Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η πόλη και ο κινηματογράφος

Σκίτσο του Ν. Κακουλίδη

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η πόλη και ο κινηματογράφος

  • A-
  • A+

Τα τελευταία χρόνια το ενδιαφέρον για θέματα που αφορούν τη σχέση πόλης και κινηματογράφου έχει αυξηθεί μέσα από επίκαιρες αναζητήσεις αρχιτεκτόνων, κοινωνιολόγων, ιστορικών, σκηνοθετών και θεωρητικών του κινηματογράφου.

Η διερεύνηση του ρόλου του αστικού τοπίου στον κινηματογράφο μάς δίνει τη δυνατότητα να κατανοήσουμε όχι μόνο το πώς η πόλη συνέβαλε στην εξέλιξη του κινηματογράφου και με ποιον τρόπο ο κινηματογράφος εμπνεύστηκε από την πόλη και την ανακατασκεύασε, αλλά και το πώς οι ποικίλοι και διαρκώς μεταβαλλόμενοι τρόποι θέασης, καταγραφής και αναπαράστασης της πόλης μπορούν να φωτίσουν τους τρόπους κατανόησης και αντίληψης των πολύπλοκων και όλο και μεταβαλλόμενων αστικών μορφωμάτων μέσα στα οποία ζει πλέον πάνω από το μισό του παγκόσμιου πληθυσμού.

Ο κινηματογράφος δημιουργεί στον ρυθμό της πόλης, όπου άνθρωπος και πόλη, αναπόσπαστα δεμένοι, προχωρούν νομοτελειακά προς το γίγνεσθαι.

Η «κινηματογραφική» συγκρότηση του ελληνικού χώρου

Οι τρόποι χρήσης του ελλαδικού χώρου από τους Ελληνες σκηνοθέτες καθορίζονται από ρεαλισμό, που δεν αφήνει κανένα περιθώριο ωραιοποίησης ή χρήσης του χώρου με στοιχεία τουριστικής διάθεσης. Ο σύγχρονος ελληνικός κινηματογράφος δεν χρησιμοποίησε την αδιαμφισβήτητη ομορφιά του περιβάλλοντος χώρου ή τη μυθοποιημένη αρχαιο-λατρεία, με εικόνες κενές περιεχομένου που προβάλλουν απλώς και μόνο τη γοητευτική πλευρά του ελληνικού τοπίου. Σεβάστηκε, ωστόσο, την πολιτιστική παράδοση και την πνευματική κληρονομιά του παρελθόντος.

Ο ελληνικός κινηματογράφος δεν συγκροτήθηκε σε ρεύμα, κράτησε όμως την πολυφωνία του, εμφανίζοντας ομοιότητες όσον αφορά τη χρήση του χώρου. Οι Ελληνες δημιουργοί δεν περιορίστηκαν στη χρήση εσωτερικών και εξωτερικών –εντός των πόλεων– γυρισμάτων, αλλά επεκτάθηκαν σε θέματα και χώρους που αγκαλιάζουν το σύνολο του ελληνικού τοπίου και αναδεικνύουν τη σχέση δομημένου, αλλά και φυσικού περιβάλλοντος με την ψυχοσύνθεση των ηρώων και την επιρροή του στις ιστορικές τους διαδρομές.

Ειδικότερα, ο ανοιχτός ορίζοντας, προϋπόθεση της ελευθερίας της σκέψης και το υγρό στοιχείο παρόν στη μακραίωνη ελληνική ιστορία, ως πρόξενος επιτυχιών μέσω του εμπορίου και των ταξιδιών, αλλά κι αιτία πολέμων και ανταγωνισμών, είναι μια διαχρονική εμμονή των Ελλήνων κινηματογραφιστών με συμβολικές και εννοιολογικές προεκτάσεις.

Ανάλογης συχνότητας είναι η εικονογράφηση του βουνού και των μικρών οικισμών που παραπέμπουν σε προσωπικές παιδικές μνήμες, στην πορεία προς την εσωτερική και εξωτερική μετανάστευση και τελικά, στην αρχετυπική σχέση με τη μητέρα–γη.

Το ελληνικό φως, με τη διαύγεια και τη μοναδικότητά του, απεικονίζει πολλαπλές παραλλαγές του ίδιου περιβάλλοντος και προσδιορίζει την ιδιαιτερότητα των ανοιχτών οριζόντων και των χρωματικών αποχρώσεών τους. Τα άτομα αποτελούν μέρος του τοπίου και κινούνται με τέτοια αμεσότητα που προδίδει αποδοχή και συμφιλίωση με τη φύση. Είναι αναπόσπαστο κομμάτι της και σέβονται τους νόμους της. Οσον αφορά τα αστικά κέντρα, κυριαρχεί η απεικόνιση της μητροπολιτικής Αθήνας κι ακολουθεί εκείνη της Θεσσαλονίκης.

Η Θεσσαλονίκη για παράδειγμα είναι μια πόλη που αγάπησε τον κινηματογράφο, κι αυτός της έδειξε «θεωρητικά» τη δική του προτίμηση. Από το 1ο Φεστιβάλ Ελληνικού Κινηματογράφου το 1960, έγινε τόπος συνάντησης και ανάπτυξης διαλόγου με ευχάριστες και δύσκολες στιγμές. Είναι η πόλη από όπου πέρασε το σύνολο της ελληνικής κινηματογραφικής παραγωγής, γνωρίζοντας στο, φανατικό πολλές φορές, κοινό της όλες τις τάσεις με τις επιτυχίες και της αποτυχίες που τις συνόδευσαν.

Ολα αυτά σε επίπεδο θεωρίας, καθώς η πλειονότητα των ταινιών της εικοσαετίας 1950–70, την αντιμετωπίζει ως κομπάρσο ή συγκυριακό σκηνικό, μια πόλη καρτ-ποστάλ, σύνθεση βυζαντινών, τουρκικών και νεοελληνικών κατασκευών. Ταυτόχρονα, επιδιώκει μια συνεχή εικονική παραπομπή στην όψη της Αθήνας.

Ο Λευκός Πύργος, ως άλλος Παρθενώνας, γίνεται το σημείο αναφοράς της πόλης. Τα νυχτερινά πλάνα της Τσιμισκή θυμίζουν την απαστράπτουσα Πανεπιστημίου του μοντερνισμού, ενώ η οδός Αγγελάκη παραπέμπει στη Via Venetto της Αθήνας του ’60, τη Φωκίωνος Νέγρη.

Ο κινηματογράφος αντιμετωπίζει την πόλη χωρίς, ουσιαστικά, να την αγγίζει, καθώς άλλοτε φιλμάρονται οι πιο επιφανειακές γραφικές όψεις της κι άλλοτε η πόλη κρύβεται σε αγοραφοβικές εσωτερικές λήψεις διαμερισμάτων ή studio. Μια «οικόσιτη» θάλασσα, μια παραθαλάσσια πόλη με κύριο γνώρισμά της την επικλινή, αμφιθεατρική διάταξή της, αποτυπώνεται ως κατάξερη επίπεδο-χώρα.

Ενας μικρός απολογισμός

Κανείς δεν μπορεί να είναι κάτοικος ενός συγκεκριμένου τόπου σήμερα. Η ίδια η πόλη δεν μπορεί να είναι πλέον πόλη όπως ήταν κάποτε, με τα χαρακτηριστικά που είχε τότε. Μετακινήσεις πληθυσμών, μετανάστευση, επικοινωνίες, πολυγλωσσία, συνεχή ταξίδια: οι άνθρωποι που κινούνται στους δρόμους μιας πόλης μικρή σχέση έχουν με τους αστούς κατοίκους του παρελθόντος.

Ο κινηματογραφικός φακός, σαν τη σκαπάνη του αρχαιολόγου, αποκαλύπτει τα αλλεπάλληλα «στρώματα καταστροφής» με τα οποία ο χρόνος, μαζί με τις ιστορικές, κοινωνικές, πολιτιστικές και οικονομικές αναγκαιότητες, καλύπτει και μεταλλάσσει το σύγχρονο αστικό τοπίο.

Παρακολουθώντας την προβολή των κινηματογραφικών φωτογραμμάτων, ο σύγχρονος θεατής γίνεται μάρτυρας των ραγδαίων μεταμορφώσεων της πόλης, που κάνουν μέρα με τη μέρα την προσέγγισή της όλο και πιο δύσκολη. Η ελληνική πόλη, της τυχοδιωκτικής πολεοδομικής ανάπτυξης, οφείλει πλέον να συγκροτήσει το δικό της στρατηγικό όραμα για την πορεία και τη μετεξέλιξή της ως μητρόπολης. Σήμερα όσο ποτέ άλλοτε το παιχνίδι της πόλης εστιάζεται στις αστικές μελέτες.

Αρκετοί επιδιώκουν ένα νέο σχεδιασμό στην κλίμακα της πόλης, που θα δηλώνει την αντίσταση στην επιφανειακή αλλαγή, την αποδοχή της τεκμηρίωσης της πολιτισμικής μνήμης της πόλης, την ανοικοδόμηση της αξίας του δημόσιου χώρου, τη διαλογική σχέση με το φυσικό περιβάλλον.

Μέσα στην πολυπλοκότητα και τη χαοτική φύση του δομημένου χώρου, σε μια πόλη που ακολουθεί τη δική της ανεξέλεγκτη πορεία, οι σημειακές παρεμβάσεις για τον μετασχηματισμό του αστικού τοπίου, σε συνδυασμό με τη διαμόρφωση ενός συλλογικού ενδιαφέροντος, μιας πολιτισμικής συναίνεσης μεταξύ των παραγόντων που συμβάλλουν στην υλοποίησή τους, αποτελούν τα σημαντικά πρώτα βήματα. Αυτό το συλλογικό ενδιαφέρον έχει τη δυνατότητα και την υποχρέωση να εκκινήσει ο κινηματογράφος.

Το σινεμά μπορεί να δώσει την αφορμή για την έναρξη ενός διαλόγου γύρω από το ελληνικό αστικό τοπίο, τις μεταβολές του, τις κοινωνικές επιπτώσεις του –όπως απεικονίζονται και στο κινηματογραφικό φαντασιακό– και τους προβληματισμούς της σύγχρονης πολεοδομίας και αρχιτεκτονικής στη συγκρότησή του.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Die Wolke Art Group στην καρδιά της πόλης!
Στην καρδιά της Θεσσαλονίκης, πάνω από την Εγνατία, στη στοά Πτολεμαίων που δεν σφύζει πια από ζωή ούτε το πρωί, η ομάδα Die Wolke Art Group επαναλαμβάνει στον χώρο του Vitruvian Thing για δεύτερη χρονιά την...
Die Wolke Art Group στην καρδιά της πόλης!
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Κινείται» σε πολλές διαστάσεις
Τη μεγάλου μήκους ταινία του animation με τίτλο «THEOX» θα παρουσιάσει ο σκηνοθέτης Γιώργος Νικόπουλος σήμερα, στον χώρο Μανδραγόρας, στο πλαίσιο της ομαδικής έκθεσης «Κινείται», με ελεύθερη είσοδο.
«Κινείται» σε πολλές διαστάσεις
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Τα δάκρυα του βουνού»
Ο Στέλιος Χαραλαμπόπουλος επιστρέφει στον χώρο της μυθοπλασίας με μια αλληγορική μεταφορά της «Οδύσσειας» του Ομήρου - κάτι που ίσως να 'ταν καλύτερα να μην το γνωρίζει ο θεατής.
«Τα δάκρυα του βουνού»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η «Αηδία» του Λάνθιμου
Τo παραδέχεσαι: οι ταινίες του Λάνθιμου έχουν πάντα κάτι που σε αναστατώνει, σε ενοχλεί. Δεν μπορείς να χωθείς στην πολυθρόνα του σινεμά και να τις παρακολουθήσεις χωρίς κάποιο κόστος.
Η «Αηδία» του Λάνθιμου
ΣΙΝΕΜΑ
Ενα αξέχαστο love story στην Υδρα
Με την ταινία του διάσημου σκηνοθέτη Νικ Μπρούμφιλντ «Marianne and Leonard: Words of Love», για τον Καναδό τροβαδούρο Λέοναρντ Κοέν και τη μούσα του Μαριάνε Ιλέν θα ανοίξει το 24ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ...
Ενα αξέχαστο love story στην Υδρα
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Οταν ο Σεφερλής έφαγε ένα ζωντανό φλαμίνγκο
Η ποίηση των ταινιών του Τζον Γουότερς είναι μια δύσκολη ποίηση. Το 1988 σκηνοθετεί τη γνωστότερη και πιο προσβάσιμη ίσως ταινία του, το Hairspray. Πάντα με ηθοποιούς από τους Dreamlanders. Ανάμεσά τους η...
Οταν ο Σεφερλής έφαγε ένα ζωντανό φλαμίνγκο

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας