Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»

Θανάσης Γιαλκέτσης

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Γράφοντας για τη «σοφία των άλλων»

  • A-
  • A+
Πόσο σοβαρά υπόψη μας παίρνουμε όμως τη γνώμη των άλλων; Ειδικά όταν είναι αντίθετη με τη δική μας; Μπορούμε να μπούμε εύκολα στη νοητική θέση εκείνων που σκέφτονται διαφορετικά; Ο Μιλ λέει ότι αν δεν καταβάλουμε προσπάθεια να το κάνουμε, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε καν τη δική μας άποψη

Ενα πολύτιμο βιβλίο είχα την ευκαιρία να διαβάσω –με την προσοχή που του αξίζει– τις μέρες των πασχαλινών διακοπών. Πρόκειται για το «Η σοφία των άλλων» (Πόλις) του Θανάση Γιαλκέτση.

Ο συγγραφέας έκανε –και κάνει στην αρθρογραφία του– όλη τη δουλειά για μας: συγκέντρωσε τη σοφία και τη στοχαστική σκέψη σύγχρονων διανοητών που προσπαθούν να κατανοήσουν τις πολλαπλές όψεις της κοινωνικής, πολιτικής, οικονομικής και πνευματικής πραγματικότητας.

Ενδεικτικά αναφέρω τον Ζίγκμουντ Μπάουμαν, τον Μαρσέλ Γκοσέ, τη Σιμόν Βέιλ, τον Τσβετάν Τοντόροφ, τον Αλμπέρ Καμί…

Στην εποχή της ηλεκτρονικής πληροφορίας, των εύκολων συμπερασμάτων, στων oποίων την παγίδα πέφτουμε συχνά όλοι με την αλαζονική αυτάρκεια της άποψής μας, θα συμφωνήσω με τον Τζον Στιούαρτ, όπου στο σπουδαίο έργο του «Περί Ελευθερίας» σημείωνε: «Οποιος γνωρίζει μόνο τη δική του άποψη για ένα θέμα, γνωρίζει ελάχιστα».

Πόσο σοβαρά υπόψη μας παίρνουμε όμως τη γνώμη των άλλων; Ειδικά όταν είναι αντίθετη με τη δική μας; Μπορούμε να μπούμε εύκολα στη νοητική θέση εκείνων που σκέφτονται διαφορετικά;

Ο Μιλ λέει ότι αν δεν καταβάλουμε προσπάθεια να το κάνουμε, στην πραγματικότητα δεν γνωρίζουμε καν τη δική μας άποψη.

Στο βιβλίο της «Σοφίας των άλλων» ο Θ. Γιαλκέτσης μάς επιτρέπει να ρίξουμε μια ματιά στην κριτική κατανόηση του κοινωνικού κόσμου, απορρίπτοντας τη συμβατική «σοφία» που μας μεταβιβάζουν οι κατεστημένες αυθεντίες.

«Το ενδιαφέρον για τις ιδέες τροφοδοτείται συχνά από την επιθυμία των ανθρώπων να αναστοχαστούν για τις ώρες της κοινωνικής τους ύπαρξης και να διεκδικήσουν την αυτονομία τους.

»Οι άνθρωποι στρέφονταν προς τον φιλοσοφικό ή τον κοινωνικοπολιτικό στοχασμό αναζητώντας απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής ή λύσεις στα προβλήματα της κοινωνικής και πολιτικής οργάνωσης, και στα ιστορικά διλήμματα μιας εποχής», γράφει στον πρόλογό του ο συγγραφέας.

Μιλώντας για αυτά τα «ιστορικά διλήμματα» της δικής μας εποχής, έχει σημασία να αναφέρω κάποια αποσπάσματα.

Για το μείζον θέμα του νέου εθνικο-λαϊκισμού, ο συγγραφέας μάς δίνει την άποψη του Πιερ-Αντρέ Ταγκιέφ:

«Σε κάθε περίπτωση, ο λαϊκισμός υπόσχεται μαγικές λύσεις σε πολύπλοκα προβλήματα.

»Για να κατανοήσουμε καλύτερα το λαϊκιστικό φαινόμενο, πρέπει να πάρουμε υπόψη μας ότι ο λαϊκισμός δεν είναι μόνο η έκφραση μιας αυταπάτης αλλά είναι ταυτόχρονα έκφραση μιας μεγάλης δυσαρέσκειας, το σύμπτωμα μιας υπαρκτής κρίσης.

»Ο λαϊκισμός γεννιέται και διαδίδεται στο έδαφος του ιστορικού πεσιμισμού, της ανασφάλειας, της αβεβαιότητας και της απελπισίας που προκαλεί η παρακμή της ευρωπαϊκής ουτοπίας.

»Ο Ταγκιέφ υποστηρίζει ότι αν αναγνωριστούν πλήρως και τεθούν στην ορθή τους βάση ορισμένα δύσκολα ή ενοχλητικά προβλήματα, η λαϊκιστική τακτική της δημαγωγικής τους εκμετάλλευσης θα αποδυναμωθεί δραστικά».

Ενα επίσης σημαντικό θέμα είναι η περίφημη «κοινωνία των ίσων». Μπορεί στα αλήθεια να υπάρξει, όταν η εικόνα που έχουμε σήμερα είναι η έκρηξη των ανισοτήτων σε όλο τον κόσμο, που κλονίζει τα θεμέλια των δημοκρατικών κοινωνιών;

Ο συγγραφέας μάς μεταφέρει τη σκέψη του Πιερ Ροζανβαλόν:

«Ο Ροζανβαλόν προτείνει την επιστροφή στο πνεύμα της ισότητας που ενέπνευσε τις δύο μεγάλες δημοκρατικές επαναστάσεις του 18ου αιώνα, με την έννοια του ότι όταν έγιναν η Αμερικανική και η Γαλλική Επανάσταση η ισότητα δεν γινόταν αντιληπτή ως ένας κανόνας αναδιανομής του πλούτου, αλλά ως τύπος κοινωνικών σχέσεων».

Θα νόμιζε κανείς πως αυτό το θέμα ήταν πια αυτονόητο στην εποχή μας. Ολοι όμως γνωρίζουμε πως δεν είναι αλήθεια.

«Η επικράτηση του νεοφιλελευθερισμου έρχεται να επισφραγίσει μια βαθύτερη κοινωνική και ανθρωπολογική μεταβολή.

»Ο νεοφιλελευθερισμός απάντησε στο αίτημα του νέου ατομικισμού για μοναδικότητα προβάλλοντας τη μορφή του καταναλωτή και το ιδεώδες μιας κοινωνίας γενικευμένου ανταγωνισμού.

»Επέτρεψε να αναπτυχθούν πελώριες ανισότητες και φαινόμενα μαζικής εξαθλίωσης που υποσκάπτουν τα θεμέλια της κοινωνικής συνύπαρξης».

Μεγάλο ενδιαφέρον έχει επίσης το κεφάλαιο για το «φαινόμενο της κατάθλιψης ως παθολογίας της ελευθερίας».

Ο Θ. Γιαλκέτσης μεταφέρει την οπτική γωνία του σπουδαίου Γάλλου κοινωνιολόγου Αλέν Ερενμπέργκ, ο οποίος συνιστά σε ψυχιάτρους και ψυχαναλυτές να στρέψουν το βλέμμα τους στην κοινωνική πραγματικότητα και στις μεταβολές των σχέσεων ατόμου και κοινωνίας.

Η κατάθλιψη είναι γι' αυτόν η κατεξοχήν ασθένεια του δημοκρατικού ανθρώπου, είναι το αναπόδραστο ψυχικό τίμημα που πληρώνει ο άνθρωπος για να είναι ο εαυτός του.

Η κατάθλιψη δεν πηγάζει πλέον από τη νευρωτική σύγκρουση ανάμεσα στον κανόνα και την παραβίασή του που γεννά ενοχές αλλά από τις νέες συνθήκες ζωής όπου δεν υπάρχουν πλέον απαγορευτικοί κανόνες - υποτίθεται ότι “όλα είναι δυνατά”.

Προέρχεται πλέον από το αίσθημα ανεπάρκειας που έχουμε να σταθούμε στο ύψος των περιστάσεων σύμφωνα με τις προσδοκίες των άλλων, με βάση τις οποίες μετράμε την αξία του ίδιου μας του εαυτού».

Κλείνοντας το κείμενο αυτό για τις απόψεις των αναλυτών και στοχαστών που συγκέντρωσε ο Θανάσης Γιαλκέτσης στο βιβλίο «Η σοφία των άλλων», θα ήθελα να αφήσω εδώ ένα απόσπασμα από τη δική του σκέψη για την «κρίση», που με βρίσκει απόλυτα σύμφωνη:

«Μια βαθύτατη κρίση σαν την τωρινή μπορεί να παραλύσει και να ακινητοποιήσει τη σκέψη και την κριτική, να αποθαρρύνει τη φαντασία και τη δημιουργική δραστηριότητα, υποβάλλοντας στους ανθρώπους την ιδέα ότι δεν μπορούν να αλλάξουν τίποτα το ουσιαστικό στην κοινωνία με την κοινή τους δράση, ότι δεν μπορούν να επηρεάσουν καθοριστικά την πορεία των πραγμάτων, να πάρουν στα χέρια τους τη διαχείριση των συλλογικών τους υποθέσεων.

»Η κρίση μπορεί επίσης να τροφοδοτήσει την αναζήτησή “μαγικών” λύσεων, να ευνοήσει την προσφυγή σε βίαιες και αυταρχικές πρακτικές, το κυνήγι φανταστικών ενοχών και αποδιοπομπαίων τράγων, προκαλώντας μια γενικότερη κοινωνική και πολιτική οπισθοδρόμηση. […]

»Στο μέτρο που κλονίζουν εδραιωμένες βεβαιότητες και υποχρεώνουν σε οδυνηρές αναθεωρήσεις, οι καταστάσεις κρίσης μπορεί να ευνοήσουν το πνεύμα της κριτικής έρευνας και τη διανοητική εφευρετικότητα και καινοτομία».

Βιβλία που περιέχουν τη σοφία των άλλων σαν και αυτό του Θανάση Γιαλκέτση μάς βοηθούν να αναθεωρήσουμε πολλές παγιωμένες πεποιθήσεις που μέχρι τώρα έμοιαζαν να έχουν ακλόνητο κύρος και γι' αυτό είναι πολύτιμα εργαλεία σκέψης.

 

ΝΗΣΙΔΕΣ
Αναζητώντας την ψυχή
Τι είναι η ψυχή; Είναι θνητή ή αθάνατη; Από ποια και πόσα μέρη συνίσταται; Ποιες είναι οι λειτουργίες και οι ιδιότητές της; Διαθέτουν όλα τα έμβια όντα ψυχή; Και ποια είναι η τύχη της μετά τον θάνατό της;
Αναζητώντας την ψυχή
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ολοι οι καλοί έχουν πεθάνει;
Ο Γ. Μπέκας ζει στο Βερολίνο, είναι πολιτολόγος, πεζογράφος και θεατρικός συγγραφέας. Τα έργα του έχουν ανέβει στις σκηνές του Maxim Gorki Theater, του Theater Augsburg, καθώς και στην Πειραματική Σκηνή του...
Ολοι οι καλοί έχουν πεθάνει;
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο ψυχανατόμος των καιρών
Μαζί με τον Ζοζέ Σαραμάγκου και τον Ζοζέ Καρντόζο Πίρες, ο Αντούνες συμπληρώνει την τριάδα των κορυφαίων σύγχρονων Πορτογάλων συγγραφέων. Ομως ο Αντούνες, ψυχίατρος ο ίδιος, στέκεται με περισσότερο πάθος στην...
Ο ψυχανατόμος των καιρών
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο θεός είναι ανεύθυνος
Διαβάζω στο βιβλίο του καθηγητή Φιλοσοφίας Βασίλη Κάλφα «Θεός αναίτιος, Περί του πλατωνικού μύθου του Ηρός», για τον γενναίο Ηρ που πεθαίνει στη μάχη, αλλά έπειτα από 12 μέρες «επιστρέφει».
Ο θεός είναι ανεύθυνος
ΝΗΣΙΔΕΣ
Οι αόρατοι και περαστικοί στις μεγαλουπόλεις μας
Η Τζένι Ερπενμπεκ αφηγείται με τον ιδιαίτερα φιλοσοφικό τρόπο της μια ιστορία για την αποστροφή και την εστίαση του βλέμματος, τον θάνατο και τον πόλεμο, για την αιώνια αναμονή και για ό,τι κρύβεται κάτω από...
Οι αόρατοι και περαστικοί στις μεγαλουπόλεις μας
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η εποχή της υποκρισίας
Κρατώντας το καινούργιο βιβλίο του Πέτρου Μάρκαρη «Η εποχή της υποκρισίας» που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Γαβριηλίδη, σκέφτομαι πως ήρθε επιτέλους η ώρα να ξαναμπώ στο σύμπαν του αστυνόμου Χαρίτου...
Η εποχή της υποκρισίας

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας