγάλο στιχουργό, ποιητή και λογοτέχνη και διαπίστωσα σ’ αυτή τη συνομιλία αυτό που ξέρουν καλά όσοι τον γνωρίζουν. Εχει την όρεξη, τη...
«Οποιος σηκώνει κεφάλι του το κόβουνε…»

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας