Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αλόη η γνήσια: ένα μεγάλο δώρο της φύσης

Ο Πάνος Παύλου και η Ερικα Γκσβιντ. «Από το κάθε φυτό αλόης παίρνουμε 6 με 12 φύλλα ετησίως. Το κάθε φύλλο ζυγίζει από 600 γραμμάρια έως 1,3 κιλά. Μία προσεγμένη φυτεία ενός στρέμματος αλόη βέρα αποδίδει από 3 έως 6 τόνους φύλλα ετησίως» λένε

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αλόη η γνήσια: ένα μεγάλο δώρο της φύσης

  • A-
  • A+
Ο Πάνος Παύλου και η Ερικα Γκσβιντ είναι από τους πρώτους και λίγους βιολογικούς καλλιεργητές αλόης στην Ελλάδα που κατάφεραν να αξιοποιήσουν την επένδυση που έκαναν στην καινοτόμο αυτή καλλιέργεια το 2012 – καινοτόμος μέχρι και σήμερα. Τίποτα δεν ήταν εύκολο στην πορεία τους καθώς δεν υπήρχε καν η γνώση των αναγκών των φυτών, ούτε από αυτούς που το εμπορεύονταν ή το σύστηναν ως προσοδοφόρα εναλλακτική. Τώρα πλέον στην οικοτεχνία τους παράγουν και τυποποιούν 100% χυμό καθαρής αλόης, με χειρωνακτικό τρόπο, χωρίς καμία προσθήκη γλυκαντικών ή νερού.

Εχει περάσει σχεδόν μία δεκαετία απ’ όταν εμφανίστηκαν στο διατροφικό μας λεξιλόγιο οι «υπερτροφές», τα «σούπερ φουντ», που μας έρχονταν από ξένες χώρες και υπόσχονταν στους μεν καταναλωτές ενίσχυση της υγείας τους, στους δε αγρότες -αν προχωρούσαν στην καλλιέργειά τους–, πρωτόγνωρο κέρδος.

Τότε ήταν που άρχισαν να στήνονται οι πρώτες καλλιέργειες γκότζι μπέρι, μπλούμπερι, ιπποφαούς, αρώνιας και πολλών ακόμα δέντρων και φυτών, μόνο που σχεδόν όλοι –αγρότες, γεωπόνοι, φυτώρια– ήταν ανέτοιμοι, χωρίς γνώση των φυτών, της καλλιέργειάς τους και χωρίς να υπάρχει το ανάλογο νομικό πλαίσιο μεταποίησης και διάθεσης των προϊόντων. Και ήταν ελάχιστοι εκείνοι που κατάφεραν να συγκομίσουν καρπό μετά από χρόνια.

Πολλοί αγρότες καταστράφηκαν αφού το το δέλεαρ για υπερβολικό κέρδος τούς οδήγησε στην εγκατάσταση μεγάλων φυτειών, που όμως δεν «πήγαν» καλά.

Κάποιοι αγρότες, θες από πείσμα, θες γιατί δεν είχαν πλέον άλλη επιλογή, μπόρεσαν να παράξουν καρπούς, να μεταποιήσουν τα προϊόντα τους, να τα διαθέσουν στην εσωτερική αγορά αλλά και σε αυτές του εξωτερικού. Βέβαια τα κέρδη δεν ήταν ποτέ αυτά που τους υπόσχονταν οι κάθε λογής επιτήδειοι ή τα διάφορα ανενημέρωτα sites που απλώς αναπαρήγαν μια πληροφορία χωρίς ποτέ να εξακριβώσουν αν ήταν αληθής.

Ενας από αυτούς τους αγρότες είναι και ο Πάνος Παύλου, που το 2010 θέλησε να πειραματιστεί με την καλλιέργεια φυτών αλόης, ορμώμενος και αυτός από το καλό εισόδημα που υπόσχονταν για τις αποδόσεις της. Ευτυχώς για τον ίδιο, ξεκίνησε πειραματικά, με λίγα φυτά. Στη διαδρομή απέκτησε τη γνώση των τεχνικών καλλιέργειας, μόνος του, όπως μόνος του ήταν σε όλη τη διαδρομή επιβίωσής του ως αγρότης.

Η πορεία του καταδεικνύει τα προβλήματα της ελληνικής αγροτιάς και τη νοοτροπία που ακόμη επικρατεί στον πρωτογενή τομέα.

Δυστυχώς, δεν έχουν δημιουργηθεί δεσμοί και δρόμοι ευρείας επικοινωνίας των αγροτών με τους ερευνητές/επιστήμονες των κρατικών φορέων που έχουν γνώση των φυτών όσο και των τεχνικών καλλιέργειας, έτσι ώστε να καθοδηγηθεί ο αγροτικός κόσμος υπεύθυνα, οργανωμένα, έχοντας σαν εύφορο έδαφος την έρευνα της αγοράς και τις νέες καλλιεργητικές πρακτικές που μειώνουν τα κοστολόγια, ταυτόχρονα προστατεύουν το περιβάλλον και δίνουν στον παραγωγό προϊόντα με υπεραξία, ανταγωνιστικά και βέβαια ασφαλή, υψηλής θρεπτικής αξίας για τον καταναλωτή.

Ο Πάνος Παύλου έχει τις καλλιέργειές του –όχι μόνον αλόης, αλλά και εσπεριδοειδών– και τους ελαιώνες του στην περιοχή της Αρχαίας Επιδαύρου, που ευτυχώς δεν τα «ξήλωσε», όπως τον συμβούλευαν προκειμένου να δώσει όλο τον καλλιεργήσιμο χώρο στα φυτά αλόης.

«Η καλλιέργεια με τα εσπεριδοειδή (πορτοκάλια, μανταρίνια, γκρέιπ φρουτ, λεμόνια, περγαμόντα) είναι μικρή σε έκταση, περίπου 5 στρέμματα, και οι άλλες με τις ελιές και την αλόη βέρα είναι δέκα στρέμματα. Τα ρόδια είναι ελάχιστα, είναι παλιά δέντρα που τα κράτησα.

»Ξεκινήσαμε το 2010, δοκιμαστικά, με μερικά φυτά σε γλάστρες, για να δούμε πώς θα συμπεριφερθούν χωρίς τη χρήση λιπασμάτων, παρά μόνο νερού. Και εγώ και η σύντροφός μου, Ερικα Γκσβιντ, θέλαμε να ασχοληθούμε αποκλειστικά με βιολογική καλλιέργεια σε ό,τι κι αν επιλέγαμε.

Το 2012 αποφασίσαμε να προχωρήσουμε με την καλλιέργεια αλόης, οπότε βάλαμε 400 ώριμα σε ηλικία φυτά. Για εκείνη την εποχή ήταν πολύ ακριβά, δεν βγαίναμε οικονομικά να πάρουμε παραπάνω. Δεν θελήσαμε να μπούμε σε διαδικασίες συμβολαιακής καλλιέργειας ή σε προγράμματα. Ερχονταν εδώ και μας «πετάγανε» χιλιάρικα για να μας πείσουν, που μας έπιανε πονοκέφαλος.

»Αυτή τη στιγμή έχουμε πάνω από δέκα χιλιάδες φυτά που καλλιεργούνται στο ίδιο χωράφι με τα αιωνόβια ελαιόδεντρά μας. Ολα τα προϊόντα μας είναι βιολογικής καλλιέργειας και πιστοποιούνται από την ΒΙΟ TUV Austria Hellas».

Για να μεγαλώσει κανείς τη φυτεία του πρέπει να αγοράζει φυτά ή μπορεί να παράξει από το φυτό το ίδιο;

Από το ίδιο το φυτό, μετά από δύο χρόνια περίπου. Αλλά να σας πω πώς ακριβώς λειτουργεί. Το πρώτο φυτό που φυτεύεις, από το μεταφυτευτικό σοκ διαλύεται εντελώς. Διαλύεται σε τέτοιο βαθμό που παθαίνεις σοκ κι εσύ και το μόνο που σκέφτεσαι είναι ότι πιάστηκες κορόιδο. Οσο πιο μεγάλο είναι το φυτό τόσο πιο μεγάλο είναι και το μεταφυτευτικό σοκ, που μπορεί να κρατήσει από έναν έως και έξι μήνες. Μετά, σιγά σιγά το φυτό αρχίζει να επανέρχεται.

Η Ελλάδα και ειδικά η Πελοπόννησος είναι ζεστό μέρος και τα φυτά ευδοκιμούν. Η ελληνική και η τούρκικη αλόη βρίσκονται στην πρώτη θέση της αγοράς, από άποψη ποιότητας. Λίγο η ζυγαριά γέρνει προς τα εμάς –έχει να κάνει με τον τόπο–, παρ’ όλο που οι Τούρκοι την καλλιεργούν τα τελευταία 70 χρόνια, γνωρίζουν καλά την τεχνική της και τη διοχετεύουν στην Ευρώπη, σε αντίθεση με μας που τη μάθαμε τα τελευταία δέκα χρόνια, μέσα από κομπίνες.

Εσείς από πότε ξεκινήσατε να έχετε παραγωγή;

Ξέρετε, μια αλόη δεν έχει τα απαραίτητα συστατικά αν δεν ανθίσει τουλάχιστον τέσσερις με πέντε φορές. Από τα ώριμα ηλικιακά φυτά που βάλαμε το 2012, στείλαμε το 2014 ένα φύλλο αλόης σε εργαστήριο του εξωτερικού, που μας πιστοποίησε ότι είχε πια τα απαραίτητα συστατικά. Ετσι ξεκινήσαμε να εμπορευόμαστε φύλλα, σιγά σιγά.

Συνεργαστήκαμε με έναν Εγγλέζο επιχειρηματία που τα διοχέτευε σε Αυστρία, Γερμανία και Γαλλία, σε ιδιώτες (για παραγωγή σμούθις) αλλά και σε ιδιωτικές κλινικές, για να χρησιμοποιηθούν ως αντικαταθλιπτικά. Αυτός μας πρότεινε να προωθήσουμε το προϊόν μας συμμετέχοντας σε εκθέσεις.

Τότε, γινόταν η γιορτή αγροτουρισμού στην περιοχή μας, της Αρχαίας Επιδαύρου, που συνδυαζόταν και με τις παραστάσεις του μικρού θεάτρου. Ετσι κάναμε το πρώτο βήμα. Μέχρι τότε δεν ξέραμε τι ήταν οι εκθέσεις.

Μετά την τρίτη συμμετοχή μας, αποφασίσαμε να στήσουμε δική μας οικοτεχνία και να κάνουμε εμείς και τη χυμοποίηση. Να μην εμπορευόμαστε μονάχα τα φύλλα, που η τιμή που μας είχαν τάξει Ελληνες επιχειρηματίες καμία σχέση δεν είχε με την πραγματικότητα.

Οπότε αρχίσαμε να ψάχνουμε για το κατάλληλο πλαστικό μπουκάλι, το γυάλινο βέβαια θα ήταν καλύτερο, αλλά δεν μπορεί να μπει στην κατάψυξη. Ψάχνοντας, πολύ γρήγορα βρέθηκαν τυχαία στον δρόμο μας άνθρωποι που ενδιαφέρθηκαν και μας βοήθησαν. Ο άνθρωπος που μας σύστησε την κατάλληλη συσκευασία μας σύστησε και εργαστήρια, από εκεί φτάσαμε στο Πανεπιστήμιο για τον έλεγχο και τις πιστοποιήσεις κι έτσι μπήκε το νερό στ' αυλάκι.

Γιατί μπαίνει στην κατάψυξη ο χυμός;

Ο χυμός μας δεν είναι παστεριωμένος, είναι φρέσκο προϊόν και φτιάχνεται κατόπιν παραγγελίας. Η δυνατότητα παραγωγής μας δεν ξεπερνά τα δεκαπέντε μπουκάλια τη μέρα, γιατί όλα γίνονται στο χέρι. Είναι 100% καθαρό ζελέ αλόης, χωρίς καθόλου προσθήκη νερού ή γλυκαντικών ουσιών. Η γεύση του είναι ουδέτερη, αλλά μπορούμε να το διαλύσουμε σε νερό ή χυμό για να είναι πιο ευκολόπιοτο.

Ναι, μπορεί να καταναλωθεί όπως όλα τα βιταμινούχα σκευάσματα, με μια χρονική παύση τους καλοκαιρινούς μήνες. Μπορούμε φυσικά να το χρησιμοποιήσουμε και σαν καλλυντικό, στο δέρμα μας.

Δεν περιέχει καθόλου αλοΐνη, πράγμα που θα μπορούμε να το πιστοποιήσουμε επισήμως όταν θα τελειώσει ο έλεγχος από το εργαστήριο της Φαρμακευτικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, που είναι χρονοβόρος διαδικασία. Ηδη έχουμε περάσει τον έναν χρόνο.

Αφού χυμοποιείτε τόσο μικρές ποσότητες, τι κάνετε όταν έρχεται η ώρα της συγκομιδής;

Οσο χρόνο κι αν αφήσουμε το φυτό, χωρίς να συγκομίσουμε, δεν παθαίνει τίποτα. Δεν είναι φρούτο όπως π.χ. το βερίκοκο που έχεις συγκεκριμένο χρόνο για τη συγκομιδή του. Την αλόη όσο την αφήνεις τόσο γεμίζει το φύλλο ζελέ. Παχαίνει πιο πολύ το φύλλο, να σας το πω απλά.

Πότε είδατε ότι πράγματι σας αποφέρει η καλλιέργεια και φτάσατε σήμερα να έχετε 10.000 φυτά;

Σας μιλώ ανοιχτά, δεν το καταλάβαμε. Από πείσμα και μόνο απέναντι στην κοροϊδία που είχαμε φάει όταν μας έλεγαν ότι θα αγοράζουν το φύλλο αλόης το κιλό 7 ευρώ και μετά μας πέταξαν, το τρέξαμε. Εγώ δεν είχα άλλη δουλειά, ασχολιόμουν μέχρι τότε με τα εσπεριδοειδή και τον ελαιώνα, πήγαινα στη λαϊκή αλλά δεν ήθελα να συνεχίσω έτσι.

Πόσο πιάνει στην πραγματικότητα το κιλό το φύλλο που βρίσκουμε στα καταστήματα βιολογικών τροφίμων; Και τι ποσότητες παράγετε;

Λιγότερο από 0,80 λεπτά το κιλό. Καταλαβαίνετε για τι κοροϊδία μιλάμε;

Οσο για τις ποσότητες, σήμερα π.χ. στείλαμε 140 κιλά φρέσκα φύλλα σε ένα από τα καταστήματα που κάθε εβδομάδα παραγγέλνει την ίδια περίπου ποσότητα. Προμηθεύουμε τα καταστήματα που συνεργαζόμαστε, μία φορά την εβδομάδα, με μικρές ποσότητες. Δίνουμε όμως, κατά παραγγελία, σε ιδιώτες και σε φαρμακεία.

Για τους χυμούς, δεν μπορώ τώρα να υπολογίσω την παραγωγή μας. Το κάθε φυτό μάς δίνει 4 με 5 κιλά φύλλων και το ζελέ είναι το 70-80% κάθε φύλλου. Το υπόλοιπο είναι φλοιός. Κάποτε τον πετούσαμε, αλλά τώρα φτιάχνουμε κομπόστ με αυτό και λιπαίνουμε τις ελιές και τα πορτοκάλια.

Η συγκαλλιέργεια αλόης και ελαιόδεντρων έγινε από επιλογή;

Από ανάγκη. Δεν είχαμε αλλού να καλλιεργήσουμε. Οι ελιές είναι υπεραιωνόβιες. Οταν ξεκίνησα με την αλόη, με συμβούλευαν να τις κόψω για να δώσω όλη την έκταση στη φυτεία, αλλά εγώ λυπήθηκα να κάνω αυτό το πράγμα.

Να τις κόψετε σας το πρότειναν επαγγελματίες, γεωπόνοι;

Δεν συνεργάστηκα ποτέ με γεωπόνους γιατί όλοι μού έλεγαν να χρησιμοποιήσω λιπάσματα, βιολογικά πάντα, που εγώ δεν ήθελα. Δεν ήξεραν όμως ούτε τις ανάγκες της καλλιέργειας. Είχα πάει σε 4-5 γεωπόνους και ο καθένας μου έλεγε άλλα. Οπότε διαπίστωσα ότι κανένας δεν ήξερε τίποτα γιατί ήταν μια νέα καλλιέργεια.

Από τύχη βρήκα έναν μεγάλο σε ηλικία γεωπόνο που ήταν παλιά στη Γεωπονική, που μου είπε όπως ακριβώς σας τα λέω: «Παιδί μου, εσύ θα δεις τι θέλει το φυτό, μόνος σου. Οταν θα διψάει θα γίνεται καφέ, όταν θα έχει πολύ νερό θα γίνεται μοβ. Μη ρίξεις ποτέ τίποτα γιατί θα χαλάσεις την ποιότητα του ζελέ», και μου εξήγησε τι εννοούσε. Τον άκουσα, δεν έκοψα τις ελιές και σήμερα έχουμε και βιολογικό λάδι από αυτές.

Από την εμπειρία σας τι θα λέγατε σε άλλους καλλιεργητές;

Θα σας πω ότι πριν από λίγες ημέρες ήρθε στο κτήμα μου αγρότης ο οποίος προσπάθησε να με πείσει να κόψω τις μανταρινιές μου για να μεγαλώσω τη φυτεία αλόης. Ο άνθρωπος σκεφτόταν να κόψει τις δικές του γιατί δεν είχε ιδιαίτερο κέρδος και να βάλει αλόη, παρασυρμένος από αυτά που είχε διαβάσει στο ίντερνετ. Του είπα να μην το κάνει, να φυτέψει αλόη σε άλλο χωράφι αν είχε, γιατί δεν είναι τα πράγματα έτσι όπως τα νόμιζε. Δεν είναι σωστό να ξηλώνουμε τις καλλιέργειες που έχουμε για να βάλουμε κάτι καινούργιο. Αλλά αυτό προτείνεται στους καλλιεργητές.

Για την επιχείρηση «αλόη» κανείς δεν ενδιαφέρεται για να βγάλει ζελέ ή να πουλάει φύλλα. Τους ενδιαφέρει μονάχα για να βγάζουν παραφυάδες –που είναι πάρα πολύ εύκολο– και να τις πουλάνε στους αγρότες. Κι από εκεί και πέρα, το φίδι πρέπει να το βγάλει από την τρύπα ο κάθε καλλιεργητής μόνος του.

Εμένα, για παράδειγμα, η καλλιέργειά μου έχει μια ιδιαιτερότητα: δεν είναι μόνο βιολογική καλλιέργεια. Ανήκει στις φυσικές βιολογικές καλλιέργειες που αντίστοιχες υπάρχουν και στο εξωτερικό. Εχω πάει λοιπόν επανειλημμένα στο υπ. Ανάπτυξης για να καταθέσω αίτηση να συσταθεί ένας φορέας που να πιστοποιεί τις φυσικές καλλιέργειες. Η απάντηση που πήρα ήταν ότι δεν μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο για μόνο έναν καλλιεργητή. Μα, είπα, υπάρχουν πολλοί σαν κι εμένα. «Δεν μας έχει ενοχλήσει κανείς», μου απάντησαν, οπότε σηκώθηκα κι έφυγα.

Η επαφή του αγρότη με το υπουργείο και με τους εγκεκριμένους φορείς που έχουν τη γνώση των πρωτοκόλλων της κάθε καλλιέργειας είναι ενεργή;

Πιστέψτε με, ποτέ κανείς δεν έχει έρθει να μας μιλήσει. Και στον σύλλογο βιολογικών καλλιεργητών αλόης που μπήκα, έφυγα γιατί προτού καν βρούμε πού και πώς θα δώσουμε τα προϊόντα μας, τσακώνονταν από ποιον προμηθευτή θα πάρουν τελάρα. Είναι για γέλια αυτά τα πράγματα. Πιστέψτε με, δεν έχω συναντήσει κάποιον άνθρωπο που να με καθοδηγήσει. Μέχρι και για την κατανάλωση νερού, όλες οι πληροφορίες στα sites είναι ψέματα. Λένε ότι η αλόη δεν θέλει νερό. Λάθος, θέλει τρεις φορές τη μέρα νερό το καλοκαίρι.

Θέλετε να επεκταθείτε;

Εχει ορίζοντα η καλλιέργεια αλόης, μη φανταστείτε όμως ότι βάζουμε λεφτά στην τράπεζα. Εχουμε για να συνεχίσουμε να προχωράμε. Θα ήθελα να μεγαλώσω τις καλλιέργειές μου, αλλά δεν έχω τη δυνατότητα. Δεν έχουμε τόσο μεγάλες εκτάσεις που απαιτούνται για τις ποσότητες που ζητάνε πολλές εταιρείες από το εξωτερικό. Με πλησίασαν Σουηδοί, Γερμανοί, Ρώσοι, αλλά δεν μπορούμε να ανταποκριθούμε. Εχουμε λοιπόν δύο προβλήματα. Δεν έχουμε ποσότητα και δεν έχω άνθρωπο στο εξωτερικό για να του στείλω την παλέτα μου με ψυγείο· το δικό μου προϊόν θέλει ψυγείο. Και ό,τι στέλνω στη Γερμανία, τα στέλνω τον Οκτώβριο/Νοέμβριο, παρακαλώντας ανθρώπους που μεταφέρουν πορτοκάλια να εξυπηρετήσουν και μένα με τις τόσο μικρές ποσότητες.

http://www.epidavrosaloe.com

E-mail:| [email protected]

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Πρέπει να αγαπάς αυτό που κάνεις»!
Η Ευαγγελία Μύταλα και ο Στάθης Μηλιώτης άκουσαν αυτό που τους έλεγε η καρδιά τους. Να ασχοληθούν με την καλλιέργεια της γης. Επέλεξαν να εγκαταλείψουν τον πρότερο επαγγελματικό βίο με όποιο κίνδυνο αυτή τους...
«Πρέπει να αγαπάς αυτό που κάνεις»!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η υπερκατανάλωση κρέατος μας ταΐζει... αντιβιοτικά!
Η υπερβολική χρήση αντιμικροβιακών φαρμάκων στα ζώα παραγωγής τροφίμων έχει δημιουργήσει υπερ-ιούς που παρουσιάζουν αντοχή στα κυριότερα αντιβιοτικά σε ποσοστό υψηλότερο του 50%.
Η υπερκατανάλωση κρέατος μας ταΐζει... αντιβιοτικά!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Και τώρα με τι θα σκοτώνω τις κατσαρίδες;
Σε σύντομο χρονικό διάστημα θα είναι σχεδόν αδύνατον να εξολοθρεύουμε τις κατσαρίδες μόνο με χρήση εντομοκτόνων, λένε Αμερικανοί επιστήμονες που διεξήγαγαν τις σχετικές έρευνες χωρίς δυστυχώς επιτυχία.
Και τώρα με τι θα σκοτώνω τις κατσαρίδες;
ΝΗΣΙΔΕΣ
«Να ξανασυνδεθούμε με τον παραγωγό και τη φύση»
Η Σάιλα Ντάρμος παρέλαβε από τον πατέρα της ένα μικρό κομμάτι γης με ελαιώνες και εσπεριδοειδή, κοντά στη θάλασσα, στη Σκάλα Λακωνίας. Μέσα από την παρατήρηση ανέβασε τη διαχείριση των καλλιεργειών σε ακόμη...
«Να ξανασυνδεθούμε με τον παραγωγό και τη φύση»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η βιοποικιλότητα σε αγαπημένες μας στιγμές
Οι αγαπημένες στιγμές της ζωής μας με ωραίες εικόνες αλλά και γεύσεις δεν είναι τυχαίο που είναι συνδεδεμένες κυρίως με τη φύση. Ας εκφράσουμε λοιπόν τον θαυμασμό μας, με σεβασμό απέναντι στην ίδια τη ζωή...
Η βιοποικιλότητα σε αγαπημένες μας στιγμές
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η κλιματική μεταβολή χαράζει τον δρόμο για την κινόα
Ελληνες και Χιλιανοί επιστήμονες ενώνουν τις δυνάμεις τους, ανταλλάσσουν τεχνογνωσία και αξιολογούν 8 ποικιλίες κινόα, καλλιέργεια που θεωρείται ελπίδα αντίστασης στην κλιματική αλλαγή, ευκαιρία ζωής και...
Η κλιματική μεταβολή χαράζει τον δρόμο για την κινόα

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας