Παράκαμψη προς το κυρίως περιεχόμενο
Μια μαχητική φεμινίστρια στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη

Η Μαρία Ελευθερίου και ο Ελευθέριος Βενιζέλος σε μια σπάνια φωτογραφία από την εποχή που ηταν αρραβωνιασμένοι.

ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Μια μαχητική φεμινίστρια στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη

  • A-
  • A+
Το βιβλίο «Ελευθέριος Βενιζέλος και Μαρία Ελευθερίου: Η αλληλογραφία (1889-1890)» φέρνει στο φως της δημοσιότητας την αλληλογραφία των δυο μνηστευμένων, του Ελευθέριου και της Μαρίας, ανασυνθέτοντας και τις επικρατούσες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη του 19ου αιώνα.

Στην εσπερίδα για την Τσικνοπέμπτη του 1887, στα Χανιά, στην κατοικία της οικογένειας Στρατηγάκη, ο εικοσιτριάχρονος Ελευθέριος Βενιζέλος προσκαλεί τη Μαρία Ελευθερίου να χορέψουν βαλς κι από τότε οι συναντήσεις τους σε κοινωνικές συναναστροφές πυκνώνουν.

Στις 21 Νοεμβρίου του 1889, στη βραδιά της γιορτής της Μαρίας, στο σπίτι της, ο Ελευθέριος υπερνικώντας την ταραχή και τη δειλία του ψελλίζει τη φράση: «Πόσο ευτυχής είμαι απόψε!».

Ομως η κλειστή, άκρως συντηρητική, θρησκευόμενη και ιεραρχικώς δομημένη κοινωνία των Χανίων δεν ανεχόταν τις «φράγκικες αγάπες» και τα ειδύλλια. Ετσι η σχέση επισημοποιήθηκε με αρραβώνα τον Ιανουάριο του 1889.

Η Μαρία Ελευθερίου και ο Ελευθέριος Βενιζέλου γεννήθηκαν και ανατράφηκαν σε περιβάλλον αστικό και ως εκ τούτου διέθεταν το «πολιτισμικό κεφάλαιο» για να διακριθούν. Εζησαν σε πόλεις με οργανωμένη αστική ζωή, έλαβαν μόρφωση και είχαν όλες τις προϋποθέσεις για κοινωνική και επαγγελματική ανέλιξη.

Η έκδοση

Το βιβλίο «Ελευθέριος Βενιζέλος και Μαρία Ελευθερίου: Η αλληλογραφία (1889-1890)» με εισαγωγή Μ. Ζ. Κοπιδάκη και επιμέλεια των επιστολών από τη Μαρία Αρ. Καραγιάννη, φέρνει στο φως της δημοσιότητας την αλληλογραφία των δυο μνηστευμένων, του Ελευθέριου και της Μαρίας, ανασυνθέτοντας παράλληλα τις επικρατούσες κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες που είχαν διαμορφωθεί στην τουρκοκρατούμενη Κρήτη του 19ου αιώνα.

Η εισαγωγή, γραμμένη από τον Μ. Ζ. Κοπιδάκη, αποτελεί υπόδειγμα για τη συγγραφή της ιστορίας. Εμποτίζει το ιστορικό κείμενο με την αφήγηση και σαγηνεύει τον αναγνώστη αναδεικνύοντας τον πλούτο της ελληνικής γλώσσας και έκφρασης. Η ιστορική του σύνθεση παραπέμπει στον νεορεαλισμό του ιταλικού κινηματογράφου, στις αναπαραστάσεις από τον «Γατόπαρδο» του Λουκίνο Βισκόντι και στην επαναστατική ατμόσφαιρα του Μπερνάρντο Μπερτολούτσι.

Ο συγγραφέας πετυχαίνει την πολιτισμική ώσμωση με τη χρήση λέξεων και τη σύνταξη των προτάσεων από την Παλαιά Διαθήκη, στην καθομιλουμένη και από τα λόγια ελληνικά στην κρητική ντοπιολαλιά. Ο Κοπιδάκης στρέφει την προσοχή του στα ουσιώδη.

Διερευνά δομικές προϋποθέσεις, θεσμούς, δημογραφικές παραμέτρους, ηγετικές ομάδες, το κοινωνικοπολιτικό πλαίσιο, νοοτροπίες και συμπεριφορές της Νήσου από το 1888 έως και το 1890 που διαρκεί η αλληλογραφία.

Η γυναίκα

«Ελευθέριος Βενιζέλος και Μαρία Ελευθερίου: Η αλληλογραφία (1889-1890)» 

Εισαγωγή: Μ. Ζ. Κοπιδάκης | Εκδοση Επιστολών: Μαρία Αρ. Καραγιάννη |

Εκδόσεις Καστανιώτη

Την εποχή των αρραβώνων, ο Ελευθέριος Βενιζέλος μετά τον θάνατο του πατέρα του, Κυριάκου, έχει επωμιστεί οικογενειακά βάρη, είναι πλέον βουλευτής Κυδωνίας και έχει εξελιχθεί σε τελέσφορο, μάχιμο δικηγόρο, τον οποίον εμπιστεύονται ακόμη και οι δύσπιστες χανούμισσες. Συμμετέχει, επίσης, μαζί με τρεις φίλους του στην επανέκδοση της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Τα Λευκά Ορη».

Το 1889, μετά την αποτυχία του επαναστατικού κινήματος στη Μεγαλόνησο, ο Ελευθέριος αναγκάζεται για να μη συλληφθεί να διαφύγει στην ελεύθερη Ελλάδα. Εγκαταστάθηκε, ως αυτοεξόριστος στο ξενοδοχείο «Μυτιλήνη», στην οδό Πειραιώς, εξαιρετικά ανήσυχος για το μέλλον της Κρήτης και για το δικό του.

Η δεκαοχτάχρονη Μαρία διαθέτει μια διόλου ευκαταφρόνητη προίκα, είναι απόφοιτος Παρθεναγωγείου με δεξιότητες στο πιάνο και στέρεη γνώση της γαλλικής. Εχει διδαχθεί την οικονομία, την περιστολή των μη αναγκαίων δαπανών και την ορθολογική διαχείριση από το σπίτι της, αλλά και από το Παρθεναγωγείο όπου διδασκόταν το μάθημα της Οικιακής Οικονομίας.

Η φωτογραφία του εξωφύλλου στο βιβλίο απεικονίζει τους νεαρούς μνηστευμένους. Η Μαρία καθισμένη στην πολυθρόνα κοιτάζει ολόισια μπροστά τον φακό. Είναι ενδεδυμένη με ένα απλό φουστάνι, χωρίς ντεκολτέ και τα κοσμήματα, που συνηθίζουν να φορούν οι αστές της κοσμοπολίτικης ελληνικής διασποράς. Ενας μικρός, λιτός σταυρός, σημάδι της θρησκευτικότητας που διέπει την εποχή, στολίζει τον λαιμό της. Τα μαλλιά της είναι μαζεμένα σε κότσο.

Ο Ελευθέριος, όρθιος, ελαφρά γυρτός, ατενίζει τον φακό. Το βλέμμα και των δυο είναι το ίδιο αυστηρό. Μήπως ψυχανεμίζονται από μύχια προσωπική παρόρμηση το μέλλον, που δυστυχώς θα είναι βραχύβιο για τη Μαρία, ενώ για τον μνηστήρα της επιφυλάσσει ένδοξες αλλά και κρίσιμες στιγμές, καθώς θα εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς ηγέτες της χώρας μας;

Η Μαρία είναι φανατική αναγνώστρια του πρώτου φεμινιστικού ελληνικού περιοδικού «Η Εφημερίς των Κυριών», το οποίο εκδίδεται στην Αθήνα από τη συμπατριώτισσά της, Καλλιρρόη Παρρέν, και διανέμεται στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, εκεί όπου υπάρχουν ελληνικές κοινότητες.

Είναι φανερό από το προφίλ της ότι ανήκει στη συμπαγή κοινωνική ομάδα των μορφωμένων γυναικών από τα ανερχόμενα αστικά στρώματα. Υιοθετεί την καθαρεύουσα για την αλληλογραφία της με τον Ελευθέριο Βενιζέλο, τιθασεύοντας την κρητική ντοπιολαλιά. Παράλληλα φροντίζει να καταφεύγει στα υποδείγματα ερωτικής αλληλογραφίας που κυκλοφορούσαν ευρέως για να αλιεύει επίθετα («πολυθέλγητρος») και λογότυπους ιταλικής ή γαλλικής κοπής, όπως για παράδειγμα: «Κρατώ ανά χείρας την πεφιλημένην επιστολήν σου με τρέμουσαν χείρα και καρδίαν πάλλουσαν».

Το πλαίσιο της εποχής

Η νεαρή γυναίκα έχει ενστερνιστεί το «γυναικείο ιδεώδες», το οποίο αναδεικνύει τη μητρότητα σε ύψιστη αρετή των γυναικών και της προσδίδει μια οικουμενική σημασία που ξεπερνά τα όρια της οικογένειας και επεκτείνεται σε όλη την εθνική κοινότητα. Το νέο ιδεώδες συμπίπτει με τα αλυτρωτικά οράματα και τους αγώνες που διεξάγονται εκείνη την εποχή. Ετσι οι γυναίκες είναι σύζυγοι και μητέρες των αγωνιστών, θεματοφύλακες της εθνικής συνείδησης και στυλοβάτισσες της πατρίδας.

Με αυτό τον τρόπο οι γυναίκες φεμινίστριες νομιμοποιούν την ύπαρξή τους στον δημόσιο χώρο μέσω της συμμετοχής τους στο όραμα της Μεγάλης Ιδέας και της αναγέννησης του έθνους.

Αισθάνεται υπερήφανη για τις δυο ψυχωμένες συμπατριώτισσές της που κατόρθωσαν με τα ντουφέκια τους προτεταμένα και τη φοβερή βλέμμα τους να απομακρύνουν τους εξαγριωμένους Οθωμανούς από τα σπίτια τους. Αισθάνεται λύπη και δέος για τους βιασμούς που διαπράττουν οι Τουρκαλβανοί στρατιώτες στο Ρέθυμνο.

Ως νεαρή γυναίκα ακολουθεί τα αστικά στερεότυπα που επιβάλλει η πατριαρχική τάξη πραγμάτων, καθώς ούτε μια στιγμή δεν ξεφεύγει από τον ρόλο της μέλλουσας «αστής οικοδέσποινας και μητέρας».

Δεν ξεφεύγει ούτε στιγμή, κατά τη διάρκεια της απουσίας του αγαπημένου της από τα τείχη του ιδιωτικού, περιστοιχίζεται συνέχεια από την οικογένειά της και επισκέπτεται τακτικά την οικογένειά του. Είναι αυστηρή και απαιτητική, καθώς παρακολουθεί από κοντά το ωράριο του Ελευθέριου στην Αθήνα και τις ώρες που αυτός καταναλώνει για την εκμάθηση της γαλλικής και κατόπιν της αγγλικής γλώσσας.

Δίνει συγχαρητήρια στον αρραβωνιαστικό της, όταν αυτός την ενημερώνει για την πρόοδο που σημειώνει στην εκμάθηση της αγγλικής γλώσσας. Τον επαινεί σαν μητέρα και σαν παιδαγωγός για την αξιοθαύμαστη ευφυΐα του και το «μνημονικό» του. Είναι στοργική και τρυφερή όταν τον συμβουλεύει, προφυλάσσει την υγεία του και φροντίζει για τον ύπνο και τη διατροφή του. Τον συμβουλεύει για την ενδυμασία του, προτρέποντάς τον να αγοράσει λευκή φανέλα από λευκό λινό.

Για τον αυτοεξόριστο Βενιζέλο, η νεαρή μνηστή του αποτελεί «άγγελον φύλακα και παρήγορον». Την αποκαλεί «Μαρία μου», την «καταφιλεί γλυκύτατα, μυριάκις», την «κατασπάζεται» και δεν διστάζει να ομολογεί εγγράφως πόσο πολύ την αγαπά. Η Μαρία δέχεται και ανταποδίδει τα συναισθήματα αγάπης.

Κάποια στιγμή αυτός ο μεγάλος πολιτικός ηγέτης με μια ανατολίτικη αισθαντικότητα ομολογεί στην αγαπημένη του ότι αισθάνεται τόσο μεγάλη επιθυμία, ώστε θέλει να έλθει με το ατμόπλοιο στα Χανιά και χωρίς να κατεβεί από αυτό, να τη δει από μακριά και να επιστρέψει πάλι πίσω, στον τόπο της αυτοεξορίας του, την Αθήνα: «Εσκέφθην να μείνω εν τω ατμοπλοίω και έλθω μέχρι Χανίων διά να σε ίδω τουλάχιστον από τον εξώστην του σπητιού σας χωρίς να εξέλθω εκ του ατμοπλοίου και επιστρέψω πάλιν οπίσω».

H Μαρία διαβάζει γαλλικά λογοτεχνικά βιβλία και γαλλικές εφημερίδες και περιοδικά, πολλά από αυτά όπως το Figaro illustré, τα αποστέλλει μαζί με τις επιστολές του ο Βενιζέλος από την Αθήνα.

Από το διάβασμα του γαλλικού Τύπου αντλεί τις γνώσεις της και διαμορφώνει τις απόψεις της για τα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα, καθώς και για τα ιδεολογικά, λογοτεχνικά ρεύματα της εποχής της. Οι επιστολές του νεαρού ζεύγους βρίθουν από πολιτικές ειδήσεις και κρίσεις για το Κρητικό Ζήτημα.

Η νεαρή κοπέλα γνωρίζει πολύ καλά ότι τα δίκαια των Κρητών υπερασπίστηκαν στον ευρωπαϊκό χώρο φιλέλληνες, φιλάνθρωποι, εθνικιστές, φιλελεύθεροι και μεμονωμένοι πολιτικοί, καθώς ο γαλλικός Τύπος κατακρίνει την υποκρισία και τον κυνισμό της συντηρητικής πολιτικής των Αγγλων και των Γερμανών. Διαβλέποντας το πολιτικό μέλλον του Βενιζέλου, τον προτρέπει να λάβει αποφάσεις προτάσσοντας το καλό της κοινής πατρίδας τους.

Ως γνήσια φεμινίστρια της εποχής η Μαρία αναλαμβάνει να παίξει και τον ρόλο του θεματοφύλακα του έθνους. Επικροτεί τη γενναία απόφαση του Ελευθέριου να κατέλθει στην Κρήτη μόνο όταν θα αρθεί ο Στρατιωτικός Νόμος ή θα προκηρυχθεί αμνηστία για τους κατηγορούμενους σε πολιτικά αδικήματα, όπως είναι ο αρραβωνιαστικός της.

Είναι περήφανη που ο Ελευθέριος δεν ανήκει στους χείριστους των δημαγωγών, στους νέους που σπούδασαν στην Αθήνα και επανέκαμψαν στον γενέθλιο τόπο ως δικηγόροι, γιατροί, δάσκαλοι και συνασκούν μαζί με το επάγγελμά τους και την πολιτική.

Η μελαγχολία

Στις επιστολές και των δυο, που διέπονται από εξομολογητική διάθεση, επαναλαμβάνεται ως σταθερό μοτίβο η λέξη «μελαγχολία». Μια έννοια που μπορεί να αποδοθεί με πολλές λέξεις: κακή διάθεση, αίσθηση ματαιότητας των εγκοσμίων, δυσθυμία, μαύρες σκέψεις, απαισιοδοξία, κυκλοθυμική ταραχή, ακόμη και κατάθλιψη.

Η μελαγχολία όμως ήταν το κυρίαρχο συναίσθημα του ρομαντισμού και των σχέσεων που διέπουν τα ερωτευμένα ζευγάρια, όπως ο Ερωτόκριτος και η Αρετούσα. Η λέξη μελαγχολία για τη Μαρία μπορεί να υποδηλώνει την έλλειψη αμεριμνησίας και να σημαίνει αναστοχασμό, απαραίτητη διαδικασία για κάθε λόγια-φεμινίστρια γυναίκα, η οποία θέλει να υπερβεί τα στενά όρια της ιδιωτικής σφαίρας.

Ο Ελευθέριος και η Μαρία παντρεύτηκαν το φθινόπωρο του 1890 και εγκαταστάθηκαν στο πατρικό σπίτι στη Χαλέπα. Παρά τη βαθιά αμοιβαία αγάπη που τους ένωσε, λέγεται ότι ο έγγαμος βίος τους δεν στάθηκε ανθόσπαρτος, γιατί το περιβάλλον όπου ζούσαν γεννοβολούσε συνεχώς εντάσεις.

Η Μαρία πέθανε σε ηλικία μόλις 24 ετών το 1894 από επιλόχεια μόλυνση. Ο Ελευθέριος θρήνησε σπαρακτικά τη σύζυγό του και την πένθησε για πολλά χρόνια.

*Δρ οικονομολόγος-ιστορικός

ΝΗΣΙΔΕΣ
«Εις τας γυναίκας ως και τους ποιητάς...»
Παρατηρήθηκε ότι φέτος για την εθιμική πλέον Γιορτή της Γυναίκας αφιερώθηκαν περισσότερες από άλλες χρονιές σελίδες στις εφημερίδες. Γραμμένες και πάλι σχεδόν όλες από γυναίκες, που και πάλι πρέπει να...
«Εις τας γυναίκας ως και τους ποιητάς...»
ΝΗΣΙΔΕΣ
Το σώμα δεν αποτελεί τη βασική διάκριση
Ο νους πηγαίνει στη Σιμόν ντε Μποβουάρ. Οχι γιατί αγαπάμε οτιδήποτε γαλλικό, αλλά γιατί η βασική διάκριση που εισήγαγε, αυτή του άνδρας-γυναίκα, ή καλύτερα του Ενός και του Αλλου, βοήθησε να καταλάβουμε τη...
Το σώμα δεν αποτελεί τη βασική διάκριση
ΑΝΟΧΥΡΩΤΗ ΠΟΛΗ
Χώρα τραμπουκομάνα
Τραμπουκομάνα χώρα, μίλα μας και απόψε το δίδαγμά σου. Πες μας για τα κατορθώματα και τις περηφάνιες σου. Για τις χλέπες, τα σπρωξίματα και τις προστακτικές σου. Σύρε τους τσαμπουκάδες σου σε ανήλικα...
Χώρα τραμπουκομάνα
ΝΗΣΙΔΕΣ
Τα μπάνια του λαού και το μπικίνι
Η θερινή εκστρατεία του κόσμου στις παραλίες, τα «μπάνια», είναι ένας θεσμός με μακρά ιστορία, και βέβαια όχι μόνο στην Ελλάδα. Η φράση παραπέμπει στην ιστορική «ε, δεν θα χαλάσουμε και τα μπάνια του λαού» του...
Τα μπάνια του λαού και το μπικίνι
ΝΗΣΙΔΕΣ
Θηλασμός σημαίνει επιβίωση
Για ένα μωρό, είτε γεννιέται σε μια καλύβα, είτε σε νοσοκομείο σε μια μεγάλη πόλη, είναι πρωταρχικής σημασίας η τοποθέτησή του στο στήθος της μητέρας του μέσα στην πρώτη ώρα μετά τη γέννησή του.
Θηλασμός σημαίνει επιβίωση

Η efsyn.gr θεωρεί αυτονόητο ότι οι αναγνώστες της έχουν το δικαίωμα του σχολιασμού, της κριτικής και της ελεύθερης έκφρασης και επιδιώκει την αμφίδρομη επικοινωνία μαζί τους.

Διευκρινίζουμε όμως ότι δεν θέλουμε ο χώρος σχολιασμού της ιστοσελίδας να μετατραπεί σε μια αρένα απαξίωσης και κανιβαλισμού προσώπων και θεσμών. Για τον λόγο αυτόν δεν δημοσιεύουμε σχόλια ρατσιστικού, υβριστικού, προσβλητικού ή σεξιστικού περιεχομένου. Επίσης, και σύμφωνα με τις αρχές της Εφημερίδας των Συντακτών, διατηρούμε ανοιχτό το μέτωπο απέναντι στον φασισμό και τις ποικίλες εκφράσεις του. Έτσι, επιφυλασσόμαστε του δικαιώματός μας να μην δημοσιεύουμε ανάλογα σχόλια.

Σε όσες περιπτώσεις κρίνουμε αναγκαίο, απαντάμε στα σχόλιά σας, επιδιώκοντας έναν ειλικρινή και καλόπιστο διάλογο.

Η efsyn.gr δεν δημοσιεύει σχόλια γραμμένα σε Greeklish.

Τέλος, τα ενυπόγραφα άρθρα εκφράζουν το συντάκτη τους και δε συμπίπτουν κατ' ανάγκην με την άποψη της εφημερίδας