Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
«Κάποτε το εγώ γίνετ' εμείς»

Ο ποιητής σε νεαρή ηλικία

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

«Κάποτε το εγώ γίνετ' εμείς»

  • A-
  • A+

Πριν από ακριβώς εκατό χρόνια, ο τότε 35χρονος Κώστας Βάρναλης (1884-1974) αποστέλλει από το Παρίσι, όπου σπουδάζει ως υπότροφος της Ελληνικής Κυβέρνησης, το εκτενές ποίημά του «Προσκυνητής». Παραλήπτης ο επτά χρόνια μεγαλύτερός του Γεράσιμος Σπαταλάς (1877-1971), ποιητής και εκδότης του βραχύβιου περιοδικού «Μαύρος Γάτος» (Ιούνιος 1919-Μάιος 1920). Φέτος συμπληρώνονται σαράντα πέντε χρόνια από τον θάνατο του ποιητή των «Μοιραίων» και εξήντα χρόνια από την απονομή του Διεθνούς Βραβείου Ειρήνης Λένιν (1959).

Επρόκειτο, σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Αργυρίου, «για το πρώτο μέρος μιας φιλόδοξης σύνθεσης, με 60 στροφές των 8 ενδεκασύλλαβων στίχων. Οσο εκτιμώ, ο “Προσκυνητής” αποτελεί συγκρίσιμη περίπτωση με τα πολύστιχα ποιήματα της εποχής, κυρίως δε του Σικελιανού, τα οποία έχουν ενότητα ύλης, ώστε να εντοπιστούν τυχόν κοινοί ποιητικοί τόποι [...]».

Για αδιευκρίνιστους λόγους η σύνθεση δεν ολοκληρώθηκε και σιωπηρά αποκηρύχτηκε από τον ποιητή, εκτός κι αν είχε συνειδητοποιήσει -όπως είναι το πιθανότερο- ότι ήταν έτοιμος να στραφεί προς τα σοσιαλιστικά ιδεώδη και την Αριστερά. Κάτι που έπραξε τρία χρόνια αργότερα (1922) με την ποιητική συλλογή «Το φως που καίει», που την εκδίδει με το ψευδώνυμο Δήμος Τανάλιας, από το περιοδικό «Γράμματα» της Αλεξάνδρειας.

«Οσοι τόνε γνωρίσανε ως δάσκαλό τους, δε θα ξεχάσουν την απέραντη σοφία του, την καλωσύνη του και την προθυμία του να βοηθάει τους νεώτερους στην επιστημονική ή στην λογοτεχνική τους σταδιοδρομία», γράφει για τον δάσκαλό του, Νικόλαο Γ. Πολίτη, ο Κώστας Βάρναλης στο βιβλίο του «Ζωντανοί άνθρωποι» (1939).

Πολλά χρωστούσε στον πατέρα της λαογραφίας, εξού και η αφιέρωση «Του σοφού μου δασκάλου Ν. Γ. Πολίτη» στον «Προσκυνητή», στην πρώτη και τελευταία δημοσίευση του ποιήματος στον «Μαύρο Γάτο», ενόσω ζούσε ο ποιητής. Ποια, όμως, ακριβώς ήταν η σχέση Βάρναλη και Πολίτη;

Υπότροφος «προς σπουδήν της Νέας Φιλολογίας»

Ο τελευταίος ήταν πρόεδρος της εξεταστικής επιτροπής του «Διαγωνισμού προς αποστολήν εις την Ευρώπην υποτρόφων προς σπουδήν της Νέας Φιλολογίας», ο οποίος αν και γνώριζε τον υποψήφιο υπότροφο Κώστα Βάρναλη, δεν θα τον ευεργετήσει, καθώς αρίστευσε. Είχε ακούσει ως φοιτητής τις πανεπιστημιακές παραδόσεις του Ν. Γ. Πολίτη, στο μάθημα που αγαπούσε περισσότερο, τη λαογραφία. Ως ποιητής και μαχόμενος δημοτικιστής τον είχε γνωρίσει και κοινωνικά, λόγω της σχέσης του με τους γιους του, Φώτο και Γιώργο, όταν συνεργάστηκαν στην έκδοση του περιοδικού «Ηγησώ» (1907).

Ετσι, μέσα από τη γνωριμία με τα παιδιά του, ο αγαπημένος του καθηγητής θα εκτιμήσει τις ικανότητές του και θα του αναθέσει να μιλήσει για τον Γεώργιο Βιζυηνό, στο πλαίσιο των διαλέξεων του Φιλολογικού Συλλόγου «Παρνασσός», «Περί Ελλήνων ποιητών και συγγραφέων».

«Στην προσπάθεια συγκερασμού αρχαίας, βυζαντινής και σύγχρονης λαϊκής παράδοσης, που παρατηρεί κανείς εδώ, το ποιητικό πρότυπο που ακολουθείται είναι κατά κύριο λόγο του Παλαμά, ενώ το ελληνοκεντρικό όραμα του Βάρναλη φτάνει σε μια κορύφωση [...] Δεύτερο άσμα δεν θα υπάρξει: έχουν κιόλας αρχίσει οι “πίστεις” του να υποβάλλονται σε μια διαδικασία ριζικής ιδεολογικής μεταστροφής, γεγονός που ώθησε αρκετούς μελετητές του Βάρναλη να εντοπίσουν στο έργο ένα χαρακτήρα μεταιχμιακό», σημειώνει για τον «Προσκυνητή» και τον δημιουργό του η φιλόλογος και επιστημονική συνεργάτις της Εδρας Νεοελληνικών Σπουδών του Ελεύθερου Πανεπιστημίου του Βερολίνου Αγγέλα Γιώτη, στην ιστοσελίδα του Κέντρου Ελληνικής Γλώσσας.

«Σου το στέλνω, ακόμα νωπό»

Αυτό είναι το λογοτεχνικό και ιδεολογικό στίγμα του «Προσκυνητή» που δημοσιεύεται στο περιοδικό «Μαύρος Γάτος» (αρ. 4, Σεπτέμβριος 1919. σ.σ.52-57), ενώ στο επόμενο τεύχος (αρ. 5, Οκτώβριος 1919), βρίσκουμε διορθώσεις ημαρτημένων.

Του ποιήματος προηγείται επιστολικό σημείωμα του Κώστα Βάρναλη προς τον εκδότη Γεράσιμο Σπαταλά, όπου αναφέρεται ως τόπος αποστολής το «Chamonix της Σαβόιας» με τη χρονολογική ένδειξη «10 Αυγούστου 1919».

Το δημοσιεύουμε ολόκληρο:

«Αγαπημένε μου Ποιητή Γ. Σπαταλά,
Σου το στέλνω, ακόμα νωπό. Τ' ονομάζω άσμα πρώτο. Καθαυτό είν' ένα είδος προοίμιο· πρόσωπο του κυρίου ποιήματος· μια δικαιολογία στα πεταχτά των πίστεών μου.
Οπού φαίνεται, πως ομιλώ εγώ, ξέρε το, πως εγώ αληθινά δεν υπάρχω. Αντιπροσωπεύω κάποιον τρίτον· ίσως εκείνον, που έπρεπε να υπάρχει. Κάποτε το εγώ γίνετ' εμείς· κάμνω τότε την αντίθεση της συνολικής ψυχής απέναντι των μονάδων, που παρανοούν το βάθος της. Κι' ο πόθος μου είναι, όντας συνεργάτης αυτής της ψυχής, να βρεθώ δημιουργός με τη δύναμή της.
Μ' εξαιρετικήν εχτίμηση
ΚΩΣΤΑΣ ΒΑΡΝΑΛΗΣ»

«Ποια νάναι, Λαέ μου, η πιο μεγάλη ώρα»

Είχε σημάνει η ιδεολογική του στροφή. Κρατάμε τις παρατηρήσεις της Αγγέλας Γιώτη από το ίδιο κείμενό της:

«Η επαφή με τα ποικίλα φιλοσοφικά ρεύματα της εποχής και τις έντονες ιδεολογικές ζυμώσεις που ακολούθησαν τη ρωσική επανάσταση του 1917 στο μεσοπολεμικό Παρίσι ευθύνεται για μια σταδιακή αλλαγή της κοσμοαντίληψής του που διαμορφώνεται πλέον στη βάση της μαρξιστικής ιδεολογίας. Η γνωριμία του με ανθρώπους όπως ο χαράκτης Γ. Κεφαλληνός (τον γνωρίζει το 1920 και συνδέεται φιλικά μαζί του) θα πρέπει να συντελεί στην οριστική ιδεολογική ρήξη με το παρελθόν του. Στο εξής κύριο ποιητικό του μέλημα γίνεται η προσαρμογή της έκφρασής του στα αριστερά ιδεώδη, η πολιτική αφύπνιση των συνειδήσεων, η κατάδειξη της κοινωνικής αδικίας».

Ενα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τον «Προσκυνητή» (μέρος IV), το οποίο αποδεικνύει ότι ο ποιητής αρχίζει να υιοθετεί το αριστερό κοίταγμα στη ζωή και στο έργο του:

«Ποια νάναι, Λαέ μου, η πιο μεγάλη ώρα/η χρεία σου να βαλτώ να τη βοηθήσω·/η πιο βαθυά σου αλήθεια, η άμοιαστη ώρα,/που μες σε αστήθι καίει παλληκαρίσο·/να σταματήσω τη άξαφνα αστροθώρα/στο βλέμμα σου ομπροστά, τ' άτρεμο κ' ίσο./Νόμος μοιραίος μαζί σας μεγαλώνει:/πούθε αρχινάει και πού άραγες τελειώνει;».

Με την πτώση της κυβέρνησης του Βενιζέλου το 1920, η υποτροφία του διακόπτεται. Τον Φεβρουάριο του 1921 επιστρέφει στην Αθήνα, έχοντας στις αποσκευές του τον μαρξιστικό διαλεκτικό υλισμό. Μ' αυτόν θα πορευτεί ώς το τέλος της ζωής του, με κορύφωση το Βραβείο Λένιν, ακριβώς σαράντα χρόνια μετά τη δημοσίευση του «Προσκυνητή».

Να μην ξεχάσουμε να αναφέρουμε ότι ο αείμνηστος καθηγητής Γ. Π. Σαββίδης (1929-1995) εξέδωσε τη φιλολογική έκδοση του «Προσκυνητή» (1988), από τις εκδόσεις «Κέδρος».

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Η εξουσία γεννά την ψευδαίσθηση της υπεροχής»
Το νέο μυθιστόρημα του συγγραφέα Δημήτρη Σωτάκη «Ο μεγάλος υπηρέτης» είναι ένα πρωτότυπο μυθιστόρημα για τη μάχη του ανθρώπου με τον εαυτό του και την ψευδαίσθηση της δύναμης της εξουσίας.
«Η εξουσία γεννά την ψευδαίσθηση της υπεροχής»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ
Ο Ζάουμε Καμπρέ είναι ένας από τους πιο ιδιαίτερους συγγραφείς που έχω συναντήσει ποτέ. Γράφει εκπληκτικά, περίπλοκα και εξαιρετικά μυθιστορήματα όπως το βιβλίο του «Η σκιά του ευνούχου».
Ο μεγάλος ίσκιος του Ζάουμε Καμπρέ
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το έργο, ο βίος και η πολιτεία του Μιχάλη Λεκάκη
Τον Φεβρουάριο του 1989, στην Αθήνα, η Εθνική Πινακοθήκη τίμησε τη μνήμη του Μιχάλη Λεκάκη με μια έκθεση. Η υποδοχή από το κοινό και την κριτική ήταν θερμή. Μετά από εκείνη την έκθεση, η σιωπή.
Το έργο, ο βίος και η πολιτεία του Μιχάλη Λεκάκη
ΑΝΟΙΧΤΟ ΒΙΒΛΙΟ
Υπό διαρκή ξενότητα
Ο Κώστας Καναβούρης (Καβάλα, γεν. 1955), ποιητής, αρθρογράφος και παραγωγός εκπομπών λόγου στο Τρίτο Πρόγραμμα, μας κομίζει την «Αποθήκη καταλοίπων ηδονής», το ένατο ποιητικό βιβλίο του.
Υπό διαρκή ξενότητα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Δεσμοί συνείδησης…
Το βιβλίο «Ανασκαφές» είναι στηριγμένο σε σημειώσεις της Διδώς Σωτηρίου. «Η ισχύς εν τη ενώσει» επιβεβαιώνεται ακόμα μια φορά, καθώς αρκετοί άνθρωποι συνέβαλαν στην ολοκλήρωση του.
Δεσμοί συνείδησης…

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας