Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Αναζητώντας τη δημοκρατία στην Ευρώπη

Εικαστική εγκατάσταση του καλλιτέχνη Adam Engler, μπροστά από το Πολεμικό Μουσείο στην Μπάνσκα Μπίστρικα.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Αναζητώντας τη δημοκρατία στην Ευρώπη

  • A-
  • A+

Η σουρεαλιστική επανάσταση στη διάρκεια του Μεσοπολέμου εναντιώθηκε στο παλιό, στο σάπιο και αποτυχημένο σύστημα που είχε φέρει την Ευρώπη σε κατάσταση αποσύνθεσης και εξαθλίωσης. Ευαγγελίστηκε το καινούργιο, με τη ριζική αναμόρφωση του ανθρώπου μέσω της ελευθερίας που δίνει η τέχνη.

Ο Αντρέ Μπρετόν, ο Αντονέν Αρτό, ο Ρενέ Κρεβέλ, ο Μαξ Ερνστ και οι άλλοι πρωτοπόροι του κινήματος κατάφεραν να ελευθερώσουν τη σκέψη προτείνοντας τη ριζική αναθεώρηση των αξιών σε κάθε πτυχή της ανθρώπινης ζωής.

Ενα αιώνα μετά και η Ευρώπη υποφέρει πάλι από ιδεολογική εξάντληση. Το εγχείρημα «Freiraum» του Ινστιτούτου Γκαίτε προσπαθεί να ρίξει φως στο πανόραμα των εθνικών πολιτισμών, των αξιών, των διαφορετικών δυσκολιών που κάθε ευρωπαϊκός λαός έχει βιώσει ή βιώνει. Με λίγα λόγια, προσπαθεί να φωτίσει όλα τα σημεία που μας εμποδίζουν να δράσουμε συνεκτικά.

Ολα όσα αποτελούν τροχοπέδη και δεν μας αφήνουν να οραματιστούμε και να δημιουργήσουμε τη θέση μας μέσα στον καινούργιο κόσμο που ανατέλλει. Υπό αυτή την έννοια το Freiraum ίσως εξελιχθεί σε κίνημα ανάλογο του υπερρεαλισμού του προηγούμενου αιώνα.

Σαράντα δυο Ινστιτούτα Γκαίτε στην Ευρώπη επιδιώκουν μέσω του εγχειρήματος Freiraum (ελεύθερος χώρος) να ξαναζωντανέψουν την Ευρώπη με ένα διάλογο από κάτω.

Σε 41 ευρωπαϊκές πόλεις συνεργάζονται με φορείς από τον χώρο του πολιτισμού, των επιστημών και της κοινωνίας των πολιτών, και διερευνούν τις διαφορετικές συνιστώσες της έννοιας ελευθερία.

Η Αθήνα συναντά την Μπάνσκα Μπίστρικα

Προγράμματα από το Embargo Festival στο πολιτιστικό κέντρο Zahrada.

Διανύοντας περισσότερα από χίλια χιλιόμετρα για να φτάσω στην Μπάνσκα Μπίστρικα, τη σλοβακική πόλη που το Ινστιτούτο Γκαίτε «ζευγάρωσε» με την Αθήνα, είχα την ευκαιρία να μάθω στην πράξη τι σημαίνει ανεκτικότητα. Πώς, το να δίνεις χώρο στην ελεύθερη έκφραση είναι δημοκρατία, ενώ το να ακούς τον συνομιλητή σου αποτελεί κοινωνική δεξιότητα. Τα στοιχεία δηλαδή που απουσιάζουν από τον δημόσιο διάλογο με αποτέλεσμα και στις δυο πόλεις να υπάρχει άνοδος του φασισμού.

Το πολιτιστικό κέντρο Zahrada στη Μπάνσκα Μπίστρικα, μετά την αναβίωση του φασισμού το 2013, όταν η Ακροδεξιά κέρδισε τις εκλογές, καθιέρωσε το Embargo Festival. Ενα πολιτιστικό γεγονός που είχε στόχο την ενασχόληση με κοινωνικά ζητήματα, ώστε μέσω της διερεύνησής τους να περιοριστούν και τα φαινόμενα φασιστικών συμπεριφορών σε όλες τις εκδηλώσεις του κοινωνικού βίου. Από την πολιτική μέχρι τα σχολεία και από τον εργασιακό μέχρι και τον δημόσιο χώρο.

«Χρειαζόμασταν μια νέα αφήγηση. Μια αφήγηση που να συνδυάζει αρμονικά το εθνικό στοιχείο με το ευρωπαϊκό» θα πει ο Rado Sloboda, ακτιβιστής και συνιδρυτής της πρωτοβουλίας «Not In Our Town» στην Μπάνσκα Μπίστρικα.

Ο Rado Sloboda συζητά με τον Σουηδό δημοσιογράφο Jonathan Leman για τον πολιτικό εξτρεμισμό και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η δημοκρατία στις δυο χώρες. Γιατί μπορεί η Σουηδία, η Σλοβακία και η Ελλάδα να είναι εντελώς διαφορετικές χώρες μεταξύ τους, ωστόσο η προπαγάνδα των νεοφασιστών είναι ίδια και στις τρεις χώρες. Είναι ίδια σε ολόκληρη την Ευρώπη. Καλλιεργεί ένα κλίμα υφέρποντος εμφυλίου πολέμου στις χώρες και τις κοινωνίες της Ευρώπης με συνέπειες που γίνονται κάθε μέρα και πιο ορατές.

Η μόνη διαφορά του χτες με το σήμερα είναι ο αποδιοπομπαίος τράγος. Χτες ήταν οι Εβραίοι, σήμερα είναι οι πρόσφυγες.

Πού βρίσκεται η δημοκρατία στην Ευρώπη;

Αριστερά, ο Rado Sloboda αναλύει τις αιτίες της ανόδου του φασισμού. Δεξιά, ο Σουηδός δημοσιογράφος Jonathan Leman μιλάει για το φαινόμενο στη Σουηδία.

«Η απεριόριστη διαλλακτικότητα θα πρέπει να οδηγήσει στην εξαφάνιση της ανοχής. Αν επεκτείνουμε την απεριόριστη ανοχή ακόμα και σ’ εκείνους που είναι αδιάλλακτοι, αν δεν είμαστε προετοιμασμένοι να υπερασπιστούμε μια ανεκτική κοινωνία από την απειλή των αδιάλλακτων, τότε οι ανεκτικοί θα αφανιστούν, μαζί μ’ αυτούς και η ίδια η ανοχή».

Με την περίφημη αυτή διατύπωση του Karl Popper «το παράδοξο της ανοχής», στο πολιτιστικό κέντρο Zahrada στο πλαίσιο του Freiraum άνοιξε η συζήτηση για το που βρίσκεται η δημοκρατία στην Ευρώπη.

Ωστόσο, όπως πολλοί θεωρητικοί επισημαίνουν, η δημοκρατία είναι η απαραίτητη φιλοσοφική βάση της ελευθερίας. Ο άγριος φόνος του ερευνητή δημοσιογράφου Γιαν Κούτσιακ και της αρραβωνιαστικιάς του που συγκλόνισαν τη Σλοβακία ήταν στην ουσία ο θάνατος της ελευθερίας του λόγου. Ηταν συνεπώς ο θάνατος της δημοκρατίας. Γι’ αυτό και η δολοφονία του Γιαν έβγαλε τους Σλοβάκους στους δρόμους.

«Οι επιθέσεις στην ελευθερία του λόγου που παρακολουθούμε τελευταία στην Ευρώπη δείχνουν ότι ζούμε σε απρόβλεπτους καιρούς. Σε καιρούς που διαμορφώνονται από την παγκοσμιοποίηση, τον καπιταλισμό, από ένα νέο είδος εθνικισμού, από την τεχνολογία και άλλα στοιχεία που έχουν θολώσει τις έννοιες Αριστεράς και Δεξιάς όπως τις γνωρίζαμε μέχρι σήμερα» θα μου πει ο Milan Zvada από το πολιτιστικό κέντρο Zahrada, για την ενασχόληση του κέντρου με το θέμα της ελευθερίας του λόγου μέσα από το εγχείρημα Freiraum.

Ο δημοσιογράφος Michael Hvorecky και η ψυχολόγος και ακτιβίστρια Tana Sedlakova, προσωπικοί φίλοι και οι δυο του δολοφονημένου Σλοβάκου δημοσιογράφου Γιαν Κούτσιακ, συζητούν στο πολιτιστικό κέντρο Zahrada για την Eλευθερία του Tύπου.

«Είναι πραγματική η δημοκρατία που έχουμε σήμερα στην Ευρώπη ή είναι μια φιλελεύθερη δημοκρατία;» αναρωτιέται η ψυχολόγος και ακτιβίστρια Tana Sedlakova, αφού οι αξίες του φιλελευθερισμού είναι τόσο βαθιά ενσωματωμένες ώστε να μονοπωλούν τον πολιτικό διάλογο.

Τα ατομικά δικαιώματα που έχουμε αναγάγει σε ακρογωνιαίο λίθο της δημοκρατίας μας κρύβουν και ατομικά συμφέροντα. Ατομικά συμφέροντα που πρέπει να ικανοποιηθούν. Πού οδηγεί όμως αυτή η οικονομική πλευρά των ατομικών δικαιωμάτων την κοινωνία μας και κατ’ επέκταση τη δημοκρατία μας;

Οι απαντήσεις δεν είναι εύκολες. Οπως εύκολη δεν είναι και η μετάβαση από το παλιό στο καινούργιο. Το σημαντικό όμως είναι ότι εγχειρήματα όπως το Freiraum δίνουν τη δυνατότητα να εξετάσουμε το πλαίσιο μέσα στο οποίο ζούμε, σκεφτόμαστε και ενεργούμε. Και για να το κατανοήσουμε αυτό οι συζητήσεις πολλές φορές δεν είναι αρκετές. Η ευαίσθητη και διεισδυτική καλλιτεχνική ματιά μπορεί να φέρει την ανατροπή.

Ο λόγος στους καλλιτέχνες

Εξω από το πολεμικό μουσείο της Μπάνσκα Μπίστρικα και μπροστά από το επιβλητικό άγαλμα του Αγνωστου Στρατιώτη, 191 χάρτινα δίκοχα καπελάκια -σαν αυτά που φορούν οι στρατιώτες- κείτονται απλωμένα στο χιονισμένο δάπεδο. Καπελάκια που έχουν φτιάξει μικροί μαθητές ηλικίας από 6 έως 14 ετών.

Το κάθε δίκοχο ανταποκρίνεται σε μια από τις 191 χώρες που είναι αναγνωρισμένες από τον ΟΗΕ, ενώ η σημαία της κάθε χώρας είναι ζωγραφισμένη στο εσωτερικό του.

«Τα παιδιά ζωγράφισαν τις σημαίες παίζοντας και μιλώντας για την ειρήνη» μας εξηγεί ο καλλιτέχνης Adam Engler, ενώ μας καλεί να διαλέξουμε ένα καπελάκι και άρα μια χώρα. «Μια χώρα που ανήκει στον "διαιρεμένο κόσμο μας"» όπως θα πει χαρακτηριστικά ο Ανταμ, αφού η εικαστική εγκατάσταση είναι μια έμμεση αναφορά στον ατελείωτα ταλαιπωρημένο κόσμο μας.

Ο Hamza Makhchoune, ένας χαρισματικός νέος φωτογράφος από την Τυνησία, είχε την ευκαιρία να παρακολουθήσει το Freiraum, να ταξιδέψει στην Αθήνα και σε άλλες πόλεις και με τη φωτογραφική του μηχανή, να αποτυπώσει όχι μόνο την αρχιτεκτονική ομορφιά και την εναλλαγή των φυσικών τοπίων της Ευρώπης, αλλά και τους «αόρατους ανθρώπους» του δρόμου και τις ιστορίες που κουβαλούν. Το ιδιαίτερο στη δουλειά του Hamza είναι η ψευδαίσθηση του πίνακα που δίνουν οι φωτογραφίες των τοπίων του, αλλά και του ντοκιμαντέρ εκείνες οι φωτογραφίες των δρόμων και των ανθρώπων.

Η ιδέα της Barbora Bereznakova και της Pavlina Morhacova να «ρωτήσουν τους γονείς τους» οι νέοι Σλοβάκοι για τα γεγονότα της 21ης Αυγούστου του 1968 ενσαρκώθηκε σ’ ένα ιστορικό ντοκιμαντέρ που θα κρατήσει ζωντανές τις μνήμες της αντίστασης μιας μικρής χώρες απέναντι στους ισχυρούς. Παράλληλα με την καταγραφή των ιστορικών γεγονότων το ντοκιμαντέρ είναι και ένας ύμνος για τη δημοκρατία. Καταδεικνύει με τον πιο απλό και αληθινό τρόπο πόσο σημαντικό είναι στις μέρες μας να τη διαφυλάξουμε.

Τέλος, ο Tomas Rafa με μόνα εργαλεία την κάμερα και τον φωτογραφικό του εξοπλισμό καταγράφει τα όσα τραγικά συμβαίνουν σήμερα στην Ευρώπη. Με τον τίτλο «New Nationalism in the Heart of Europe» οι σκηνές μίσους και βίας κατά των μεταναστών και των προσφύγων κόβουν πραγματικά την ανάσα για τα σκοτεινά μονοπάτια που η ήπειρός μας βαδίζει. «Η τέχνη εδώ παίζει τον ρόλο του καθρέφτη της κοινωνίας» θα πει για τη δουλειά του καλλιτέχνη η επιμελήτρια Lenka Kukurova. Δεν μπορώ να μη συμφωνήσω μαζί της και να πω ότι αυτό που είδα στον καθρέφτη με τρόμαξε. Αλλά όταν στον καθρέφτη βλέπεις κάτι που δεν σου αρέσει το αλλάζεις. Δεν σπας τον καθρέφτη.

▶ Την Τετάρτη 20 Μαρτίου στις 20.00 στην Ταινιοθήκη της Ελλάδας θα προβληθεί η ταινία μικρού μήκους με τίτλο «Freedom» σε σκηνοθεσία και επιμέλεια της Προσωρινής Ακαδημίας Τεχνών (ΠΑΤ). Για τη δημιουργία της ταινίας συνέβαλαν οι Κωνσταντίνος Χατζηνικολάου, Γιώτα Ιωαννίδου, Ελπίδα Καραμπά, Γλυκερία Σταθοπούλου και Δέσποινα Ζευκιλή. Η ταινία είναι μέρος της ελληνικής συμμετοχής στο Freiraum.

ΝΗΣΙΔΕΣ
Η θεμελιώδης φαντασίωση πίσω από τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής 
Υπάρχει τελικά ο Homo europaeus; Το χαρτοφυλάκιο του Ελληνα αντιπροέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Μαργαρίτη Σχοινά, με την ονομασία «Προστασία του Ευρωπαϊκού Τρόπου Ζωής», ανακίνησε διάφορα ζητήματα...
Η θεμελιώδης φαντασίωση πίσω από τον ευρωπαϊκό τρόπο ζωής 
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΕΙΣ
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
Από τις πλέον διαπρεπείς νομικούς της Πολωνίας η καθηγήτρια Εύα Λέτοφσκα διεκτραγωδεί τη δεινή θέση των μη προνομιούχων στρωμάτων στη χώρα της, την απογοήτευση που κυριάρχησε μετά την πτώση του Τείχους του...
«Η δημοκρατία στην Πολωνία αμφισβητείται από το κυβερνών κόμμα»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο συστήνεται στο ελληνικό κοινό
Κατά τον Αριστοτέλη, η δικαιοσύνη ορίζεται ως αγαθό που δεν στοχεύει στην ευδαιμονία όποιου την ασκεί αλλά στον άλλον άνθρωπο. Να ξεπεράσεις τον εαυτό σου, να έχεις δηλαδή το αίσθημα δικαίου, δεν είναι κάτι...
Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο συστήνεται στο ελληνικό κοινό
ΕΥΡΩΠΗ
Η Ευρώπη ριζοσπαστικοποιείται αλλά προς ποια κατεύθυνση;
Πάνω από ενενήντα ακτιβιστές από ολόκληρη την Ευρώπη συμμετείχαν στο ετήσιο συνέδριο που διοργάνωσε το ευρωπαϊκό δίκτυο ενάντια στον εθνικισμό, τον ρατσισμό και τον φασισμό, UNITED, στην Πράγα, με τίτλο...
Η Ευρώπη ριζοσπαστικοποιείται αλλά προς ποια κατεύθυνση;
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Υπεράσπιση της δεκαετίας του '90 απέναντι σε αυτή του '80
Αναζητάς τα υλικά που σε συγκροτούν. Τη ρίζα αυτού που σήμερα μοιάζει αυτονόητο αλλά κάποτε βρισκόταν υπό διαμόρφωση. Ψάχνεις να βρεις τα στοιχεία που σε ορίζουν, τις συντεταγμένες του εαυτού σου μέσα στον...
Υπεράσπιση της δεκαετίας του '90 απέναντι σε αυτή του '80
ΑΠΟΨΕΙΣ
Ματωμένη πορεία προς την ελευθερία και την αυτογνωσία
Η θανατηφόρα λιτότητα, που αντιμετωπίζει τον θάνατο ως «κραμπολάχανο» γενικής ελευθερίας, δημιούργησε το απάνθρωπο τέρας το οποίο τώρα ζούμε. Το τέρας της φτώχειας, του κοινωνικού αποκλεισμού, του ρατσισμού,...
Ματωμένη πορεία προς την ελευθερία και την αυτογνωσία

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας