Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αμνηστία ή αμνησία;

Το κάψιμο των φακέλων στη Χαλυβουργική

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αμνηστία ή αμνησία;

  • A-
  • A+

Η μικρή βιβλιογραφική ενασχόληση με ορισμένα σημαντικά θέματα είναι αντιστρόφως ανάλογη με τη μεγάλη θεωρητική και πρακτική σημασία τους.

Σε αυτά συγκαταλέγεται και το ζήτημα των φακέλων πολιτικών και κοινωνικών φρονημάτων, το οποίο δεν υπήρξε το αντικείμενο μιας διεξοδικής μονογραφίας μέχρι πριν από μερικούς μήνες, οπότε και κυκλοφόρησε το βιβλίο του αγαπητού συναδέλφου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Και μόνο το γεγονός αυτό αναδεικνύει την αξία του πονήματος του Βαγγέλη Καραμανωλάκη. Και να σκεφτεί κανείς ότι οι φάκελοι πολιτικών φρονημάτων «σημάδεψαν» την ιστορία αυτού του τόπου.

Οι διώξεις και οι κοινωνικοί αποκλεισμοί του πολιτικού αντιπάλου, από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τον εμφύλιο και τη δικτατορία, αποτυπώνονταν στους φακέλους. Σε αυτούς δε καταγραφόταν η αληθινή και η κατασκευασμένη, η γνωστή και η άγνωστη ιστορία διάσημων αλλά και απλών ανθρώπων, οι οποίοι διώχθηκαν για τις πράξεις τους ή ακόμα και μόνο για τις πεποιθήσεις τους.

Οι φάκελοι πολιτικών φρονημάτων δεν διατρέχουν μόνο τη σύγχρονη πολιτική ιστορία, διατρέχουν και το σύνολο του πολιτικού φάσματος. Γιατί ναι μεν από τον Μεσοπόλεμο μέχρι και τη δικτατορία διώκονταν προεχόντως και διαχρονικά οι αριστεροί, με φακέλους πολιτικών φρονημάτων «τιμήθηκαν» και εκπρόσωποι του αστικού πολιτικού κόσμου.

Είτε για τη δράση τους εναντίον της επτάχρονης στρατιωτικής δικτατορίας είτε γιατί κατά τον Μεσοπόλεμο είχαν ταχθεί στο βενιζελικό ή αντιβενιζελικό στρατόπεδο όταν κυβερνούσαν οι πολιτικοί αντίπαλοι. Η διαχείριση επομένως των φακέλων πολιτικών φρονημάτων δεν ήταν υπόθεση των οπαδών μιας ιδεολογίας, ήταν μια εθνική υπόθεση.

Το πώς μια δημοκρατία θα σταθεί απέναντι στους φακέλους πολιτικών φρονημάτων δεν είναι εύκολο ζήτημα Υπάρχει το παράδειγμα της Ισπανίας μετά την πτώση της δικτατορίας του Φράνκο, η οποία ακόμη και σήμερα κινείται αμήχανα μεταξύ καταστροφής και διατήρησης της ιστορικής μνήμης.

Υπάρχει και το παράδειγμα της Γερμανίας μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, όπου όχι μόνο δεν καταστράφηκαν οι φάκελοι της «Στάζι» (της μυστικής αστυνομίας της Ανατολικής Γερμανίας), αλλά και οργανώθηκε νομικά η πρόσβαση σε αυτούς.

Υπάρχει και το ελληνικό παράδειγμα: Μια πρώτη ανεπιτυχής απόπειρα καταστροφής των φακέλων εκδηλώθηκε το 1984 από την τότε κυβέρνηση ΠΑΣΟΚ.

Ηταν τότε που ο Αγγελος Ελεφάντης αντιτάχθηκε μέσα από τις στήλες του «Πολίτη» με ένα σκληρά ειρωνικό κείμενο:

«Να καώσι. Ή μάλλον να πολτοποιηθώσι οι φάκελοι εις το πολτοποιητικόν κατάστημα της Σόφτεξ το οποίον, ως γνωστόν, κατασκευάζει χαρτί υγείας χρησιμότατο κατά την πρώτη ηρωική πράξη της ημέρας όλων των πολιτών αυτού του τόπου.

»Παίρνετε λοιπόν κάθε πρωί ένα κομμάτι χαρτί, ανακουφίζεστε και συνάμα ξεμπερδεύετε, τη μία με τους εκτελεσμένους της Καισαριανής, την άλλη με τους Ελασίτες του Θεσσαλικού κάμπου, την τρίτη με τους Μακρονησιώτες, ενδεχομένως και με τον ίδιο σας τον εαυτό».

Αν η πρώτη απόπειρα καταστροφής των φακέλων απέβη άκαρπη, δεν συνέβη το ίδιο και το 1989: Η κυβέρνηση συνεργασίας Ν.Δ. και Συνασπισμού της Αριστεράς αποφάσισε, ξαφνικά και χωρίς τον απαιτούμενο διάλογο για ένα τόσο σοβαρό θέμα, να καταστρέψει το σύνολο σχεδόν των φακέλων στο όνομα της εθνικής συμφιλίωσης.

Επρόκειτο για την καταστροφή 16.067.772 (!) φακέλων και τη διατήρηση μόνο 2.000 εξ αυτών που αφορούσαν «επώνυμα» πολιτικά στελέχη για «λόγους έντονου ιστορικού ενδιαφέροντος», λες και η Ιστορία γράφεται μόνον από τους επωνύμους.

Χάσαμε έτσι οριστικά την ευκαιρία, έχοντας το πλεονέκτημα της χρονικής απόστασης που διευκολύνει την ψύχραιμη προσέγγιση, να μάθουμε ακόμα περισσότερα για την πολιτική ιστορία του τόπου μας, τους κρατικούς και παρακρατικούς μηχανισμούς δίωξης του πολιτικού αντιπάλου, τα πολιτικά κόμματα, ακόμα και για τις κοινωνικές δομές στην Ελλάδα του 20ού αιώνα.

Με αυτόν τον τρόπο και παρά τις αντιδράσεις που προήλθαν ιδίως από την κοινότητα των ιστορικών, μετατρέψαμε την «αμνηστία» (υπό τη μη νομική έννοια της αμοιβαίας συγχώρεσης του πολιτικού αντιπάλου) σε ένα είδος ιστορικής «αμνησίας».

Το βιβλίο του Βαγγέλη Καραμανωλάκη διαθέτει πολλά πλεονεκτήματα. Παρ' όλο που πραγματεύεται με επιστημονική αρτιότητα ένα πολύ δύσκολο θέμα, διαβάζεται πολύ ευχάριστα και χωρίς να κουράζει τον αναγνώστη.

Είναι γραμμένο με σαφήνεια και νηφαλιότητα και χρησιμοποιεί το θέμα των φακέλων, τόσο στην Ελλάδα όσο και διεθνώς, ως αφορμή για τη συναγωγή γενικότερων συμπερασμάτων που αφορούν την ελληνική πολιτική ιστορία και τη στάση της ελληνικής κοινωνίας απέναντι στον εθνικό διχασμό.

Η ιστορική αφήγηση συνδυάζεται με την πολιτική ανάλυση και η τεκμηρίωση εμπλουτίζεται με πολλά παραδείγματα, με κορυφαίο αυτό που αφορά τον φάκελο του Λεωνίδα Κύρκου. Τέλος και μια και το ζήτημα της καταστροφής των φακέλων τέθηκε το 1984 και το 1989, η εξιστόρηση αποτελεί μια συναρπαστική ανάλυση της δεκαετίας του 1980 που σημάδεψε την ελληνική και διεθνή πολιτική ιστορία.

* καθηγητής Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ


 

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η ανατομία μιας κοινωνίας
Ο Μιχάλης Μοδινός, μολονότι βραβεύτηκε πρόσφατα (2019) με το Κρατικό Βραβείο Μυθιστορήματος για την επική «Εκουατόρια», περισσότερο επίκαιρος παρά ποτέ είναι με το βιβλίο του «Επιστροφή», που επανακυκλοφόρησε.
Η ανατομία μιας κοινωνίας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο εξωτερικός δανεισμός μας
Η νέα μελέτη του Μιχάλη Ψαλιδόπουλου έχει αντικείμενο την αναλυτική εξιστόρηση του διεθνούς δανεισμού της ελληνικής οικονομίας από την εποχή του αγώνα της ανεξαρτησίας ώς και την Ελλάδα των μνημονίων.
Ο εξωτερικός δανεισμός μας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
Ο Καζαντζάκης δεν ταυτίστηκε με κάποια ιδεολογία. Πεποίθησή του ήταν πως όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε καθεστώς τυραννίας και καταπίεσης πρέπει να αγωνίζεται ηρωικά για ελευθερία.
Ο Νίκος Καζαντζάκης και η πολιτική
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το έργο του αστείρευτη πηγή στοχασμού
Το επιστημονικό έργο του Κώστα Βεργόπουλοu, άρρηκτα δεμένο με τα πολιτικά και ιδεολογικά διακυβεύματα της γαλλικής κοινωνίας, αλλά και σε διαρκή ενασχόληση με τα προβλήματα της Ελλάδας στην ευρωπαϊκή της...
Το έργο του αστείρευτη πηγή στοχασμού
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Ο ήρωας και ο εαυτός του*
Λογοτεχνικός ήρωας είναι ο άνθρωπος αυτός που είναι διαρκώς απών. Ακόμα και μέσα στην παρουσία του. Και ίσως τελικά όλοι αυτοί που φεύγουν να γίνονται λογοτεχνικοί ήρωες. Να αποχωρούν συνταξιοδοτημένοι από την...
Ο ήρωας και ο εαυτός του*
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας
Με τα διηγήματα «Η πιστολιά» και «Η χιονοθύελλα» του Πούσκιν αρχίζει τη μύηση του αναγνώστη ο Γιάννης Μότσιος στο πραγματικά εντυπωσιακό δίτομο έργο του «Ανθολογία Ρωσικού Διηγήματος» (από το 1830 έως το...
Ο χρυσός αιώνας της ρωσικής λογοτεχνίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας