Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μην κοιτάτε απλώς εικόνες, μάθετε τις ιστορίες

"Πρόσφυγας στην Eιδομένη" - Λουίζα Γκουλιαμάκη 

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μην κοιτάτε απλώς εικόνες, μάθετε τις ιστορίες

  • A-
  • A+
Τι ρόλο παίζει η φωτογραφία στη συλλογική μνήμη; Μπορεί να αφυπνίσει και να βοηθήσει, ώστε να ενεργοποιηθεί μεγάλο μέρος του πληθυσμού;

Τι συμβαίνει όταν παρατηρείς τον πόνο των άλλων; Μήπως η διαρκής απεικόνιση της βίας μάς κάνει να τη συνηθίζουμε και αναπόφευκτα γινόμαστε συμμέτοχοι στη θεαματικοποίηση του πόνου; Tι συμβαίνει όταν ο πόνος προσφέρεται ως θέαμα και προϊόν απόλαυσης;

Mε αυτό το σκεπτικό, που εμπνέεται από το δοκίμιο αναφοράς για τη φωτογραφία της Susan Sontag «Παρατηρώντας τον πόνο των άλλων», ο Λεωνίδας Φραγκούλης άνοιξε την εξαιρετικά ενδιαφέρουσα όσο και αιρετική συζήτηση που πλαισίωσε την έκθεση «The Itinerary», η οποία ταξιδεύει από πόλη σε πόλη και από χώρα σε χώρα.

Στο πάνελ ανέβηκαν οι φωτορεπόρτερ Δημήτρης Μπούρας, Αννα Παντελιά, Milos Bicanski και Ορέστης Σεφέρογλου, οι οποίοι μαζί με τους Andrea Bonetti, Λουίζα Γκουλιαμάκη, Γιάννη Κολεσίδη, Γιάννη Λιάκο, Νίκο Παλαιολόγο, Φώτη Πλέγκα και Μενέλαο Μυρίλλα ακολούθησαν το μακρύ ταξίδι των προσφύγων από την εμπόλεμη ζώνη ώς την Ευρώπη.

Με αναφορά στη Susan Sontag ξεκίνησε τη συζήτηση και η Ντίνα Δασκαλοπούλου, δημοσιογράφος της «Εφ.Συν.», χορηγού επικοινωνίας του Φεστιβάλ Photopolis που διοργάνωσε για πρώτη φορά φέτος η ομάδα art8.

Η Sontag έγραφε το 1997 πως «σήμερα τα πάντα υπάρχουν για να καταλήξουν σε μια φωτογραφία». Αν λοιπόν το μακρινό 1997 τα πάντα υπήρχαν για να καταλήξουν σε μια φωτογραφία, τι γίνεται σήμερα που όλοι είμαστε χρήστες των social media και με ένα smartphone δυνάμει φωτογράφοι;

Τα όρια

Τι συγκλόνισε τόσο, όταν το καλοκαίρι του 2015 η φωτογραφία του Αϊλάν πλημμύρισε τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και κυριάρχησε σε πρωτοσέλιδα ευρωπαϊκών εφημερίδων; Η φωτογραφία ή το γεγονός; Ποια η στάση μας απέναντι στον άνθρωπο που πάσχει;

Ποια είναι η λεπτή κόκκινη γραμμή ανάμεσα στην ιδιωτικότητα και την καταγραφή στον δημόσιο χώρο; μπορούμε να φωτογραφίζουμε άστεγους πρόσφυγες ή παραβιάζουμε τα όρια της αξιοπρέπειας του άλλου; Υπάρχει ένα ιδιότυπο χρηματιστήριο του πόνου στα ΜΜΕ με πολέμους που πουλάνε και πολέμους που δεν πουλάνε; Και εν τέλει ποιος επιλέγει τι θα δούμε, οι δημοσιογράφοι και οι φωτορεπόρτερ ή οι ιδιοκτήτες των μέσων;

Κι από την πλευρά του κοινού, κάνουμε ακτιβισμό ανεβάζοντας μια φωτογραφία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ή κατασκευάζουμε μια εικόνα για τον εαυτό μας, αυτόν που η Λίλυ Χουλιαράκη εύστοχα ονομάζει «ειρωνικό θεατή»;

Ποιος είναι όμως ο πρόσφυγας; «Είμαστε 11 φωτογράφοι, 11 ζεύγη μάτια και χέρια που προσπαθούν να απαντήσουν σε αυτή την ερώτηση με πάθος» είπε ο Δημήτρης Μπούρας.

Το κυρίαρχο χαρακτηριστικό της φωτογραφίας, συνέχισε ο κ. Μπούρας, είναι «το αθέατο και το αόρατο. Ζούμε σε μια εποχή που τεράστιες ενέργειες αφιερώνονται στην παραποίηση της Ιστορίας. Στο να κολακεύουν, να εξαπατούν ή να εξυπηρετούν κάποιον τομεακό σκοπό. Κανένα καλό δεν μπορεί να προέλθει από τέτοιες στρεβλώσεις, ακόμα και αν εμπνέονται από ανιδιοτελή κίνητρα. Η ουσία είναι η εξής: Ποια είναι η Ιστορία; Ο Μπερνάρντ Λούις στο τελευταίο του βιβλίο γράφει: “Η Ιστορία είναι η συλλογική μνήμη, και αν σκεφτούμε το κοινωνικό σώμα από την άποψη του ανθρώπινου σώματος, η απώλεια της Ιστορίας σημαίνει αμνησία και η παραμορφωμένη Ιστορία, νεύρωση».

Τι ρόλο παίζει η φωτογραφία στη συλλογική μνήμη; Μπορεί να αφυπνίσει και να βοηθήσει, ώστε να ενεργοποιηθεί μεγάλο μέρος του πληθυσμού;

Στο επίκεντρο της συζήτησης τέθηκε και ποιος διαμορφώνει τη μεγάλη εικόνα στα δυτικά μέσα ενημέρωσης. Ο ρεπόρτερ, ο αρχισυντάκτης ή οι ίδιοι οι αναγνώστες και θεατές; Αν όντως μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις, ποιες είναι στην τελική αυτές; Είναι οι ίδιες στην Guardian και στη New York Τimes; «Εχουμε πολύ συγκεκριμένο ρόλο: προσπαθούμε να ταξινομήσουμε το χάος που συμβαίνει γύρω μας και στρέφοντας το βλέμμα σε ένα συγκεκριμένο σημείο του χώρου, αποφασίζουμε να το καταγράψουμε. Οι φωτορεπόρτερ είναι αγγελιαφόροι μιας ιδιαίτερης ευαισθησίας, που φέρουν εξουσία και παράλληλα προσδίδουν παραπάνω αξιοπιστία σε αυτό που βλέπει ο θεατής. Η εικόνα πραγματώνεται από τον άνθρωπο που την κοιτάει και όχι από αυτόν που την τραβάει» τόνισε ο Ορέστης Σεφέρογλου.

Ερευνα

Ο Milos Bicanski έχει βιώσει ο ίδιος την προσφυγιά, αφού αναγκάστηκε να φύγει από την εμπόλεμη κάποτε Σερβία. Πώς είναι για τον ίδιο η επιστροφή στην εμπόλεμη ζώνη;

«Δυστυχώς, δεν μπορείς να κάνεις κάτι για να βοηθήσεις, μόνο να φωτογραφίζεις. Οταν μετά από δύο μήνες ανατρέξεις όμως στις φωτογραφίες που έχεις βγάλει, μόνο τότε συνειδητοποιείς τι έχεις ζήσει. Πρέπει να προσπαθήσουμε να έρθουμε κοντά τους, να τους γνωρίσουμε. Πρέπει να ξεπεράσουμε τον φόβο. Είναι ζήτημα ευκαιριών που οι άνθρωποι αυτοί μπορούν να έχουν στη χώρα μας. Να έχουν ένα σπίτι, να πηγαίνουν σε σχολεία, σε νοσοκομεία» πρόσθεσε η Αννα Παντελιά.

«Να αναζητήσετε την Ιστορία, ώστε η φωτογραφία να αποτελέσει έναυσμα για έρευνα. Ψάξτε, διαβάστε, βρείτε τα ονόματά τους. Οι άνθρωποι δεν είναι μόνο ταμπέλες και αριθμοί» είπε ο Δημήτρης Μπούρας, για να καταλήξει με ένα ισχυρό, συμβολικό αλλά και απολύτως ουσιαστικό παράδειγμα: «Στα Γιάννενα υπάρχει μια φωτογραφία τραβηγμένη στην κεντρική αγορά από έναν στρατιώτη των SS, επαγγελματία φωτογράφο. Απαθανατίζει την κυρία Φανή να περιμένει μαζί με άλλους Εβραίους να μεταφερθούν στο Aουσβιτς, Η κ. Φανή επέστρεψε, όχι όμως τα τρία αδέρφια της. Πήρε πολλά χρόνια στα Γιάννενα να εκλέξουν δήμαρχο Εβραίο, αλλά συνέβη. Μην κοιτάτε απλώς εικόνες, μάθετε τις ιστορίες, αποδώστε στους ανθρώπους το όνομά τους. Μείνετε στον άνθρωπο».


Η απελπισία των προσφύγων σε ένα καρέ

«Μάρτιος 2016, κοντά στα ελληνικά σύνορα του χωριού Ειδομένη. Μετά από ένα προσωρινό κλείσιμο των συνόρων και νέους μεταναστευτικούς περιορισμούς στα τέλη Φεβρουαρίου, ο αριθμός των ανθρώπων που είχαν εγκλωβιστεί στην ελληνική πλευρά των συνόρων αυξήθηκε. Βλέποντας το ευρωπαϊκό τους όνειρο να καταρρέει, ήταν απελπισμένοι. Αυτό κατέληξε σε εντάσεις με την αστυνομία της Βόρειας Μακεδονίας, όταν προσπάθησαν να περάσουν τα σύνορά τους. Οταν είδα αυτόν τον άντρα να κρατάει τα συρματοπλέγματα, παρόλο που τον πονούσε, πίστεψα ότι είναι η τέλεια απεικόνιση των κλειστών συνόρων και της απελπισίας των προσφύγων. Εχω τα ίδια συναισθήματα για την εικόνα, όταν την κοιτάω σήμερα...».

- ΛΟΥΙΖΑ ΓΚΟΥΛΙΑΜΑΚΗ


"Ο μικρός Shamal στο Domiz camp για Σύριους Πρόσφυγες"- Δημήτρης Μπούρας 

«Σε ένα από εκείνα τα ξηρά βράδια με τον ελαφρύ άνεμο που ρίχνει τη θερμοκρασία, οι πρόσφυγες που ζουν έξω από το Domiz camp for Syrian Refugees, συγκεντρώνονται έξω από τον φράκτη για να δουν την αξιοζήλευτη (sic) ζωή μέσα στο στρατόπεδο. Tα περισσότερα Refugee Camps στο Ιράκ δεν δέχονται νέες αφίξεις, με εξαίρεση τις περιπτώσεις οικογενειακής επανένωσης. Αυτό οδηγεί δεκάδες χιλιάδες ανθρώπους να ζουν (να προσπαθούν να ζήσουν) κάτω από σκληρές συνθήκες, χωρίς νερό - ρεύμα και όποια άλλη φροντίδα. Νεοφερμένος στο Domiz camp, τριγυρνώ μέσα από τον φράκτη και το βλέμμα μου συναντά τον μικρό Shamal να καρφώνει το βλέμμα του επάνω μου. Ενα βλέμμα που περιέχει σιγουριά και ''πρόωρη ενηλικίωση''. Ενα βλέμμα που δεν διστάζει να ρωτήσει “ποιος είναι ρόλος μου εκεί μέσα”. Και αφού του εξηγώ, μου απαντά με την ειλικρίνεια που αποκτάς όταν έχεις απομυθοποιήσει τη ζωή και τον θάνατο: “Ναι, αλλά δεν θα είσαι μαζί μου αύριο”».

- ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΜΠΟΥΡΑΣ


Κάθε εικόνα και μια ιστορία πόνου

"Πατέρας που φτάνει με τα παιδιά του στην Ευρώπη" - Άννα Παντελιά 

«Για μένα αυτή η στιγμή όπου ο πατέρας αγκαλιάζει τα δύο του παιδιά κλαίγοντας από ανακούφιση που έφτασε πλέον στην Ευρώπη ασφαλής μετά από ένα τέτοιο ταξίδι, ήταν πολύ συγκινητική. Στο φεστιβάλ μάλιστα στο Αγρίνιο ένας επισκέπτης μού είπε ότι είχε πάει με την οικογένειά του να δει την έκθεση και ο γιος του, που αν δεν κάνω λάθος είναι 6 ετών, είδε την εικόνα ενώ ήταν με τη μητέρα του και φώναξε τον πατέρα του να έρθει να τη δει. Ενα παιδί σε αυτήν την ηλικία δεν ξεχωρίζει πρόσφυγες, μετανάστες και ντόπιους. Βλέπει έναν πατέρα με δύο παιδιά και μάλλον είδε ένα παιδί σαν και αυτό και έναν πατέρα σαν τον πατέρα του. Μερικές φορές εύχομαι να σκεφτόμασταν όλοι τόσο αγνά και ο κόσμος ίσως να ήταν λίγο καλύτερος». 

- ΑΝΝΑ ΠΑΝΤΕΛΙΑ


"Πρόσφυγες στους -20C στο χωριό Miratovac της Σερβίας" - Milos Bicanski

«Φεβρουάριος 2016, στο χωριό Miratovac στη Σερβία. Ηταν ένας σκληρός χειμώνας, με -20 βαθμούς Κελσίου, παγωμένη λάσπη, ομίχλη και μια άδεια κοιλάδα και ενώ δεν έχουν ξαναβιώσει τέτοιο κρύο, περπατάνε για μίλια ψάχνοντας για μια ασφάλεια που δεν υπάρχει. Και κοιτάς μπροστά και ξέρεις τι πρέπει να κάνεις: τραβάς φωτογραφίες».

- MILOS BICANSKI


"Ο Ομάρ στο σπίτι του στη Κυψέλη"- Ορέστης Σεφέρογλου 

«Φθινόπωρο του 2014. Ο 28χρονος Ομάρ από τη Συρία βρίσκεται στον ακάλυπτο της πολυκατοικίας στην Κυψέλη, όπου νοίκιαζε μαζί με άλλους συμπατριώτες του ένα υπόγειο διαμέρισμα. Είχαμε συναντηθεί πρώτη φορά σε ένα καφέ στο κέντρο της Αθήνας, για να γνωριστούμε και να του εξηγήσω το τι ήθελα να κάνω. Αφότου ετοίμασε το μεσημεριανό μας και καθώς πίναμε τσάι στην κουζίνα του, μου περιέγραψε το πώς είχε έρθει στην Αθήνα από το Χαλέπι της Συρίας μέσω της Τουρκίας και του Εβρου. Πριν από τον εμφύλιο δούλευε ως ζαχαροπλάστης και είχε μια φυσιολογική και ήρεμη ζωή. Μέχρι τη συνάντησή μας το φθινόπωρο του 2014, η αστυνομία τον είχε προσαγάγει ήδη 23 φορές, τρεις εκ των οποίων τον συνέλαβαν και τη μία εξ αυτών έμεινε επί 45 μέρες στη φυλακή. Ο Ομάρ κατάφερε να συνεχίσει το ταξίδι του και σήμερα ζει στη Γερμανία, όπου ασχολείται συστηματικά με τον χορό».

- ΟΡΕΣΤΗΣ ΣΕΦΕΡΟΓΛΟΥ

ΝΗΣΙΔΕΣ
Τρεις ματιές στη βία του εκτοπισμού
Τα έργα τεσσάρων διεθνών καλλιτεχνών φιλοξενούνται στην Αθήνα αυτές τις μέρες. Οι Adam Broomberg & Oliver Chanarin, Richard Mosse και Δάφνη Τόλη παρουσιάζουν τις ματιές τους στο προσφυγικό ζήτημα μέσα από...
Τρεις ματιές στη βία του εκτοπισμού
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μεσογειακό Φεστιβάλ Φωτογραφίας 2017-2018
«Πριν από μερικούς μήνες, με αφορμή την ευρωπαϊκή πολιτική επάνω στο τρέχον μεταναστευτικό φαινόμενο και εμπνεόμενος από τη δήλωση του αυτοκράτορα Κλαύδιου πάνω από 2.000 χρόνια πριν, αποφάσισα ότι ήθελα να...
Μεσογειακό Φεστιβάλ Φωτογραφίας 2017-2018
ΝΗΣΙΔΕΣ
Εκθεση-γέφυρα ανθρώπων
Μπορεί μια έκθεση να γίνει αφορμή για να έλθουν πιο κοντά οι άνθρωποι; Πόσα χαμόγελα, αγωνίες, ελπίδες τρυπώνουν σ' ένα ανοιχτό κλείστρο; Ισως η έκθεση φωτογραφίας με τον τίτλο «Μια άλλη ζωή: Ανθρώπινες...
Εκθεση-γέφυρα ανθρώπων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Its a kind of magic
Πέντε καλλιτέχνες σκηνοθετούν φανταστικές σκηνές και τις απαθανατίζουν με την κάμερά τους. Τα έργα τους, συγκεντρωμένα παρουσιάζονται σε μια έκθεση Μουσείο Καλών Τεχνών της Βοστόνης.
Its a kind of magic
ΚΟΙΝΩΝΙΑ
Από το «κενό», στην κοινωνία: ένα εγχείρημα ένταξης προσφύγων
Εδώ και μέρες, η Δημοτική Αγορά της Κυψέλης είναι διακοσμημένη με δεκάδες φωτογραφίες της Αθήνας που έχουν τραβήξει πρόσφυγες στο πλαίσιο πιλοτικού προγράμματος που αποσκοπεί στην απομάκρυνσή τους από το...
Από το «κενό», στην κοινωνία: ένα εγχείρημα ένταξης προσφύγων
ΝΗΣΙΔΕΣ
Μεσολόγγι: Ενα ξεχωριστό μουσείο-μια ιδιαίτερη έκθεση
Αυτές τις μέρες το κέντρο λόγου και τέχνης η «Διέξοδος» φιλοξενεί μια ιδιαίτερη έκθεση φωτογραφίας. Πρόκειται για την πρώτη έκθεση του καλλιτέχνη Λεωνίδα Στούμπου ο οποίος εκθέτει 60 φωτογραφίες του...
Μεσολόγγι: Ενα ξεχωριστό μουσείο-μια ιδιαίτερη έκθεση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας