Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Σαμιώτικες ιστορίες ή η ηθική της Μεσογείου
ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Σαμιώτικες ιστορίες ή η ηθική της Μεσογείου

  • A-
  • A+

Τον περασμένο Ιούλιο βρέθηκα στη Σάμο για ένα συνέδριο. Θέλησα να μείνω παραπάνω για να γνωρίσω το νησί. Το «προσφυγικό» ήταν στα χείλη όλων – στο λιμάνι, στα καφενεία, στις παραλίες. Στην αρχή είχα ανοίξει τα αυτιά μου για να ακούω και να καταλαβαίνω όσο μπορούσα καλύτερα.

Προς το τέλος της διαμονής μου, και ειδικά μετά τη γνωριμία με τεράστιο στην ψυχή ψαρά που χρόνια τώρα, σε αντίθεση με πολλούς... λαθρομάχους, ζούσε με τους πρόσφυγες στη θάλασσα, όπως το ψάρι στο νερό, μου έφταναν δυο-τρεις υποκλαπείσες λέξεις, όπως «τρομοκράτες», «ισλαμιστές», «φιλοξενία», για να μπουκάρω στην εν εξελίξει κουβέντα σαν... Ρουβίκωνας εν υαλοπωλείω.

Κάπως έτσι, στην αμμώδη παραλία της Χρυσής Αμμου, υπέκλεψα διπλανή συζήτηση μεταξύ νεαρού ζευγαριού από τις Κάτω Χώρες (όπως έμαθα μετά) και... Αιλλινείδος κατεχούσης σπαστά –έως σπαστικά– αγγλικά, χρυσά βαμμένα μαλλιά και χρυσαυγίτικα μυαλά.

Η εν λόγω κυρία ξεσπάθωνε εναντίον των προσφύγων ως βιαστών, κλεπτών και εγκληματιών, το δε ολλανδέζικο ζευγάρι –αποτελούμενο από λευκή κοπέλα και ψηλό μελαψό παλικάρι– άκουγε εμβρόντητο τα περί ελληνικής φιλοξενίας (την οποία τα σπαστά αγγλικά –και η θεία δίκη– την έκαναν hostile αντί hospitable) και –θου Κύριε– μουσουλμανικής απανθρωπιάς.

Σηκώθηκα από τη σεζλόνγκ κράζοντας «βοήθεια, βοήθεια, δύο μουσουλμάνες μού έκλεψαν τις κόρες», με παρατεταμένο τον δείκτη προς τη σύντροφό μου και την αδερφή της –σουνίτισσες από τον Λίβανο– που μόλις είχαν βάλει τις δίδυμες μπέμπες στο νερό.

Η χρυσομαλλούσα σοκαρίστηκε, αλλά δεν πτοήθηκε – ποιος είπε ότι το χιούμορ πιάνει σε τέτοιο κόσμο; Εχασε το φως της, ωστόσο, όταν σηκώθηκε ο γεροδεμένος, μελαψός νεαρός δηλώνοντας... μουσουλμάνος. «Εσύ είσαι από τους καλούς» του είπε, μαζεύοντας τα κουβαδάκια της για άλλη παραλία.

Ο Ολλανδο-αιγύπτιος με πλησίασε, συστήθηκε και με ευχαρίστησε. Κουνήσαμε το κεφάλι για την άγνοια (κινδύνου) μερικών, γελάσαμε με τις προτροπές της κυρίας, που τον παρακαλούσε να δοκιμάσει «ελληνικό φαγητό», όπως μουσακά (moussaq’a στα αραβικά σημαίνει «σερβίρεται κρύο»), γιαουρτλού και κεμπάπ, και μιλήσαμε αρκετή ώρα για τη σύνδεση του προσφυγικού με την (δυτική) πολεμική βιομηχανία.

Στο τέλος συμφωνήσαμε ότι μια δίκαιη και άμεσα εφαρμόσιμη λύση θα ήταν οι χώρες που πουλάνε όπλα να πληρώνουν, π.χ., 50% φόρο για την αντιμετώπιση του προσφυγικού ζητήματος.

Χωρίσαμε με αγκαλιές, αλλά το «εσύ είσαι από τους καλούς» ηχούσε ακόμα στα αυτιά μου. Συνειδητοποίησα ότι όπως και άλλες στιχομυθίες στο νησί έτσι κι αυτή κινήθηκε και ανέδειξε το ίδιο μοτίβο. Κύριο χαρακτηριστικό του, η αλλαγή αναλυτικού πλαισίου της συζήτησης για τη Μεσόγειο από τη γεωπολιτική (πολιτική ανάλυση με βάση τη διεθνή γεωγραφία) στη «γεω-ηθική».

Εισάγω τον νεολογισμό για να ορίσω μια σχετικά νέα, κυριαρχούσα αντίληψη, σύμφωνα με την οποία γεωπολιτικά μεγέθη, φαινόμενα, γεγονότα αναλύονται κατεξοχήν με όρους ηθικούς ή μάλλον ηθικοπλαστικούς.

Με αποτέλεσμα, οι κύριοι χαρακτήρες του προσφυγικού, οι ίδιοι οι πρόσφυγες, οι αλληλλέγυοι, οι διακινητές, η FRONTEX, ο Σαλβίνι, η Γερμανίδα καπετάνισσα, να αναδύονται ως πρωταγωνιστές σε μια βαθιά ηθοπλαστική ιστορία στην οποία, ανεξάρτητα από ποια μεριά είσαι, το κύριο χαρακτηριστικό είναι η σύγκρουση του Καλού με το Κακό. Το γεωγραφικό πλαίσιο της θάλασσας όπου εθνικά σύνορα είναι κυριολεκτικά ρευστά υποβιβάζει το ενίοτε κράτος από απόλυτο ηγεμόνα σε άλλον ένα χαρακτήρα ηθικού τύπου.

Η γεω-ηθικοποίηση της θάλασσας κάνει τους άλλους ανήθικους, απάνθρωπους, αδίστακτους, και ανάγει τους «δικούς μας» σε αγνούς, ανιδιοτελείς, ασπίλωτους. Δεν χρειάζεται ελπίζω να ξεκαθαρίσω ποιοι είναι οι «καλοί» που συμπαθώ, αλλά δεν είναι αυτό το ζήτημα εδώ.

Το θέμα είναι ότι η γεω-ηθικοποίηση της θάλασσας ανοίγει τον δρόμο:

● στην απολιτικοποίηση και τελικά στη σχετικοποίηση του πολέμου ως θεόφερτης τραγωδίας και όχι ως δημιουργήματος ανθρώπων, κρατών και βιομηχανιών,

● στη διαλεκτική αλληλοσυμπλήρωση των καλών με τους κακούς σε μια ηρωική χορογραφία με φόντο τη θάλασσα,

● στην αντικατάσταση της άτεγκτης ιστορικής αλήθειας για τον Παγκόσμιο Νότο (αποικιοκρατία, ιμπεριαλισμός, μεταμοντέρνοι πόλεμοι) με δακρύβρεχτες ή οργισμένες εκκλήσεις στο θυμικό του Παγκόσμιου Βορρά,

● στην ανάδειξη ηθικοπλαστικών ηρώων (αναζήτησε στο Διαδίκτυο: White savior complex) που καθησυχάζουν τη δυτική χριστιανική συνείδησή μας, και

● στη μετατροπή των προσφύγων σε ασπρόμαυρα ηθικολογικά εκκρεμή χωρίς ιστορία, άβουλα θύματα ή κακόβουλοι θύτες ανάλογα σε ποια μεριά κάθεσαι.

Ποια είναι η κατάλληλη αντιμετώπιση της διογκούμενης γεω-ηθικοποίησης της θάλασσας; Και αυτό το απάντησε η Σάμος. Σε μια παρόμοια κουβέντα για πρόσφυγες –στην ταβέρνα, αυτήν τη φορά–, ο νεαρός σερβιτόρος απαίτησε να «μείνουν στη χώρα τους να πολεμήσουν», για να πάρει την πληρωμένη απάντηση από τον γέρο καπετάνιο, ότι και οι «δικοί σου γονείς έγιναν πρόσφυγες στην Τουρκία στον [Β' Παγκόσμιο] πόλεμο».

Σαν άλλοι καπετάνιοι στην ταβέρνα, οφείλουμε να προσεγγίσουμε το προσφυγικό με όρους ιστορικής αλήθειας –παγκόσμιας και τοπικής– και σίγουρα όχι δυτικής φιλανθρωπίας. Αυτό σημαίνει ότι η προσφυγιά είναι ανθρώπινη όσο και η νοσταλγία. Οτι κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να δηλώσει με συνέπεια «γηγενής». Ειδικά στη γειτονιά μας, όλοι είμαστε πρόσφυγες, μια, δυο, τρεις γενιές πίσω το πολύ. Αλλωστε η ίδια η Σάμος –όπως πολλά νησιά μας– ξανακατοικήθηκε από πρόσφυγες που τους έφερε ο σουλτάνος και τους έδωσε φοροαπαλλαγές για να μείνουν και να μεγαλουργήσουν.

Αυτό σημαίνει, ακόμα, ότι η Ευρώπη έχει ιστορικό χρέος να υποδεχτεί, να περιθάλψει και να ενσωματώσει πρόσφυγες, όχι μόνο γιατί τα όπλα της (ξε)κινούν πολέμους σε όλο τον Νότο, παγκοσμίως, αλλά γιατί η ίδια έστειλε πρόσφυγες σε όλον τον κόσμο. Ωστόσο, σε αντίθεση με τους τωρινούς πρόσφυγες που ζητούν άσυλο, οι δικοί της κατέλαβαν χώρες, κατέσφαξαν ιθαγενείς, κατάκλεψαν ηπείρους χωρίς φόβο και με πολύ βίαιο πάθος.

Ο πλούτος της Ευρώπης είναι και αποτέλεσμα της μετατροπής της προσφυγιάς σε κατάκτηση και αποικιοκρατία – σε Αμερική, Αυστραλία, Νότια Αφρική και Παλαιστίνη. Και για αυτό οφείλει να τον μοιραστεί.

Τέλος, σαν τον φίλο τουρίστα στην παραλία, οφείλουμε να συνδέσουμε το προσφυγικό με τη βιομηχανία του πολέμου, η οποία ειδικά στη Μέση Ανατολή καταπίνει χώρες, πληθυσμούς και πολιτισμούς και ξερνάει ρατσισμό, άγνοια και μίσος. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη και η Δύση γενικότερα οφείλουν να πληρώσουν για την αντιμετώπιση του προσφυγικού, αλλά με όρους που δεν θα αναπαράγουν την πολεμική τους βιομηχανία στα σύνορα, θαλάσσια ή χερσαία, και δεν θα στρατιωτικοποιούν τη θάλασσα, σπέρνοντας φόβο στον ντόπιο και θάνατο στον προσφυγικό πληθυσμό.

Η αναδιανομή του πλούτου πρέπει να γίνει με όρους αποικιοκρατικών αποζημιώσεων, κατάργησης του τριτοκοσμικού χρέους, οικονομικής δικαιοσύνης και φορολογίας στα πολεμικά κέρδη.

Η γεω-ηθικοποίηση απογυμνώνει την ηθική υπόσταση της πολιτικής απομονώνοντάς την σε άτομα-σύμβολα του Καλού ή του Κακού. Αντίθετα, η ιστορική, ανθρωπολογική, πολιτική ανάλυση της προσφυγιάς υποτάσσει την ηθική στο πλαίσιο δυνάμεων, κοινωνιών, ανθρώπων εν κινήσει.

*καθηγητής Ανθρωπολογίας και Πολιτικής, Αμερικανικό Πανεπιστήμιο Βηρυτού

ΝΗΣΙΔΕΣ
Θανατοπολιτικές με μεσογειακή υπογραφή
Για τους ξεριζωμένους, τους ανθρώπους που έχουν βιώσει μια καθολική απώλεια, το πλέον ανυπέρβλητο εμπόδιο είναι οι πολιτικές που μετασχηματίζουν τις αποφάσεις περί της ζωής σε αποφάσεις περί του θανάτου.
Θανατοπολιτικές με μεσογειακή υπογραφή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο δρόμος για τον βυθό της Μεσογείου είναι στρωμένος με δολάρια
Παρόλο που πολλές πληροφορίες μοιράζονται από στόμα σε στόμα, τα κοινωνικά μέσα χρησιμοποιούνται επίσης ευρέως για έρευνα πριν από την αναχώρηση. Ειδικότερα οι Σύροι χρησιμοποιούν εκτεταμένα τεχνολογίες...
Ο δρόμος για τον βυθό της Μεσογείου είναι στρωμένος με δολάρια
ΑΦΡΙΚΗ
Τα «στραβά μάτια» των Βρυξελλών στην τραγωδία της Μεσογείου καταγγέλλει ΜΚΟ
Τους 61 έφτασαν οι νεκροί από το ναυάγιο της περασμένης Πέμπτης, στα ανοικτά της Τυνησίας, με τις αρχές να αναζητούν ακόμη αγνοούμενους, καθώς δεκάδες άνθρωποι είχαν επιβιβαστεί στο πλοιάριο με προορισμό την...
Τα «στραβά μάτια» των Βρυξελλών στην τραγωδία της Μεσογείου καταγγέλλει ΜΚΟ
ΕΥΡΩΠΗ
SOS Mediterranee: 425 άνθρωποι εγκλωβισμένοι στα χωρικά ύδατα της Μάλτας
Για «άνευ προηγουμένου» ανθρωπιστική κρίση στην κεντρική Μεσόγειο κάνει λόγο η οργάνωση SOS Mediterranee, ζητώντας να δοθεί άμεσα ασφαλές λιμάνι σε πάνω από 400 εγκλωβισμένους ανθρώπους.
SOS Mediterranee: 425 άνθρωποι εγκλωβισμένοι στα χωρικά ύδατα της Μάλτας
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Σκηνές παντού στη Σάμο
Στον δρόμο έξω από το επίσημο ΚΥΤ της Σάμου έχει μεταφερθεί μεγάλος αριθμός σκηνών που μέχρι πριν από λίγες ημέρες ήταν στημένες στον ελαιώνα.
Σκηνές παντού στη Σάμο
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Συνεχίζονται οι επαναπροωθήσεις με πλωτές σκηνές
Συστηματική και επαναλαμβανόμενη πρακτική φαίνεται ότι αποτελούν οι παράνομες και μυστικές επιχειρήσεις επαναπροώθησης προσφύγων και μεταναστών από τα ελληνικά νησιά στην Τουρκία.
Συνεχίζονται οι επαναπροωθήσεις με πλωτές σκηνές

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας