• Αθήνα
    Αυξημένες νεφώσεις
    4°C 1.4°C / 4.3°C
    4 BF
    83%
  • Θεσσαλονίκη
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 1.4°C / 4.6°C
    6 BF
    47%
  • Πάτρα
    Αυξημένες νεφώσεις
    6°C 5.5°C / 9.0°C
    5 BF
    63%
  • Ιωάννινα
    Ελαφρές νεφώσεις
    4°C 2.9°C / 4.4°C
    4 BF
    31%
  • Αλεξανδρούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 2.9°C / 4.1°C
    6 BF
    75%
  • Βέροια
    Αυξημένες νεφώσεις
    1°C 0.0°C / 1.6°C
    3 BF
    55%
  • Κοζάνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    -4°C -3.6°C / -2.1°C
    4 BF
    50%
  • Αγρίνιο
    Ελαφρές νεφώσεις
    3°C 2.9°C / 2.9°C
    3 BF
    53%
  • Ηράκλειο
    Αραιές νεφώσεις
    9°C 8.3°C / 11.0°C
    5 BF
    85%
  • Μυτιλήνη
    Σποραδικές νεφώσεις
    8°C 4.6°C / 7.9°C
    4 BF
    76%
  • Ερμούπολη
    Αραιές νεφώσεις
    7°C 6.7°C / 7.7°C
    6 BF
    76%
  • Σκόπελος
    Αραιές νεφώσεις
    3°C 0.7°C / 2.7°C
    5 BF
    87%
  • Κεφαλονιά
    Σποραδικές νεφώσεις
    9°C 8.9°C / 8.9°C
    5 BF
    40%
  • Λάρισα
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 0.1°C / 1.9°C
    5 BF
    60%
  • Λαμία
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 0.6°C / 2.2°C
    4 BF
    80%
  • Ρόδος
    Σποραδικές νεφώσεις
    11°C 10.8°C / 10.8°C
    1 BF
    71%
  • Χαλκίδα
    Αυξημένες νεφώσεις
    3°C 2.3°C / 4.3°C
    4 BF
    88%
  • Καβάλα
    Ελαφρές νεφώσεις
    8°C 5.3°C / 7.7°C
    5 BF
    40%
  • Κατερίνη
    Αυξημένες νεφώσεις
    2°C 2.0°C / 2.7°C
    3 BF
    61%
  • Καστοριά
    Σποραδικές νεφώσεις
    -1°C -1.2°C / -1.2°C
    3 BF
    55%

Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, Γιάννης Μηλιός, Σπύρος Λαπατσιώρας

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Χρηματαγορές και καπιταλισμός

  • A-
  • A+

Μέσα από τις σελίδες του νέου βιβλίου τους, το οποίο φέρει τον τίτλο «Το Χρηματοπιστωτικό Σύστημα στον Σύγχρονο Καπιταλισμό», οι Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, Γιάννης Μηλιός και Σπύρος Λαπατσιώρας επιχειρούν να προχωρήσουν πέρα από μια «μεταφυσικού τύπου» αντίληψη της χρηματοπιστωτικής σφαίρας, εκκινώντας από την εξής παραδοχή: για την κυρίαρχη οικονομική σκέψη η χρηματοπιστωτική διάσταση του καπιταλισμού εμφανίζεται πάντοτε ως φαινόμενο του οποίου τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά είναι πολύ δύσκολο (αν όχι αδύνατο) να αποκρυπτογραφηθούν.

Κατά μία έννοια, όταν κινούμαστε στο έδαφος της κυρίαρχης οικονομικής σκέψης, η χρηματοπιστωτική σφαίρα παρίσταται ως άλυτο «μυστήριο».

Οι κυρίαρχες θεωρήσεις της οικονομικής σκέψης, τόσο στη νεοκλασική εκδοχή τους όσο και στην ετερόδοξη-κεϊνσιανή, αντιλαμβάνονται τη χρηματοπιστωτική σφαίρα ως διαδικασία εξωτερική προς την παραγωγική δραστηριότητα της επιχείρησης, η οποία αναπτύσσει ένα παράλληλο σύμπαν κερδοσκοπίας.

Οι διαφορές των δύο προσεγγίσεων εντοπίζονται στον τρόπο με τον οποίο αξιολογούν τον «εξωτερικό-κερδοσκοπικό» ρόλο των χρηματαγορών.

Η ετερόδοξη-κεϊνσιανή αντίληψη αναπτύσσει την ιδέα τού σταθερά απόντος ιδιοκτήτη, ο οποίος, όντας εξωτερικός ως προς την παραγωγική διαδικασία της επιχείρησης, δρα (κερδοσκοπικά) εις βάρος της «πραγματικής οικονομίας» λειτουργώντας σαν κοινός «τοκογλύφος». Η χρηματοπιστωτική σφαίρα υποτάσσει διαρκώς την παραγωγή αξιών χρήσης στην παραγωγή κέρδους, δημιουργώντας ένα σύμπαν «αχαλίνωτης» κερδοσκοπίας.

Από την άλλη μεριά, η νεοκλασική αντίληψη αναδεικνύει τον θετικό και σταθεροποιητικό ρόλο της κερδοσκοπικής δραστηριότητας στη γενικότερη οικονομική λειτουργία. Οι δρώντες-απόντες ιδιοκτήτες που δραστηριοποιούνται στις χρηματαγορές επιτελούν μια χρήσιμη κοινωνική διεργασία, «φέροντας τις τιμές εγγύτερα στα επίπεδα θεμελιώδους ισορροπίας» (σ. 117). Για τη νεοκλασική προσέγγιση η εξωτερικότητα των κερδοσκόπων δεν κρίνεται μόνο επιθυμητή, αλλά και απαραίτητη για την ομαλή λειτουργία της αγοράς.

Αυτή η ιδέα της διάκρισης μεταξύ παραγόντων αφενός εξωτερικών και αφετέρου εσωτερικών ως προς την παραγωγική διαδικασία κρίνεται ανεπαρκής. Οσο η χρηματοπιστωτική σφαίρα θεωρείται «εξωτερική» ως προς το κύκλωμα του κεφαλαίου, τόσο συσκοτίζεται ο πραγματικός ρόλος της στη συνολική αναπαραγωγή των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής και εξουσίας.

Αντλώντας κρίσιμες έννοιες από τη θεωρία του Μαρξ για τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής (αξία, χρήμα, φετιχισμός του εμπορεύματος, κεφάλαιο, πιστωτικό και τραπεζικό σύστημα) έτσι όπως αυτές αναπτύσσονται στα ώριμα γραπτά του, οι συγγραφείς παρουσιάζουν τη χρηματοπιστωτική σφαίρα ως «τεχνολογία εξουσίας» (σ. 104) που οργανώνει τις καπιταλιστικές σχέσεις εκμετάλλευσης μέσα από μια αέναη διαδικασία διαρκούς ποσοτικοποίησης και τιμολόγησης του κινδύνου.

Ο χρηματοπιστωτικός τρόπος ύπαρξης του κεφαλαίου εκφράζει μια αυθεντική πραγμοποίηση: την υπαγωγή των κοινωνικών σχέσεων στην εμπράγματη μορφή ενός χρηματοπιστωτικού τίτλου (υπόσχεση και απαίτηση αναμενόμενης υπεραξίας που μελλοντικά θα παραχθεί).

Επομένως, έχοντας ως οδηγό τις αναλύσεις του Μαρξ στον τρίτο τόμο του Κεφαλαίου (κατηγορία του πλασματικού/τοκοφόρου κεφαλαίου), η «εξωτερικότητα» της χρηματοπιστωτικής σφαίρας στις κυρίαρχες οικονομικές προσεγγίσεις δεν είναι παρά αποτέλεσμα μιας αδιαφανούς πραγματικότητας-φετίχ, η οποία αποκρύπτει το γεγονός ότι η θέση του κεφαλαίου, ή αλλιώς «η ενσάρκωση των εξουσιών που απορρέουν από τη δομή των παραγωγικών σχέσεων» (σ. 102), στην ολότητά της καταλαμβάνεται τόσο από τον καπιταλιστή του χρήματος (κάτοχο ενός χρεογράφου ή μιας υποσχετικής πληρωμής) όσο και από τον ενεργό καπιταλιστή (τον μάνατζερ-διευθυντή της παραγωγικής διαδικασίας της επιχείρησης).

Υπ’ αυτή την έννοια οι συγγραφείς δηλώνουν εμφατικά ότι «μια λεπτομερής περιγραφή του καπιταλισμού δεν μπορεί να αγνοήσει την κυκλοφορία του τοκοφόρου κεφαλαίου» (σ. 101).

Από τα παραπάνω προκύπτει ότι η θέση του κεφαλαίου δεν γίνεται να κατανοηθεί παρά μόνο ως διάταξη τόσο εξωτερικών όσο και εσωτερικών ως προς την παραγωγική διαδικασία παραγόντων.

Το κεφάλαιο στην καπιταλιστική κοινωνία εμφανίζεται αναγκαστικά υπό τη μορφή ενός «χρηματοοικονομικού αξιογράφου» (σ. 160), πάντοτε ήδη τιμολογημένου, μέσα από μια φετιχιστική διαδικασία γενικευμένης ποσοτικοποίησης του κινδύνου.

Με άλλα λόγια, και σύμφωνα με τον Μαρξ, η χρηματοπιστωτική δραστηριότητα δεν εκφράζει παρά το «καθημερινό προσωπείο» (σ. 244) του κεφαλαίου, την καθαρότερη μορφή του στην οποία δεν υπάρχει κανένα «σημάδι που να δείχνει την καταγωγή του» (σ. 263), δηλαδή την καπιταλιστική εκμετάλλευση. Στο αξιόγραφο «η κοινωνική σχέση ολοκληρώθηκε σαν σχέση ενός πράγματος, του χρήματος, προς τον ίδιο του τον εαυτό» (σ. 263).

Οι συγγραφείς υποστηρίζουν ότι τα χρηματοπιστωτικά παράγωγα αποτελούν την κατ' εξοχήν μορφή εμφάνισης του χρηματοπιστωτικού συστήματος στον σύγχρονο καπιταλισμό, το θεμέλιο της σύγχρονης χρηματιστικοποίησης.

Οπως σημειώνει ο Μαρξ στον πρώτο τόμο του «Κεφαλαίου», οι κοινωνικές σχέσεις (άρα και τα προϊόντα εργασίας) εμφανίζονται αναγκαστικά υπό εμπορευματική μορφή. Ετσι τα παράγωγα αποτελούν sui generis εμπορεύματα (χρηματοπιστωτικά συμβόλαια) που φέρουν μια τιμή (αξία) και σχετίζονται με την έννοια του κινδύνου (μη πραγματοποίησης μιας μελλοντικής υπόσχεσης-απαίτησης).

Οι αγορές παραγώγων εμπορευματοποιούν τον κίνδυνο μέσω μιας διαδικασίας ομογενοποίησης, ανασύστασης και αντιστάθμισης συγκεκριμένων κινδύνων. Επιχειρώντας να εξουσιάσουν και να προδιαγράψουν το μέλλον, συμβάλλουν στην πειθάρχηση του παρόντος (σ. 293). Οι διαδικασίες συμμετροποίησης των ξεχωριστών κινδύνων που προσφέρει η αγοραπωλησία των παραγώγων, δημιουργούν ένα ρυθμιστικό πλαίσιο στο οποίο οι οικονομικώς δρώντες (άτομα, κράτη, επιχειρήσεις) οφείλουν να συμμορφώνονται, αν θέλουν να υφίστανται στην αγορά ως τέτοιοι.

Συμπερασματικά, το κεντρικό επιχείρημα των συγγραφέων θα μπορούσε να συνοψιστεί στην εξής θέση: Εάν αντιληφθούμε την οικονομική συμπεριφορά στον καπιταλισμό ως αποτέλεσμα των καπιταλιστικών σχέσεων εξουσίας, τότε οι χρηματαγορές καθίστανται κεντρικές και ουσιώδεις στην οργάνωση του καπιταλισμού ως συστήματος ταξικής εκμετάλλευσης, αφού υπαγορεύουν τους κανόνες, τους όρους, σε τελευταία ανάλυση, την «ειδική» μορφή εμφάνισης της διαδικασίας απόσπασης υπεραξίας εντός και εκτός της καπιταλιστικής επιχείρησης.

Οπως το θέτουν οι συγγραφείς: «Το χρηματοπιστωτικό σύστημα διαδραματίζει κυρίαρχο ρόλο στην πειθάρχηση της οικονομικής συμπεριφοράς εντός του πλαισίου που ορίζουν οι κοινωνικές σχέσεις του καπιταλιστικου συστήματος» (σ. 187).

Αναδεικνύοντας τη χρηματοπιστωτική σφαίρα ως οργανικό μέρος της αναπαραγωγής του κυκλώματος του κεφαλαίου, οι Δημήτρης Π. Σωτηρόπουλος, Γιάννης Μηλιός και Σπύρος Λαπατσιώρας σπεύδουν να δηλώσουν ότι οποιαδήποτε προσπάθεια αμφισβήτησης της χρηματιστικοποίησης «δεν μπορεί να υπάρξει παρά μόνο ως αμφισβήτηση του (ίδιου του) καπιταλισμού» (από το οπισθόφυλλο του βιβλίου).

*Υπ. διδάκτορας Πολιτικής Φιλοσοφίας, ΑΠΘ

Ακολουθήστε μας στο Google news
Google News
ΝΗΣΙΔΕΣ
Ο πολεμικός ιμπεριαλισμός υφάνθηκε με το βαμβάκι!
Ο καθηγητής Ιστορίας στο Χάρβαρντ, Σβεν Μπέκερτ, μάς συστήνει το νέο του βιβλίο με τίτλο «Η αυτοκρατορία του βαμβακιού» και μας μιλά για το σύστημα του καπιταλισμού μέσα στον χρόνο.
Ο πολεμικός ιμπεριαλισμός υφάνθηκε με το βαμβάκι!
ΝΗΣΙΔΕΣ
Από το δέον στο δυνατόν γενέσθαι
Το διακύβευμα για τον Βαλερστάιν είναι η μεταστοιχείωση ουτοπικών λογοτεχνημάτων που ζωντάνεψαν παραδεισένιους ή εφιαλτικούς κόσμους.
Από το δέον στο δυνατόν γενέσθαι
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Κείμενα και αντικείμενα
Από τα κείμενα που γράφονται αλλα ζητούν ταξινόμηση, άλλα απαιτούν επεξήγηση, κάποια ντρέπονται που υπάρχουν και ζητούν να σβηστούν.
Κείμενα και αντικείμενα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Η μοίρα και η φύση
Ενα μυθιστόρημα που ανοίγει έναν νέο τρόπο αφήγησης, ριζωμένο στη λαογραφία των Πυρηναίων, αλλά που δεν μένει βυθισμένο σε αυτόν τον κόσμο.
Η μοίρα και η φύση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας