Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Η λογοτεχνία ακμάζει στη δημιουργική αντιπολίτευση

Ο Γιάννης Μότσιος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Η λογοτεχνία ακμάζει στη δημιουργική αντιπολίτευση

  • A-
  • A+

Σκαρφαλώνει στις βουνοκορφές του αγαπημένου του Γράμμου σαν το ζαρκάδι στα ενενήντα του χρόνια ο αντιστασιακός Γιάννης Μότσιος, με την ίδια ευκολία που ανεβαίνει και τις πνευματικές οροσειρές κρατώντας ζωντανό το όραμα ενός Πολιτισμικού Ανθρωπισμού με κατεύθυνση τον σοσιαλισμό.

Ποιητής, πεζογράφος, δοκιμιογράφος, φιλόλογος, μεταφραστής, ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων, τα έργα του οποίου έχουν μεταφραστεί σε εννέα γλώσσες, υπήρξε ο τελευταίος αποκωδικοποιητής σημάτων του Δημοκρατικού Στρατού στον Γράμμο, είναι ο πρώτος μεταφραστής του Νίκου Καζαντζάκη στα ρωσικά και μετέφρασε πολλούς Ελληνες ποιητές, όπως Σολωμό, Παλαμά, Βάρναλη, Ρίτσο κ.ά.

Ως πολιτικός πρόσφυγας στην πρώην ΕΣΣΔ, σπούδασε φιλολογία στα Πανεπιστήμια της Τασκένδης και του Κιέβου και πραγματοποίησε μεταπτυχιακές σπουδές στο Ινστιτούτο Παγκόσμιας Λογοτεχνίας της Ακαδημίας Επιστημών στη Μόσχα με προσανατολισμό στη Νεοελληνική Λογοτεχνία.

Εγραψε στα ρωσικά δύο έργα: «Η λογοτεχνία της Εθνικής Αντίστασης στην Ελλάδα» και «Η ελληνική λογοτεχνία του 20ού αιώνα». Πρόσφατα επανέκδωσε από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης ένα δίτομο έργο από τα ρωσικά στα ελληνικά, την «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος».

Τα εξώφυλλα των δύο τόμων

Ο πρώτος τόμος καλύπτει χρονικά την περίοδο 1830-1916 με μια εκπληκτική εισαγωγή στην οποία αποδεικνύεται πως ο Μότσιος είναι βαθύς γνώστης του ρωσικού πολιτισμού.

Ο δεύτερος τόμος αρχίζει από το 1918 και φτάνει έως το 2016, με εισαγωγή, βιβλιογραφικά και κριτικά σημειώματα, δίνοντας μια πανοραμική εικόνα των λογοτεχνικών ρευμάτων αυτής της τεράστιας χώρας που χάρισε αριστουργήματα στην παγκόσμια λογοτεχνία. Ιδιαίτερη μνεία γίνεται στην περίοδο της μεγάλης Ρωσικής Επανάστασης και στην επίδραση που άσκησε στη ρωσική τέχνη και τον πολιτισμό συνολικότερα.

Το εξώφυλλο της κασετίνας

Ομως ο αεικίνητος Μότσιος έχει έτοιμο προς έκδοση και έναν τρίτο τόμο, ο οποίος αφορά τη ρωσική ποίηση, με γνωστούς και άγνωστους ποιητές στο ελληνικό κοινό, 424 σελίδων, με τίτλο «Ανθολογία ρωσικής ποίησης. 1820-2018». Από τον Πούσκιν, τον Μαγιακόφσκι και την Αχμάτοβα έως εντελώς σύγχρονους ποιητές που αναπτύσσουν τη δική τους ξεχωριστή φωνή.

Ο Γιάννης Μότσιος συμβάλλει στη βαθύτερη προσέγγιση και πολιτιστική αυτογνωσία των δύο λαών. Και βέβαια το έργο του δεν σταματά εδώ αφού έχει κάνει και μακροπρόθεσμο εκδοτικό προγραμματισμό νικώντας τον χρόνο. Το επόμενο διάστημα θα εκδώσει ένα μνημειακό τρίτομο έργο για το ελληνικό μοιρολόι με καταγραφές από την Κύπρο και την Κρήτη έως τη Θράκη και τους Ελληνόφωνους της Κάτω Ιταλίας. Ο Μότσιος της διαρκούς Αντίστασης και της καθολικής πνευματικής δημιουργίας!

Ποιο είναι το πρόσωπο της ρωσικής λογοτεχνίας τον 19ο αιώνα και ποια τα όριά της;

Να μου επιτρέψεις να αρχίσω με κάτι το απαραίτητο και για μένα το πολύ επιθυμητό: Η «Ανθολογία ρωσικού διηγήματος» σε δύο τόμους των 1.320 σελίδων, που παρουσιάζει το έργο περίπου 50 Ρώσων διηγηματογράφων, θα ήταν υπόθεση δύσκολη αν δεν αναλάμβαναν το έργο της δημοσίευσης οι «Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης» κι ακόμα πιο συγκεκριμένα η κ. Διονυσία Δασκάλου, η διευθύντρια των εκδόσεων. Τους ευχαριστώ θερμά και εύχομαι το δίτομο έργο να είναι όντως καλοτάξιδο. Το Πανεπιστήμιο Κρήτης, το Ρέθυμνο, γενικότερα η Κρήτη και οι Κρητικοί έχουν συμβάλει τα μέγιστα στη δική μου πανεπιστημιακή σταδιοδρομία και νιώθω συνεχώς τη θερμή υποστήριξη και τη φροντίδα τους για μένα προσωπικά.

Ο 19ος για τη Ρωσία είναι ο χρυσός αιώνας της λογοτεχνίας της. Θα έλεγα και γενικά της τέχνης: του θεάτρου, της κλασικής μουσικής, της ζωγραφικής, του κλασικού (ας το πούμε και λόγιο) τραγουδιού κ.ά. Ποιητές και πεζογράφοι πολύ μεγάλοι όχι μόνο για τη Ρωσία, αλλά για όλον τον πλανήτη Γη. Ο Νικολάι Γκόγκολ, ο Φιόντορ Ντοστογιέφσκι, ο Λέων Τολστόι, ο Αντόν Τσέχοφ, ο Μαξίμ Γκόρκι. Το έργο τους λειτουργούσε αισθητικά και θα συνεχίζει στον άπαντα αιώνα να λειτουργεί και να διδάσκει για το νόημα και τις μορφές της τέχνης του λόγου. Επιτρέψτε μου να ξεχωρίσω έναν από αυτούς: ο Ντοστογιέφσκι είναι από τους πιο ζωντανούς σήμερα μυθιστοριογράφους και διηγηματογράφους. Και οι πέντε που προονόμασα έχουν εισχωρήσει τόσο βαθιά και τόσο ουσιαστικά στα προβλήματα και τους προβληματισμούς ανθρώπων, λαών και κοινωνιών, που θα είναι αξεπέραστοι, σε κάθε εποχή μπροστά και πολύ πιο μπροστά. Οι ιδέες τους, τα οράματά τους, οι προτάσεις τους έχουν εκφραστεί σε φόρμες σχεδόν απόλυτης ομορφιάς και σταθερότητας (μονιμότητας) με τον εξ αντικειμένου προορισμό για εσαεί χρήση.

Ποια είναι η σχέση της με την ευρωπαϊκή και τη δυτική λογοτεχνία γενικότερα;

Ο Μεγάλος Πέτρος, αυτός ο καταπληκτικός τσάρος μαζί με το εξουσιαστικό περιβάλλον που ο ίδιος δημιούργησε, έβγαλε τη Ρωσία από τον ρωσικό Μεσαίωνα και την προχώρησε με στόχο τον εξευρωπαϊσμό της. Πέτυχε τα μέγιστα. Ξεκαθάρισε το έδαφος για μια κοινωνία με επίκεντρο τον ζωντανό άνθρωπο της εποχής, αλλά με προοπτική τον πλήρη εκσυγχρονισμό του πολιτικού κράτους, της κοινωνίας, του πολιτισμού και της παιδείας, απαλλαγμένων από τους περιορισμούς και τα δεσμά της Εκκλησίας. Στον 19ο αιώνα συνεχίζει να λειτουργεί το απάνθρωπο και αναχρονιστικό καθεστώς της δουλοπαροικίας που τόσο πετυχημένα, τόσο αποτελεσματικά πολέμησαν οι Ρώσοι συγγραφείς, αναδεικνύοντάς το ως το πρόβλημα του αιώνα. Για τη Ρωσία. Στην πλειονότητα των έργων τους οι μυθιστοριογράφοι – διηγηματογράφοι ασπάζονται τα λογοτεχνικά ρεύματα του αιώνα, προσανατολιζόμενοι κυρίως στις θεωρίες και τις πρακτικές επιτυχίες των ευρωπαϊκών ομοτέχνων και εν πολλοίς και ομοϊδεατών τους. Οι λογοτέχνες της Ευρώπης μοιράζονται την κοινή μοίρα λαών και καλλιτεχνικής δημιουργίας που όχι μόνο δεν φοβούνται, αλλά επιδιώκουν συνειδητά και με θετικά αποτελέσματα τη συνεργασία, τις όποιες μορφές αλληλεπιδράσεων. Μ’ αυτόν τον τρόπο το έργο τους είναι αντιπροσωπευτικό για την Ευρώπη, για τον κόσμο συνολικά.

Ποιοι είναι οι κυριότεροι εκπρόσωποι και ποια ρεύματα σκέψης εκπροσωπούν;

Τρία είναι τα μεγάλα και αντιπροσωπευτικά λογοτεχνικά ρεύματα κατά τον 19ο αιώνα: ο ρομαντισμός, ο ρεαλισμός και ο νατουραλισμός. Θα είμαστε εξ ολοκλήρου μέσα στην αλήθεια της φιλολογικής επιστήμης αν σημειώσουμε ότι καθαρός ρομαντισμός, καθαρός και αμιγής ρεαλισμός, καθαρός νατουραλισμός δεν υπήρξαν στο έργο ακόμα και εκείνων που κυρίως εκπροσωπούν το δοσμένο καλλιτεχνικό ρεύμα. Μήτε στη λογοτεχνία (στην πεζογραφία και στην ποίηση), μήτε στα άλλα είδη της τέχνης. Οπότε μπορούμε να μιλάμε για κείμενα που ανήκουν βασικά και κύρια στη σχολή του ρομαντισμού, του ρεαλισμού, του νατουραλισμού. Στοιχεία των υπόλοιπων δύο σχολών θα συναντούμε, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό, σε όλα τα έργα της τέχνης. Να σημειώσουμε και κάτι άλλο: και τα τρία ρεύματα έχουν πανευρωπαϊκό, αλλά και καθαρά εθνικό χαρακτήρα, με τις ιδιομορφίες που προαποφασίζουν και καθορίζουν τόσο η εθνική παράδοση, αλλά άλλο τόσο και ο αποκλειστικός τρόπος γραφής, η γλώσσα και το ύφος του λόγου του κάθε συγγραφέα. Και κάτι άλλο συμπληρωματικά: σε διαφορετικές περιόδους της καλλιτεχνικής πορείας τους οι συγγραφείς μπορούν να περνούν από τη μια τεχνοτροπία σε μια άλλη και να ανήκουν (έως το 1850 περίπου) και στον ρομαντισμό, αλλά και στον ρεαλισμό. Ή στην αρχή να είναι κυρίως ρομαντικοί, στη συνέχεια να δίνουν μεγάλη θέση και στον ρεαλισμό, ενώ προς μια άλλη, πιο προχωρημένη φάση της δημιουργίας τους, να περνούν κυρίως στον ρεαλισμό. Ο δημιουργικός, ενίοτε έντονος διάλογος με το προηγούμενο έργο τους, με κείμενα και αισθητικές ιδέες και πρακτικές άλλων εθνικών ή ευρωπαϊκών συγγραφέων, διευρύνει, τροποποιεί και εμπλουτίζει τους λογοτεχνικούς ορίζοντές τους, με αποτέλεσμα τον καινούργιο βηματισμό τους στους χώρους των εννοιών-νοημάτων, αλλά και των μέσων και τρόπων καλλιτεχνικής έκφρασης. Αν φανταστούμε για μια στιγμή τον υπαρκτό διάλογο ανάμεσα στα κεντρικά πρόσωπα του κάθε έργου, του συνόλου των έργων της εθνικής αλλά και της ευρωπαϊκής (γιατί όχι - και της παγκόσμιας) λογοτεχνίας, τότε θα μπορέσουμε να κατανοήσουμε με μια σχετική πληρότητα τις πολυεπίπεδες δημιουργικές διαδικασίες, τις διασταυρώσεις τους σε κάθε εποχή.

Τι σηματοδοτεί η ρωσική λογοτεχνία του εικοστού αιώνα;

Η ρωσική λογοτεχνία του 20ού αιώνα μπορεί και πρέπει να ταξινομηθεί σε τρεις βασικές περιόδους που δεν είναι απομονωμένες με σινικά τείχη. Μιλώ για τη ρωσική λογοτεχνία των προεπαναστατικών χρόνων (1900-1917), των χρόνων της επανάστασης και της οικοδόμησης του σοσιαλισμού (1918-1990), της μετασοβιετικής περιόδου (1990-2019). Οι δύο πρώτες περίοδοι έχουν κληροδοτήσει στην τσαρική Ρωσία και στη Σοβιετική Ενωση έργα μεγάλης αισθητικής αξίας. Οι συγγραφείς του 1900-1990 πατούσαν γερά στο τεράστιο έργο των δημιουργών του χρυσού αιώνα της ρωσικής λογοτεχνίας. Θα πρόσθετα ακούγοντας με τη δέουσα προσοχή όχι μόνο τις επιτεύξεις του παρελθόντος, αλλά και τις απαιτήσεις της νέας περιόδου.

Πώς επηρέασε τη λογοτεχνία η μεγάλη Ρωσική Επανάσταση;

Θα υποστήριζα με κάθε βεβαιότητα ότι η επίδραση των ιδεών, των κοινωνικών οραμάτων και της καθημερινότητας της Οκτωβριανής Επανάστασης ήταν αποφασιστική, ακόμα πιο σωστά καθοριστική, αλλά και σφόδρα ανανεωτική, άκρως δημιουργική. Με τις δυνάμεις της σοσιαλιστικής επανάστασης πέρασαν οι σημαντικότερες αξίες στους χώρους της τέχνης και δη της λογοτεχνίας. Αμεση υπήρξε η άνθηση των θούριων, των πνευματικών (εθνικών και κοινωνικών, πάντα αντιτσαρικών) εμβατηρίων που ξεχώριζαν όχι μόνο με τη μαχητικότητά τους, αλλά και με το ξεχωριστό ύψος, το καλλιτεχνικό επίπεδο των στίχων τους. Λόγος γίνεται για μια ποίηση που κατά την ταπεινή άποψή μου θα ζει στον αιώνα τον άπαντα και θα ανασταίνεται όταν θα το ζητούν άμεσα οι νέες επαναστατικές καταστάσεις. Περιττό να τονίσουμε ότι ακριβώς τα τραγούδια της Οκτωβριανής Επανάστασης τροφοδότησαν -θαρρώ ότι και θα τροφοδοτούν- την επαναστατική ποίηση της κάθε χώρας και νέας εποχής. Με τις ιδέες και τις δυνάμεις της ξεσηκωμένης Ρωσίας-ΕΣΣΔ συντάχθηκαν οι μεγαλύτεροι ποιητές και πεζογράφοι. Ανθίζουν τα «επιχειρησιακά» είδη: το σχετικά σύντομο ποίημα και το επίσης σχετικά σύντομο διήγημα. Οι Ρώσοι, Σοβιετικοί πια, συγγραφείς προέρχονταν από τις τάξεις της προεπαναστατικής καλλιτεχνικής διανόησης, αλλά και από τις δυνάμεις της εν δράσει νεολαίας. Αναφέρω ενδεικτικά τους ποιητές Μπλοκ, Μπριούσοφ, Μαγιακόφσκι, Χλέμπνικοφ, Γιεσένιν, Κολτσόφ και πολλούς άλλους. Μια μερίδα από τους προεπαναστατικούς ποιητές συνεχίζουν την καλλιτεχνική σταδιοδρομία τους χωρίς να συμμερίζονται τις νέες δυνάμεις. Είναι ο Γκουμιλιόφ, ο πρώτος σύζυγος της Αννας Αχμάτοβα, η ίδια η Αχμάτοβα, η Τσβετάγιεβα, ο Νικολάι Ρέριχ (Ριόριχ). Στις επόμενες δεκαετίες ξεχωρίζουν με την ποιότητα της λυρικής τέχνης τους οι: Μαντελστάμ, Παστερνάκ, Αρσένι Ταρκόφσκι, Τβαρντόφσκι, Ζαμπολότσκι, Μαρσάκ, Γιεφτουσένκο, Αχμαντούλινα, Βοζνεσένσκι, Ζντάνοφ κ.ά. Στη σοβιετική πεζογραφία διαπρέπουν δεκάδες αξιόλογοι μυθιστοριογράφοι και διηγηματογράφοι, διηγήματα των οποίων και επιλέγω στην υπό συζήτηση «Ανθολογία ρωσικού διηγήματος». Από τους Σοβιετικούς πεζογράφους ονομάζω τους σημαντικότερους: Σόλοχοφ, Μπουλγκάκοφ, Παουστόφσκι, Σίμονοφ, Φέντιν, Αστάφιεφ, Ρασπούτιν, Σουξίν, Σολζενίτσιν, Αμπράμοφ. Μερικοί απ’ αυτούς, ονομάζω ενδεικτικά μόνο δύο, τον Μπουλγκάκοφ και την Αχμάτοβα, συνεργάστηκαν ακόμα και με τον Στάλιν προσωπικά κι όχι απλώς με το σταλινικό καθεστώς. Πολύ λίγα καλά λόγια θα βρει κανείς για να μιλήσει για τη μετασοβιετική ρωσική λογοτεχνία. Και εννοώ τα δύο μεγάλα είδη της: την ποίηση και την πεζογραφία. Οι επικριτές αυτής της άποψής μου τόσο στην Ελλάδα αλλά πολύ περισσότερο στη σημερινή Ρωσία επικαλούνται το σύντομο χρονικό διάστημα που πέρασε από την αλλαγή κοινωνικού συστήματος από το 1990 και μετά. Απαντώ με τη γλώσσα της αντικειμενικής πραγματικότητας: έργα της σοβιετικής λογοτεχνίας εμφανίζονται αμέσως μετά την έκρηξη της Οκτωβριανής Επανάστασης και προτού επικρατήσουν τελεσίδικα οι φορείς των νέων κοινωνικών ιδανικών. Σε χρονικό διάστημα 40 χρόνων (όσο ζει και αναπτύσσεται απερίσπαστα το σημερινό κοινωνικό και πολιτικό σύστημα της τωρινής Ρωσίας) η ρωσική σοβιετική λογοτεχνία είχε αναδείξει δεκάδες ικανότατους συγγραφείς και εκατοντάδες σημαντικά έργα της τέχνης του λόγου. Γιατί αυτή η καθυστέρηση στη σημερινή Ρωσία; Επειδή δεν εμπνέει και δεν ξεσηκώνει τα πλήθη του ρωσικού λαού, μαζί και τους συγγραφείς, τους πιστούς καταγραφείς του ψυχισμού τους. Με τη νεκρανάσταση προσοβιετικών και τσαρικών καταστάσεων και ιδανικών είναι αδύνατο να ενθουσιάσει κανείς την πλειονότητα λαού και καλλιτεχνικής διανόησης. Τα βήματα-άλματα κοινωνικής οπισθοδρόμησης αφήνουν ουδέτερους τους ανθρώπους, δεν μπορούν ούτε καν να συγκινήσουν, πόσο μάλλον να ξεσηκώσουν και να αναστατώσουν. Η σημερινή εξουσία δεν γνώρισε και πιθανόν ούτε θα γνωρίσει θούρια, πατριωτικά και κοινωνικά εμβατήρια. Τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα δεν μπορεί παρά να εμφανιστούν στην κατάλληλη γι’ αυτά ιστορική στιγμή: στα χρόνια της ωριμότητας της αισθητικής σκέψης. Εξάλλου, όλη η μεγάλη λογοτεχνία ακμάζει όταν βρίσκεται εν μέρει ή εν όλω στη δημιουργική αντιπολίτευση. Με τις προτάσεις της για βήματα προς τη σωστότερη πορεία έθνους και κοινωνίας.

Πώς αναπτύσσεται μέσα στο σταλινικό καθεστώς αλλά και μετέπειτα;

Χωρίς καμιά αντίρρηση η λογοκρισία και οι κάθε είδους περιορισμοί (πατερναλιστικές πρακτικές άχαρης ποδηγέτησης) ποτέ δεν συνέβαλαν, τουλάχιστο άμεσα, στη φυσιολογική εξέλιξη ζωής και τέχνης. Οι άνθρωποι όμως της τέχνης και των γραμμάτων πάντοτε έβρισκαν ή άνοιγαν εκείνες τις απαραίτητες χαραμάδες που τις κρατούσε στη ζωή η ίδια η ζωή, τις ατραπούς που άνοιγαν οι δημιουργικές δυνάμεις για να φτιάξουν τελικά το έργο τους σε αντίθεση και κόντρα στις επίσημες αρνητικές προθέσεις. Οι σημαντικές δυνάμεις της ποίησης και της πεζογραφίας έπειθαν για την αναγκαιότητα της ύπαρξης και της αισθητικής λειτουργίας τους με την ποιότητα και τη χρησιμότητά τους. Κι όπου ήταν δύσκολος αυτός ο δρόμος, οι συγγραφείς ανακάλυπταν δικούς τους τρόπους ώστε να παρακαμφθούν τα εμπόδια. Ενα μόνο παράδειγμα: όταν η «πρωτοβάθμια» λογοκρισία έδωσε εντολή στον Ιγκορ Ζντάνοφ, φίλο μου ποιητή και μεταφραστή στίχων μου, να αφαιρέσει από δική του συλλογή πέντε ποιήματα ως αντικαθεστωτικά, εκείνος αντικατέστησε τους αρχικούς τίτλους με τους αριθμούς 1-5. Η «δευτεροβάθμια» (υψηλότερη) λογοκρισία έλεγξε τους τίτλους των απαγορευμένων ποιημάτων οι οποίοι δεν υπήρχαν, έγραψε τη λέξη «τυπωθήτω» κι όλα τα ποιήματα του Ζντάνοφ έφτασαν κανονικά στα χέρια των αναγνωστών του. Να που μπορούν, αραιά και που, και τα σκυλιά (περί σκύλων ο λόγος) να είναι χορτάτα αλλά και τα αιγοπρόβατα σώα, ζωντανά, να γονιμοποιούνται κιόλας. Φυσικά και είναι κατακριτέα η ύπαρξη της λογοκρισίας. Ο πειρασμός απαιτεί να δευτερώσω το παράδειγμα. Οι όποιες εξουσίες αναγκάζουν τον Μαγιακόφσκι να φυτέψει μια σφαίρα στον κρόταφο και μετά ο Στάλιν να τον ανακηρύξει ως τον μεγαλύτερο ποιητή της ΕΣΣΔ. Η υποκρισία σε όλο το μεγαλείο και την καθαρή εγκληματικότητά της. Θα πρέπει να απαριθμήσω τους περισσότερους ποιητές και πεζογράφους της ΕΣΣΔ για να αποδείξω ότι το σημαντικό έργο τέχνης θα βρει τον τρόπο και τον δρόμο του προς τους εκδοτικούς οίκους. Να σημειώσω μόνο ότι με το τέλος της ΕΣΣΔ, πολλοί περίμεναν στη Δύση ότι τα συρτάρια των Σοβιετικών συγγραφέων θα είναι γεμάτα με χειρόγραφα ανέκδοτων βιβλίων αντισοβιετικού περιεχομένου. Η έκπληξή τους ήταν ότι δεν βρέθηκε μήτε ένα παρόμοιο χειρόγραφο. Ακόμα και ο Σολζενίτσιν τα καλύτερα καθαρά λογοτεχνικού χαρακτήρα έργα του, «Το νοικοκυριό της Ματριόνας» και το «Μια μέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς», τα είχε γράψει και δημοσιεύσει στην ΕΣΣΔ. Χαρακτηριστική είναι και η περίπτωση της τσαρικής λογοκρισίας, όταν όλα τα κυριότερα και σημαντικότερα έργα των ποιητών και των πεζογράφων εκδόθηκαν και λειτούργησαν ιδεολογικά και αισθητικά στην ίδια τη χώρα τους. Ας θυμηθούμε και την εκδοτική δραστηριότητα των Ελλήνων συγγραφέων στη διάρκεια της χούντας. Οπότε, το πρόβλημα της λογοκρισίας είναι και πολύπτυχο και πολυσύνθετο και δεν σηκώνει ένα ναι ή ένα όχι. Εννοώ στην εκτίμησή του. «Λευτεριά για λίγο πάψε / να χτυπάς με το σπαθί», όπως διδάσκει ο Σολωμός. Ή «Θέλει αρετήν και τόλμη / η Ελευθερία», κατά τον Κάλβο.

Ποια είναι τα σημαντικότερα στοιχεία που αντιπροσωπεύουν τη ρωσική ποίηση;

Ενας από τους πιο λυρικούς ποιητές του 19ου αιώνα, ο Φιόντορ Τιούτσεφ, έγραψε για την πατρίδα του το 1876:

Με το μυαλό σου δεν την πιάνεις τη Ρωσία,

Δεν τη μετράς με βιόρστια κοινά:

Εχει δικά της μέτρα και σταθμά -

Μπορείς μονάχα να πιστεύεις στη Ρωσία.

Δεν θα βιαστώ να κάνω λόγο για μυστικισμό της ρωσικής ψυχής, που, και βέβαια, υπάρχει, όπως, άλλωστε, και σε κάθε ψυχή, αλλά θα πρόσθετα: μια επιθυμία για τα μεταφυσικά, μια κάποια αστάθμητη, δημιουργική τρέλα, ενίοτε προτίμηση στα ρεαλιστικά, καμιά φορά και τα νατουραλιστικά στοιχεία και τρόπους, στον ρεαλισμό με το κάλλος της γυμνής αλήθειας και με τη γοητεία αυτού που βρίσκεται στην επιφάνεια των πραγμάτων και καμιά φορά το προσπερνάει κανείς απαρατήρητο. Ολα αυτά προσκαλούν και προκαλούν την προσοχή μας. Πιο πολύ τη φαντασία μας. Το αόρατο και το ορατό διά γυμνού οφθαλμού. Ανάμεσά τους βρίσκεται όλη η πραγματικότητα στις φυσικές και τις μεταφυσικές της διαστάσεις.

Παραθέτω ένα τετράστιχο του Βασίλι Ζουκόφσκι, του πρώτου σημαντικού ποιητή πριν από τον Πούσκιν, του μεταφραστή της «Οδύσσειας» στα ρωσικά:

Ο θάνατος

Λωλός το είπε, συμφώνησαν μαζί του κι οι λωλοί,

Οτι ο θάνατος κάνει απαίσιο τον κόσμο. Κι άρχει!

Οσο στον κόσμο τούτο ζούμε, θάνατος δεν υπάρχει.

Θα ’χουμε φύγει πια από τον κόσμο, όταν θα 'ρθει!

Γενικά, θα υποστήριζα ότι η ρωσική ποίηση, όπως και η πεζογραφία, συνδυάζουν τη λόγια και τη δημοτική κληρονομιά (πιθανόν να επιμένουν σε αυτό πιο πολύ) με την ευρωπαϊκή τέχνη του λόγου, ιδιαίτερα από τον 19ο αιώνα και μετά. Η σύγκρουση ανάμεσα στους σλαβόφιλους και τους ευρωπαϊστές, στον έναν ή στον άλλον βαθμό, χαρακτηρίζει τους Ρώσους συγγραφείς όλων των εποχών. Οι πρώτοι επιμένουν στην ιδιαιτερότητα της ιστορικής τους πορείας σε όλους τους τομείς της προσωπικής και της ομαδικής ζωής τους. Οι δεύτεροι στον συνδυασμό των δύο παραδόσεων, αλλά ενίοτε είναι πολύ κοντά στην Ευρώπη.

Ποιους Ρώσους ποιητές μεταφράσατε και τι ιδιαιτερότητες εντοπίζετε σε μερικούς από αυτούς;

Ρωσική ποίηση άρχισα να μεταφράζω το 1962, στη Μόσχα, ξεκινώντας από το έργο του Πούσκιν, του θεμελιωτή (πατριάρχη) της ρωσικής εθνικής λογοτεχνίας. Εχω σχεδόν έτοιμο έναν τόμο με τον τίτλο «Ανθολογία ρωσικής ποίησης. 1820-2018» των 424 σελίδων και περιμένει τον εκδότη της. Οπου και να κρύβεται, θα τον ξετρυπώσω και θα μου τα δημοσιεύσει. Θα τη χωρίσω σε δύο μεγάλα μέρη. Στο πρώτο θα κρατήσω μόνο τα μεγάλα ονόματα με τα επιλεγμένα κείμενά τους, στο δεύτερο θα δώσω την άλλη διάσταση της ρωσικής ποίησης, τους ελάσσονες, που ενώ δεν είναι κοινώς αναγνωρισμένοι, σήμερα εντούτοις βρίσκω πολύ ενδιαφέροντες τους στίχους τους που με τον τρόπο τους εμπλουτίζουν τη ρωσική ποίηση με αξιόλογες φωνές στη μεγαλύτερη δυνατή γκάμα νοημάτων και καλλιτεχνικών εκφραστικών μέσων.

Ξεκινώ με την ποίηση του Βασίλι Ζουκόφσκι και τελειώνω με ονόματα που δεν είναι ακόμα παραδεκτά από τους πολλούς, αλλά αναλαμβάνω πλήρως το ρίσκο της προσωπικής αξιολόγησης και επιτίμησης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζω τους Πούσκιν, Λέρμοντοφ, Νεκράσοφ, Μπλοκ, Μπριούσοφ, Αχμάτοβα, Μαγιακόφσκι, Χλέμπνικοφ, Γεσένιν, Τσβετάγιεβα, Μαντελστάμ, Παστερνάκ, Αρσένι Ταρκόφσκι, Τβαρντόφσκι, Ζαμπολότσκι, Γιεφτουσένκο, Αχμαντούλινα, Ματβέγιεβα. Τουρμπινά, Τρεσορούκοβα. Η Τουρμπινά άρχισε να συνθέτει στίχους πριν πάει στο Δημοτικό, ενώ στη συνέχεια βραβεύεται με τον Χρυσό Φοίνικα, τον 2ο στη Ρωσία μετά την Αχμάτοβα. Η Τρεσορούκοβα είναι αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Λομονόσοφ, στο Τμήμα Νεοελληνικής Φιλολογίας, που γράφει αξιόλογα κείμενο σε ελεύθερο στίχο.

Με δύο σύντομα ποιήματα της Αννας Αχμάτοβα, της μεγαλύτερης Ρωσίδας ποιήτριας και μιας από τις πιο μεγάλες στην παγκόσμια ποίηση, θέλω να κλείσω, κεντρίζοντας την καλλιτεχνική περιέργεια του Ελληνα αναγνώστη, προσκαλώντας τον για τη συνέχεια του κοινού ταξιδιού:

Φωνή μου ήρθε. Μια Κίρκη με καλεί,

«Παράτα την για πάντα τη Ρωσία…»

Αλλά αδιάφορα, με πλήρη ηρεμία

Σκέπασα με τα χέρια μου τη φωνή,

Με τούτο τον ανάξιο λόγο, το νεύμα,

Το πένθιμο μη βεβηλώσω πνεύμα.

***

Σε κάθε δέντρο ο Κύριος είναι σταυρωμένος,

Σε κάθε στάχυ το σώμα εγγράφεται του Χριστού,

Κι ο καθαρός της προσευχής ο λόγος ειπωμένος

Την πονεμένη σάρκα θεραπεύει προ πολλού.

1946

Ο Γιάννης Μότσιος, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων


 

Τα εξώφυλλα των δύο τόμων


 

Το εξώφυλλο της κασετίνας

ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
Την ερχόμενη Πέμπτη, 27 Ιουνίου 2019, στις 19.00, στον Σύλλογο Ελλήνων Αρχαιολόγων ο συγγραφέας και ιστορικός Ντόνι Γκλουκστάιν θα μιλήσει για το βιβλίο του «Τα Σοβιέτ στη Δύση - Εργατικά συμβούλια απέναντι σε...
Πώς πήραν τη ζωή τους στα χέρια τους
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
Ο Καζαντζάκης δεν ταυτίστηκε με κάποια ιδεολογία. Πεποίθησή του ήταν πως όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε καθεστώς τυραννίας και καταπίεσης πρέπει να αγωνίζεται ηρωικά για ελευθερία.
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την ψυχή
Τι είναι η ψυχή; Είναι θνητή ή αθάνατη; Από ποια και πόσα μέρη συνίσταται; Ποιες είναι οι λειτουργίες και οι ιδιότητές της; Διαθέτουν όλα τα έμβια όντα ψυχή; Και ποια είναι η τύχη της μετά τον θάνατό της;
Αναζητώντας την ψυχή
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ
Κρεμασμένοι από τα χείλη του Μότσιου
Μείζον πολιτικό και πνευματικό γεγονός στην πόλη του Ηρακλείου αποτέλεσε η εκδήλωση που οργάνωσε «Η Εφημερίδα των Συντακτών» προς τιμήν του πνευματικού ανθρώπου και αγωνιστή της Αριστεράς, Γιάννη Μότσιου....
Κρεμασμένοι από τα χείλη του Μότσιου

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας